X Defensie

A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET WETSVOORSTEL

Wetsartikel 1

De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 1, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 elk afzonderlijk bij de wet vastgesteld en derhalve ook gewijzigd. Het onderhavige wetsvoorstel strekt ertoe om voor het jaar 2017 wijzigingen aan te brengen in de departementale begrotingsstaat van het Ministerie van Defensie (X).

De in de begrotingsstaten opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zgn. begrotingstoelichting).

De Minister van Defensie, A.Th.B. Bijleveld-Schouten

A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET WETSVOORSTEL

Artikel 1

De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 1, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 elk afzonderlijk bij de wet vastgesteld en derhalve ook gewijzigd. Het onderhavige wetsvoorstel strekt ertoe om voor het jaar 2017 wijzigingen aan te brengen in de departementale begrotingsstaat van het Ministerie van Defensie (X).

De in de begrotingsstaten opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zgn. begrotingstoelichting).

De Minister van Defensie, J.A. Hennis-Plasschaert

A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET WETSVOORSTEL

Wetsartikelen 1 en 2

De begrotingsstaten die onderdeel uitmaken van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 1, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 elk afzonderlijk bij de wet vastgesteld en derhalve ook gewijzigd. Het onderhavige wetsvoorstel strekt ertoe om voor het jaar 2017 wijzigingen aan te brengen in:

• 1. de departementale begrotingsstaat van het Ministerie van Defensie (X);

• 2. de begrotingsstaat inzake de baten-lastenagentschappen van dit Ministerie.

De in de begrotingsstaten opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zgn. begrotingstoelichting).

De Minister van Defensie, A.Th.B. Bijleveld-Schouten

A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET BEGROTINGSWETSVOORSTEL

Wetsartikel 1 (begrotingsstaat Ministerie)

De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 1, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 elk afzonderlijk bij de wet vastgesteld.

Het wetsvoorstel strekt ertoe om de onderhavige begrotingsstaat/begrotingsstaten voor het aangegeven jaar vast te stellen.

Alle voor dit jaar vastgestelde begrotingswetten tezamen vormen de Rijksbegroting voor dat jaar. Een toelichting bij de Rijksbegroting als geheel is opgenomen in de Miljoenennota.

Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen en de ontvangsten vastgesteld. De in de begrotingsstaat/begrotingsstaten opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zogenoemde begrotingstoelichting).

Wetsartikel 2 (begrotingsstaat baten-lastendiensten)

Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de baten en lasten en de kapitaaluitgaven en -ontvangsten van de baten-lastendiensten vastgesteld.

De in die begrotingen opgenomen begrotingsartikelen worden toegelicht in onderdeel B (begrotingstoelichting) van deze memorie van toelichting en wel in de paragraaf inzake de diensten die een baten-lastenstelsel voeren.

Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de baten en de lasten, het saldo van de baten en de lasten en de kapitaaluitgaven en -ontvangsten van de in de staat opgenomen baten-lastendiensten Defensie Telematica Organisatie (DTO) en Paresto voor het onderhavige jaar vastgesteld. De in die begrotingen opgenomen begrotingsartikelen worden toegelicht in onderdeel B (Begrotingstoelichting) van deze memorie van toelichting en wel in de paragraaf inzake de agentschappen.

De Minister van Defensie, J.A. Hennis-Plasschaert

B. BEGROTINGSTOELICHTING

B. BEGROTINGSTOELICHTING

B. BEGROTINGSTOELICHTING

De departementale begroting

B. BEGROTINGSTOELICHTING

1. Leeswijzer

De opzet en structuur van de onderliggende suppletoire begroting voor Hoofdstuk X (Defensie) is gebaseerd op de Rijksbegrotingsvoorschriften van het Ministerie van Financiën.

• • In dit wetsvoorstel zijn technische uitvoeringsmutaties, mutaties van boekhoudkundige aard of mutaties voortvloeiend uit controlebevindingen opgenomen. Tevens zijn de beleidsmatige mutaties opgenomen die reeds in de twee brieven met beleidsmatige mutaties na de najaarsnota, Kamerstukken 34 775 X, nr. 65 d.d.15 december 2017 en 34 775 X, nr. 84 d.d. 27 februari 2018 zijn gemeld.

• • Voor de uitgaven betreft Kamerstuk 34 775 X, nr. 65 hogere verwachte uitgaven op de beleidsartikelen 2 CZSK (€ 13 miljoen), 3 CLAS (€ 20 miljoen), 4 CLSK (€ 5 miljoen) en 8 CDC (€ 11 miljoen) en betreft Kamerstuk 34 775 X, nr. 84 d.d. 27 februari 2018 daarbovenop hogere uitgaven op de beleidsartikelen 3 CLAS (€ 4,7 miljoen), 5 KMar (€ 3,4 miljoen), 8 CDC € 4,2 miljoen.

• • Voor de verplichtingen gaat Kamerstuk 34 775 X, nr 65 om hoger gerealiseerde verplichtingen op de beleidsartikelen 3 CLAS (€ 140 miljoen) en 6 Investeringen Krijgsmacht (€ 30 miljoen voor opdracht voorzien in infrastructuur) en Kamerstuk 34 775 X, nr. 84 d.d. 27 februari 2018 hoger gerealiseerde verplichtingen op de beleidsartikelen 2 CZSK (€ 16,1 miljoen), 5 KMar (€ 11,7 miljoen), 7 DMO (€ 133,4 miljoen) en 8 CDC (€ 37,1 miljoen).

• • In de Slotwet zijn voor de baten-lastenagentschappen geen mutaties opgenomen. Het verschil tussen de begroting en de realisatie wordt gerapporteerd in het Jaarverslag 2017.

• • Alle mutaties hoger of gelijk aan de ondergrenzen in onderstaande staffel zijn toegelicht. Daar waar nodig zijn mutaties met lagere waarden toegelicht.

1. LEESWIJZER

Beleidsartikelen

In beleidsartikel 1 Inzet wordt de inzet van de krijgsmacht begroot. Dit betreft de bijdragen van Defensie aan crisisbeheersingsoperaties, contributies aan door de leden gemeenschappelijk gefinancierde (common funded) NAVO- en EU-operaties, inzet voor nationale en koninkrijkstaken en overige inzet. Het artikel bevat ook een overzicht voor de structurele inzet die in andere beleidsartikelen is begroot, bijvoorbeeld door de Koninklijke Marechaussee, de Explosieven Opruimingsdienst Defensie en de Kustwachten. Tevens worden vanaf 2015 de middelen van de Ministeries van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BH&OS) en Buitenlandse Zaken (BZ) in het kader van het Budget Internationale Veiligheid (BIV) op dit artikel geraamd.

In de beleidsartikelen 2 tot en met 5 wordt de taakuitvoering geraamd voor zeestrijdkrachten (CZSK), landstrijdkrachten (CLAS), luchtstrijdkrachten (CLSK), de marechaussee (KMar) en de aan hen gemandateerde inzet, voor zover deze niet valt onder artikel 1. In beleidsartikel 6 zijn de investeringen voor de krijgsmacht opgenomen, te weten investeringen voor materieel, infrastructuur, IT, wetenschappelijk onderzoek en bijdragen aan de NAVO-investeringen. Daarnaast zijn de verkoopopbrengsten voor afstoting van materieel en infrastructuur in dit beleidsartikel opgenomen.

In de beleidsartikelen 7 Ondersteuning door Defensie Materieel Organisatie (DMO) en 8 Ondersteuning door Commando DienstenCentra (CDC) zijn de uitgaven, verplichtingen en ontvangsten geraamd voor de ondersteunende en dienstverlenende defensieorganisaties.

Niet-beleidsartikelen

In het niet-beleidsartikel 9 Algemeen worden de niet specifiek aan een defensieonderdeel toe te wijzen programma-uitgaven opgenomen. In het niet-beleidsartikel 10 Centraal apparaat worden de uitgaven ten behoeve van het centrale apparaat van Defensie begroot, waaronder de Bestuursstaf en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD), alsmede de niet aan een specifiek artikel toe te wijzen apparaatsuitgaven voor pensioenen en wachtgelden. Ten slotte worden in de niet-beleidsartikelen 11 en 12 de Geheime uitgaven respectievelijk de ramingen voor Nominaal en onvoorzien opgenomen.

Overig

In de begroting worden ook de ramingen voor de baten-lastendiensten Defensie Telematica Organisatie (DTO) en Paresto weergegeven. Daarnaast is in de bijlagen informatie opgenomen over de mutaties, het financieel overzicht wapensystemen, de uitgaven voor veteranen en de uitgaven voor zorg en nazorg, cyber, subsidies, evaluaties, de toezichtrelaties en ZBO/RWT’s alsmede moties en toezeggingen.

De begroting van het Ministerie van Defensie is ook digitaal beschikbaar op de website www.rijksbegroting.nl. Om de toegankelijkheid verder te vergroten zijn in de digitale versie, waar mogelijk, hyperlinks aangebracht naar de achterliggende documenten.

Defensie Materieelprojectenoverzicht

Zoals gebruikelijk ontvangt de Kamer op Prinsjesdag het Materieelprojectenoverzicht (MPO). Hierin wordt per project meer gedetailleerde informatie gegeven dan in de begroting. Zo wordt de samenhang met het defensiebeleid en met andere projecten duidelijk gemaakt. In het MPO zijn de lopende en de geplande strategische materieelprojecten opgenomen met een financiële omvang van meer dan € 25 miljoen, evenals de politiek gevoelige projecten. Daarnaast wordt ingegaan op af te stoten materieel. In deze begroting worden daarom alleen de grotere projectwijzigingen verder toegelicht.

Groeiparagraaf

In de begroting 2017 zijn ten opzichte van de begroting 2016 de volgende wijzigingen doorgevoerd:

• • Op verzoek van de Tweede Kamer wordt met ingang van de begroting 2017 inzicht gegeven in de niet-juridische verplichtingen. Het overzicht en de toelichting hierop is te vinden in de tabel «Overzicht niet-juridisch verplichte uitgaven» in de beleidsagenda.

• • In de doelstellingenmatrices van de beleidsartikelen 2 tot en met 5 worden de doelstellingen op het terrein van de operationele gereedheid in 2017 afgezet tegen de norm operationele gereedheid die hiervoor zijn vastgesteld als afgeleide van de inzetbaarheidsdoelstellingen. Dit om een beter inzicht te geven in de operationele gereedheid van de verschillende operationele eenheden in 2017. Daarnaast is in de doelstellingsmatrix opgenomen wanneer de capaciteiten weer kunnen voldoen aan de norm operationele gereedheid.

• • Op verzoek van de Kamer is in het niet-beleidsartikel 10 een grafiek opgenomen waarin de verdeling is opgenomen van de pensioenen en uitkeringen ten opzichte van de totale begroting.

• • In het niet-beleidsartikel 12 is een overzicht opgenomen van de ontvangen loon- en prijsbijstelling op het artikel Nominaal en onvoorzien.

• • In bijlage 6.4 (overzicht uitgaven IT) is een integraal overzicht opgenomen van de begrote uitgaven aan IT. De uitgaven zijn in de begroting verwerkt op de begrotingsartikelen Investeringen krijgsmacht (investeringen IT) en Ondersteuning krijgsmacht door Defensie Materieel Organisatie (exploitatie IT).

1. Leeswijzer

De toelichtingen die gegeven zijn op de uitgaven gelden ook voor de verplichtingen. Alleen indien er sprake is van een groot verschil van de verplichtingenmutaties ten opzichte van de uitgavenmutaties wordt dit verschil apart toegelicht. Deze verschillen ontstaan bijvoorbeeld doordat er dit jaar verplichtingen zijn aangegaan terwijl de uitgaven pas volgend jaar (of in de jaren daarna) plaatsvinden.

1. Leeswijzer

De voorliggende suppletoire begroting bevat de voorgestelde wijzigingen ten opzichte van de ontwerpbegroting 2017 van hoofdstuk X van de begroting van het Rijk.

Allereerst wordt in hoofdstuk 2.1 het voorstel van wet gepresenteerd met daarin de cijfermatige aansluiting ten opzichte van de ontwerpbegroting 2017. Vervolgens worden in paragraaf 2.2 de belangrijkste begrotingswijzigingen op de begroting van het Ministerie van Defensie vermeld. De toelichtingen en de cijfermatige onderbouwingen van deze begrotingswijzigingen zijn terug te vinden in de paragrafen 2.3, overzicht uitgavenmutaties en 2.4, overzicht ontvangstenmutaties.

Afsluitend wordt in paragraaf 2.5, budgettaire gevolgen van beleid, inzicht gegeven in de begrotingsmutaties op artikelniveau voor de beleidsartikelen en de niet-beleidsartikelen. Per artikel is in deze paragraaf een tabel opgenomen met daarin de budgettaire gevolgen van beleid en de uitgaven- en de ontvangstenmutaties. Per artikel worden de mutaties toegelicht.

De budgettaire gevolgen worden in de tabellen cijfermatig gepresenteerd en in aansluiting op de tabel toegelicht. De mutaties groter of gelijk aan onderstaande staffel worden op het niveau van de financiële instrumenten (en eventueel artikelonderdeel) toegelicht. Daarbij wordt de aard en de oorzaak van de mutatie toegelicht.

De toelichtingen die gegeven zijn op de uitgaven gelden ook voor de verplichtingen. Alleen indien er sprake is van een groot verschil van de verplichtingenmutaties ten opzichte van de uitgavenmutaties wordt dit verschil apart toegelicht. Deze verschillen ontstaan bijvoorbeeld doordat er verplichtingen zijn aangegaan die niet tot een uitgavenmutatie leiden of door regelingen waarvoor de verplichtingen dit jaar worden aangegaan terwijl de uitgaven pas volgend jaar (of in de jaren daarna) plaatsvinden.

2. DE BELEIDSAGENDA 2017

Inleiding

De internationale veiligheidssituatie, zowel aan de zuid- als aan de oostgrenzen van Europa, baart zorgen. De gevolgen daarvan zijn tastbaar, ook voor de Nederlandse samenleving. Dreigingen en risico’s zijn diffuus en komen snel op. De weerbaarheid van Nederland heeft dan ook onze volle aandacht. Defensie speelt daarin een cruciale rol. De komende jaren richt zij zich op drie strategische opgaven (Kamerstuk 33 763, nr. 98):

• 1. Het waarborgen van de veiligheid van het eigen grondgebied en dat van de NAVO en de EU alsmede de veiligheid van onze samenleving;

• 2. Het bevorderen van internationale stabiliteit en het tegengaan van dreigingen in de ring rondom Europa en het Koninkrijk;

• 3. Het beschermen van de fysieke en digitale knooppuntfunctie van Nederland in de wereld, met inbegrip van de aan- en afvoerlijnen.

Voor het kabinet is de behoefte aan een krijgsmacht met een groot handelingsvermogen evident. Sinds 2014 heeft dit kabinet gefaseerd budget toegevoegd aan de defensiebegroting, oplopend tot structureel € 670 miljoen in 2021. In het kader van het meerjarig perspectief op de (verdere) versterking van de krijgsmacht worden in deze begroting opnieuw stappen voorwaarts gezet. Met een intensivering van € 300 miljoen brengt Defensie de basisgereedheid van de krijgsmacht op orde (voor € 197 miljoen) en wordt bijgedragen aan de Rijksbrede ruilvoetproblematiek (voor € 103 miljoen).

Met dit extra budget kunnen de komende jaren de resterende beperkingen in de basisgereedheid worden weggenomen. De materiële gereedheid, personele gereedheid en geoefendheid worden, met andere woorden, op peil gebracht. Hierbij geeft Defensie prioriteit aan eenheden die gereed moeten worden gesteld voor inzet, inclusief snelle reactiemachten. Wel zal het enige jaren duren voordat de effecten van het extra budget ook daadwerkelijk in volle omvang voelbaar zijn. Het spreekt voor zich dat het totale gereedstellingsproces mede afhankelijk is van inzet van eenheden, voldoende en adequate ondersteuning en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Voor de gereedheid op lange termijn is tevens van belang dat benodigde vervangingsinvesteringen gerealiseerd kunnen worden.

In de eerste jaren is een deel van de intensivering gereserveerd voor de dubbele beheerlasten van IT. De intensivering komt in 2021 in volle omvang beschikbaar voor de versterking van de basisgereedheid.

Ten behoeve van de implementatie van de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) maakt het kabinet de komende jaren structureel € 20 miljoen vrij.

Meerjarig perspectief

De structurele versterking van de krijgsmacht vergt een stapsgewijze en meerjarige aanpak. Zoals het kabinet reeds eerder heeft gesteld (Kamerstuk 28 676 nr. 242) zijn – ook na het op orde brengen van de basisgereedheid – verdere vervolgstappen nodig, afhankelijk van de internationale veiligheidssituatie en de beschikbare financiële mogelijkheden.

Het gaat om de volgende stappen:

• • Instandhouding van de krijgsmacht op langere termijn

  Om ook in de toekomst snel, flexibel en toereikend te kunnen inspelen op veranderende veiligheidssituaties moet de krijgsmacht met het juiste materieel zijn uitgerust. De NAVO en de EU onderstrepen dat de vervanging, versterking en vernieuwing van wapensystemen cruciaal zijn. Op basis van de afspraken over financiële duurzaamheid, inclusief de levensduurbenadering, heeft Defensie het afgelopen jaar de (investerings-)kosten van de instandhouding en de noodzakelijke vervanging van de huidige wapensystemen in kaart gebracht. Zoals reeds in de begroting 2016 is vermeld, is de investeringsbehoefte voor de benodigde vernieuwingen, instandhoudingsprogramma’s en vervangingen de komende vijftien jaar groter dan het beschikbare budget. Uiteraard is een goed functionerende «voorzien in»-keten van groot belang;

• • Verbetering van de operationele (gevechts-)ondersteuning van de krijgsmacht

  De inzetbaarheid en het voortzettingsvermogen van de krijgsmacht worden in hoge mate bepaald door ondersteunende operationele eenheden. Zoals bekend, kampt Defensie met tekorten in dezen. Het gaat dan bijvoorbeeld om inlichtingen- en waarnemingsmiddelen (inclusief MALE UAV), vuursteun, genie, geneeskundige ondersteuning, (maritieme) bevoorrading en transport, Command&Control (C2)-support en tactisch/strategisch transport. Een beroep op internationale partners is in de praktijk zeer problematisch gebleken, omdat deze capaciteiten ook bij hen schaars zijn. De NAVO en de EU beklemtonen dan ook dat Nederland zoveel mogelijk zelf in deze operationele ondersteuning moet kunnen voorzien. Dit is van wezenlijk belang om sneller en beter op crises te kunnen reageren en het draagt bovendien bij aan de verdieping van de internationale samenwerking;

• • Uitbreiding van de slagkracht

  De krijgsmacht moet gelijktijdig, voor langere duur en in voldoende omvang kunnen deelnemen aan uiteenlopende activiteiten en operaties ter verdediging van het eigen grondgebied en dat van de NAVO en ter bevordering van de internationale rechtsorde. Als gevolg van het samengestelde «hybride» karakter van tegenwoordige en toekomstige dreigingen, moet ook rekening worden gehouden met een verhoogde inzet in het kader van de nationale bijstandstaken. Bij de uitbreiding van slagkracht kan worden gedacht aan aanvullende gevechtscapaciteiten en nieuwe capaciteiten in bijvoorbeeld het cyber- en informatiedomein.

Om knelpunten in de bedrijfsvoering te kunnen aanpakken, heeft Defensie verschillende initiatieven genomen. In 2017 wordt gericht gewerkt aan het verbeteren van de prestaties van de «voorzien-in»-keten, dat wil zeggen de keten die tijdig moet voorzien in de materieelbehoeften van Defensie en dus de realisatie van noodzakelijke investeringen. Ook de vernieuwing van de informatietechnologie (IT) wordt voortgezet. In 2017 wordt een belangrijke mijlpaal bereikt met het sluiten van een contract voor een nieuwe IT-infrastructuur, die de komende jaren stapsgewijs wordt verwezenlijkt. Het Enterprise Resource Planning (ERP) systeem, dat het materieellogistieke en financiële domein (ERP M&F) ondersteunt, wordt verder geoptimaliseerd. Voor de versterking van de materiële gereedheid zijn, en worden, belangrijke stappen gezet. Zo voert Defensie, in navolging op de reeds uitgevoerde analyses voor de PzH2000, het LCF en de Apache, ook in 2017 aanvullende instandhoudingsanalyses uit. Voorts werkt Defensie in 2017 gericht en voortvarend aan maatregelen om de ernstige onvolkomenheid, zoals geconstateerd door de Algemene Rekenkamer ten aanzien van de logistieke keten voor reserveonderdelen op te lossen. Daartoe zijn, als onderdeel van een plan van aanpak voor de verbetering van de materiële gereedheid, aanvullende maatregelen genomen. Er wordt versneld werk gemaakt van een verbeterde inrichting van en regie over de reserveonderdelenketen, de beschikbaarheid van reserveonderdelen die cruciaal zijn voor de inzetbaarheid wordt verbeterd en de leverbetrouwbaarheid van reserveonderdelen die vaak nodig zijn in het onderhoudsproces wordt verhoogd.

Prioriteiten 2017

Defensie stelt in 2017 de volgende vijf prioriteiten:

• 1. Versterken van de gereedheid van de krijgsmacht;

• 2. Vernieuwen van het operationele domein en de ondersteuning;

• 3. Verdiepen van de internationale samenwerking;

• 4. Verankeren van financiële duurzaamheid;

• 5. Investeren in goed werkgeverschap.

1. Versterken van de gereedheid van de krijgsmacht

Met de eerder genoemde intensivering brengt Defensie de basisgereedheid de komende jaren op orde. Zo kan binnen de budgettaire kaders de vulling van eenheden verder worden verbeterd en ontstaat er meer ruimte bij gevechtseenheden voor het uitvoeren van kerntaken. Door het verhogen van de materiële gereedheid kan de krijgsmacht voorts voldoen aan de aangescherpte eisen die de NAVO aan de bondgenoten stelt. De generieke geoefendheid wordt verder op peil gebracht, inclusief de geoefendheid voor grootschalig optreden op hogere geweldsniveaus. Om dit mogelijk te maken wordt er onder meer geïnvesteerd in brandstof, oefenmunitie, operationele IT, inlichtingencapaciteit en verbindingsmiddelen. Organieke eenheden worden ontlast door meer capaciteit aan te wenden voor initiële opleidingen, functieopleidingen en de opleiding «Veiligheid & Vakmanschap».

Om het gereedstellingsproces zo doelmatig en doeltreffend mogelijk in te richten wordt in 2016 een interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) uitgevoerd. Hierbij is uiteraard aandacht voor een optimale aansluiting van de gereedstellingsactiviteiten op de inzetbaarheidsdoelstellingen.

Zoals gezegd, duurt het enige tijd voordat de effecten van voorgaande en deze intensiveringen daadwerkelijk in volle omvang voelbaar zijn. Met (o.a.) de toenemende beschikbaarheid van reservedelen worden de knelpunten in de materiële gereedheid geleidelijk opgeheven. Daarbij is het natuurlijk van belang dat de logistieke keten naar behoren functioneert. Ook in 2017 wordt dus voortvarend verder gewerkt aan de verbetering van de leveringsbetrouwbaarheid. In overeenstemming met de aanbevelingen uit het IBO Wapensystemen worden instandhoudingsanalyses uitgevoerd. Dit is een belangrijke voorwaarde om een structurele verbetering van de materiële gereedheid te bewerkstellingen. In overeenstemming met de aanbeveling van de AR stelt Defensie prioriteiten per wapensystemen en eenheden, gekoppeld aan de gereedstellingsopdracht die voortvloeit uit de inzetbaarheidsdoelstellingen. Zo kan met voorrang worden gewerkt aan de beschikbaarheid van materieel voor eenheden die zullen worden ingezet, onder meer als onderdeel van snelle reactiemachten of ten behoeve van inzet in het kader van crisisbeheersingsoperaties.

2. Vernieuwing van het operationele domein en ondersteuning

De onvoorspelbaarheid en ook de toegenomen complexiteit van de dreigingen vragen om een technologisch geavanceerde krijgsmacht die zich aan een veranderende omgeving kan aanpassen en blijft innoveren. Technologische ontwikkelingen brengen ingrijpende veranderingen in de wereld teweeg. Zeker in het informatiedomein gaan de ontwikkelingen snel en exponentieel. Defensie opereert bovendien niet alleen, maar is onderdeel van een complex bestuurlijk, maatschappelijk en internationaal netwerk.

De vernieuwing van het operationele domein en de ondersteuning richten zich ook de komende jaren op:

• 1. Het vergroten van kennis en het innovatieve vermogen van de krijgsmacht;

• 2. Het verder versterken van het (operationele) informatiedomein;

• 3. Het versterken van onze positie in het defensie- en veiligheidsnetwerk.

Kennis en het innovatieve vermogen

Moderne krijgsmachten streven steeds nadrukkelijker naar dominantie op het slagveld op basis van een technologisch overwicht. In een tijd waarin technologie steeds breder en gemakkelijker toegankelijk wordt, is het moeilijker deze dominantie te bewerkstelligen en te behouden. De krijgsmacht moet daarom blijven innoveren, ook om militairen maximale bescherming te bieden en burgerslachtoffers zo veel mogelijk te voorkomen.

De speerpunten van de nieuwe Strategische Kennis- en Innovatieagenda (SKIA) worden in 2017 geïmplementeerd. Het gaat daarbij om de gerichte versterking van kennisgebieden die voor Defensie van toenemend belang zijn, de versterking van de internationale samenwerking op het gebied van onderzoek en ontwikkeling en de versnelling van innovatie. Om innovatie hoog op de agenda te houden zal het in 2016 opgerichte innovatiecentrum FRONT (Future Relevant Operations with Next-generation Technology) een ondersteunende en aanjagende rol gaan spelen. In dat kader worden in 2017, samen met het bedrijfsleven, innovatieve proeftuinen opgezet. Innovaties buiten Defensie worden beoordeeld op hun toepasbaarheid binnen de krijgsmacht en nieuwe bottom-up initiatieven van de defensieonderdelen worden door FRONT ondersteund.

Informatiedomein

Het internet of things, kunstmatige intelligentie en (gebruik van) big data veranderen op drastische wijze de manier waarop wij werken en denken, ook bij Defensie. Militaire capaciteiten zijn bovendien in steeds hogere mate afhankelijk van computertechnologie en de aansluiting op internet, en daarmee kwetsbaar voor cyberaanvallen. Een voorwaarde voor effectief optreden is een ononderbroken en volledig beeld van de (operationele) situatie. Om dat te garanderen moet Defensie zowel defensief als offensief actief zijn in het cyberdomein en via deze weg ook inlichtingen kunnen vergaren.

In 2017 zullen verdere stappen worden gezet om de synergie te vergroten tussen de organisatieonderdelen die actief zijn in het informatiedomein. Het betreft onder meer het Defensie Cybercommando (DCC), het Joint Intelligence, Surveillance, Target Acquisition and Reconnaisance Commando (JISTARC), de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) en het Civiel Militair Interactiecommando (CMI Co). Tevens zal gewerkt worden aan het verbeteren van de informatie-uitwisseling binnen en tussen de domeinen land, zee en lucht.

Een genetwerkte organisatie betekent dat personen en entiteiten zoveel mogelijk met elkaar verbonden zijn. Een voorwaarde daarvoor is technologisch hoogwaardige IT als strategische enabler voor de krijgsmacht. De vernieuwing van de IT-infrastructuur van Defensie is een belangrijk en omvangrijk programma dat hierop is gericht.

In 2017 wordt de evaluatie van de Defensie cyberstrategie voltooid. De resultaten van deze evaluatie zullen de basis vormen de verdere opbouw van cybercapaciteiten en de inzet hiervan.

Defensie- en veiligheidsnetwerk

Defensie is onderdeel van een breed en gevarieerd bestuurlijk, maatschappelijk en internationaal netwerk. De kracht van Defensie wordt voor een deel bepaald door de vitaliteit van andere partijen in dit netwerk en door de kwaliteit van onze relatie met deze partijen. In reactie op de toegenomen samenhang tussen de interne en externe veiligheid, is de civiel-militaire samenwerking de afgelopen jaren in binnen- en buitenland op tal van manieren verdiept. Het belang hiervan blijft de komende jaren onveranderd groot. Defensie blijft zich dan ook inzetten voor de ondersteuning van civiele autoriteiten en voor de verdere verdieping van de samenwerking binnen het defensie- en veiligheidsnetwerk.

Begin 2017 zal Defensie weer een Future Force Conference organiseren die nadrukkelijk is gericht op de versterking van het defensie- en veiligheidsnetwerk. Verder wordt gewerkt aan cyber security, handelsbevordering en open innovatie. Defensie, TNO en het bedrijfsleven pakken dit gezamenlijk op. De samenwerking in dezen kan variëren van het leveren van diensten tot het optreden als klankbord en het uitwisselen van personeel. Daarnaast heeft Defensie de intentie om de samenwerking met de Ministeries van Buitenlandse Zaken en Veiligheid en Justitie (inclusief de Nationale Politie) verder te verdiepen. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan gezamenlijke activiteiten op het gebied van kennisopbouw en innovatie.

Investeringen

Om de krijgsmacht van het juiste materieel te voorzien, investeert Defensie in 2017 ruim anderhalf miljard euro.

Ten opzichte van de defensiebegroting 2016 zijn in het investeringsplan diverse projecten herschikt. De ramingen voor de projecten Multi Role Tanker Transport (MRTT) en Defensie Operationeel KledingSysteem (DOKS) alsmede de studie vervanging onderzeeboten sluiten nu beter aan op de verwachte realisatie. Andere projecten, waaronder de vervanging van individuele Chemisch, Biologisch, Radiologisch en Nucleaire (CBRN-) bescherming, de Multi Ship Multi Type (MSMT-)helikoptersimulator en de studie ter voorbereiding op de vervanging van de maritieme mijnenbestrijdingscapaciteit, zijn vertraagd om binnen de beschikbare financiële kaders te blijven.

Een overzicht van de wijzigingen is opgenomen bij artikel 6 Investeringen krijgsmacht. Daarnaast is informatie opgenomen in het Materieel Projecten Overzicht 2017.

In 2017 zal Defensie onder meer aan de volgende projecten werken:

• • Vervanging onderzeeboten. Voorbereiding (de B-fase) van vervanging van de onderzeebootcapaciteit, overeenkomstig de A-brief die de Tweede Kamer in juni 2016 heeft ontvangen (Kamerstuk 34 225, nr. 14).

• • LC-fregatten. Zoals gemeld in de tussentijdse brief over het project «Instandhoudingsprogramma LC-fregatten» van 21 juni jl. (Kamerstuk 27 830, nr. 174) zullen eind 2016 en voorjaar 2017 deelcontracten voor dit project worden gesloten, waarna de technische voorbereiding en de productieactiviteiten zullen beginnen.

• • Landing craft Utility (LCU). In 2017 zal het contract worden getekend voor het project Midlife Upgrade Landing Craft Utility (MLU LCU), waarna met het project wordt aangevangen.

• • Munitie. In het kader van de versterking van de basisgereedheid worden in 2017 de voorraden conventionele munitie verder aangevuld. De eerder gemelde aanvulling van diverse kapitale munitiesoorten wordt vanzelfsprekend voortgezet.

• • Multi Role Tanker Transport (MRTT). Op 28 juni jl. (Kamerstuk 27 830, nr. 183) bent u geïnformeerd over dit Europese samenwerkingsproject en de aanschaf van twee toestellen die in de behoefte aan vlieguren van Nederland en Luxemburg zullen voorzien. België, Duitsland, Noorwegen en Polen hebben interesse om in een later stadium eveneens toe te treden.

• • Defensie Operationeel KledingSysteem (DOKS). Een volledig assortiment van gevechtskleding, inclusief helm, is essentieel voor de individuele bescherming van militairen. Het project Defensie Operationeel KledingSysteem (DOKS) start in 2017. De aanschaf en invoering van de nieuwe helmen gebeurt vanaf 2018. Daarna volgt de kleding (2019–2022).

• • Operationele wielvoertuigen. Zoals gemeld in de brief van 3 juli 2015 (Kamerstuk 26 396, nr 105) zal de Kamer begin 2017 worden geïnformeerd over de resultaten van de D-fase. Er zullen twee D-brieven worden opgesteld: een voor de deelprojecten «Voertuig 50-100-150 kN» en «Containers» en een voor de deelprojecten «12 kN overig inclusief Voertuigwapenstation» en «12 kN Air Assault».

• • Chinook. In september 2015 is de BCD-brief over het project «Chinook vervanging en modernisering» aan de Kamer aangeboden. In 2017 neemt Defensie een besluit over de standaardisatie van de huidige zes CH-47F (Kamerstuk 27 830, nr. 177).

• • Verwerving F-35. Het F-35 Joint Program Office werkt aan een mogelijke meerjarige bestelling om de stuksprijs van de F-35 te verlagen. Over de voortgang en stappen daarin ontvangt de Kamer afzonderlijk informatie.

3. Verdiepen van de internationale samenwerking

Defensie blijft zich in 2017 inzetten voor versterking van de internationale samenwerking. Samenwerking kent belangrijke voordelen, maar het schept ook verplichtingen. Partners moeten op Nederland kunnen rekenen.

Op 1 januari 2017 starten België en Nederland met de integratie van de bewaking van het Benelux-luchtruim. De drie landen hebben hierover op 4 maart 2015 een verdrag gesloten. Nu hebben België en Nederland allebei nog twee jachtvliegtuigen permanent paraat voor de Quick Reaction Alert (QRA), maar vanaf 1 januari 2017 zullen zij elkaar om de vier maanden afwisselen. België vervult deze taak als eerste. De Benelux-landen zullen met Frankrijk een aanvullende overeenkomst sluiten over grensoverschrijdende samenwerking bij de luchtruimbewaking. Ook met Duitsland is een dergelijke overeenkomst in de maak.

De samenwerkingsovereenkomsten tussen Duitsland en Nederland worden verder geconcretiseerd. Het betreft de integratie van de Luchtmobiele Brigade in de Duitse Division Schnelle Kräfte, de integratie van de 43^e Gemechaniseerde Brigade in de Duitse Eerste Pantserdivisie, het medegebruik door Duitsland van het Joint Support Ship Zr. Ms. Karel Doorman en de integratie van het Duitse Seebataillon in het Commando Zeestrijdkrachten.

De 13^e Lichte Brigade in Oirschot zal intensief gaan samenwerken met vergelijkbare brigades in België en Frankrijk en het Korps Mariniers intensiveert de samenwerking met de Belgische Lichte Brigade.

NAVO

De NAVO past zich aan veranderende veiligheidssituatie aan. De NATO Response Force (NRF) is uitgebreid en de NAVO stelt hogere eisen aan de inzetbaarheid en de gereedheid van de bondgenootschappelijke strijdkrachten. Op de Top in Warschau is besloten dat voor een geloofwaardige afschrikking vanaf 2017 NAVO-strijdkrachten aanwezig zullen zijn in de Baltische staten en Polen. Ook Nederland draagt hieraan in 2017 bij. Tegelijkertijd blijft Nederland aandringen op een dialoog met Rusland.

Naast de collectieve verdedigingstaak hecht Nederland er belang aan dat de NAVO de andere kerntaken, te weten crisismanagement en coöperatieve veiligheid, kan blijven uitvoeren. Ook is versterking van ondersteuning van partnerlanden door de NAVO via het Defence Capacity Building (DCB) voor Nederland van belang. Voorts wil Nederland dat de NAVO met de inzet van de Standing NATO Maritime Group 2 (SNMG-2) een waardevolle bijdrage blijft leveren aan het beheersbaar houden van migratiestromen.

Om de complexe dreigingen op de flanken van het verdragsgebied het hoofd te bieden, is versterking van de samenwerking tussen de EU en de NAVO van belang. De gezamenlijke EU-NAVO verklaring die en marge van de Top in Warschau is aangenomen, vormt hiervoor een goede basis.

Defensiesamenwerking in EU-verband

De internationale geopolitieke en veiligheidssituatie vraagt om een steviger Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid (GVDB). Een krachtiger GVDB is in het belang van de EU, de NAVO én de individuele lidstaten. De nieuwe EU Global Strategy, die in juni 2016 is gepresenteerd, onderstreept dit. Tijdens het EU-voorzitterschap heeft Nederland met succes gepleit voor het operationaliseren van die nieuwe strategie. De uitwerking moet het ambitieniveau, de taken en de civiele en militaire capaciteiten beschrijven die de EU nodig heeft om zich als sterke mondiale speler te kunnen manifesteren.

Nederland vindt het voorts van belang dat EU-lidstaten meer openheid betrachten over voorgenomen veranderingen in hun nationale defensiebegroting en plannen voor capaciteitsontwikkeling, onder meer door een jaarlijkse gezamenlijke discussie hierover. Lidstaten kunnen elkaar dan onderling op hun verantwoordelijkheden aanspreken. Deze politieke impuls moet resulteren in meer ownership van de lidstaten met betrekking tot nut en noodzaak van Europese defensiesamenwerking. Ook deze voorstellen zijn tijdens het Nederlands EU-voorzitterschap in de nieuwe EU Global Strategy opgenomen. Door onze verregaande defensiesamenwerking met Duitsland, België, Luxemburg en andere partners, vervult Nederland op dit gebied onveranderd een voorbeeldfunctie.

Voor nauwe samenwerking op het gebied van capaciteitsontwikkeling zijn een goed functionerende defensiemarkt en -industrie uiteraard essentieel. Nederland dringt dan ook aan op de spoedige uitvoering van het Europees Defensieactieplan (voorzien voor eind 2016). Tevens stuurt Nederland aan op het voortvarend ter hand nemen van het EU-beleidskader voor de aanpak van hybride dreigingen. De EU zal hierover in de loop van 2017 een voortgangsrapportage publiceren. Voorts is Nederland van mening dat er op het gebied van CBSD (capaciteitsopbouw ter ondersteuning van veiligheid en ontwikkeling) en Security Sector Reform concrete stappen moeten worden gezet, in overeenstemming met het beleidskader dat in 2016 is gepresenteerd.

Migratie zal in 2017 onveranderd hoog op de politieke EU-agenda staan. Nederland blijft zich inzetten om de migratiestromen naar Europa met alle beschikbare instrumenten te controleren en te beheersen, inclusief eventuele GVDB-gerelateerde initiatieven. Ook blijft Nederland zich inzetten voor een intensieve samenwerking tussen de EU en de NAVO. Beide organisaties hebben elkaar hard nodig.

4. Verankeren van financiële duurzaamheid

Met financiële duurzaamheid streeft Defensie naar een realistisch evenwicht tussen doelstellingen, capaciteiten en middelen. In de afgelopen jaren zijn belangrijke stappen voorwaarts gezet op het terrein van financiële duurzaamheid:

• • De ramingssystematiek en het risicomanagement van investeringen zijn gestandaardiseerd. Het komende jaar staat in het teken van het toepassen van deze nieuwe standaarden.

• • Voor de eerste drie wapensystemen is een informatieanalysetraject afgerond waarmee inzichtelijk is gemaakt welke knelpunten moeten worden opgelost om structureel inzicht in de gerealiseerde kosten per wapensysteem in de administratie mogelijk te maken. Ook in 2017 wordt hieraan voortvarend verder gewerkt, waarmee inzicht ontstaat in de totale uitgaven per wapensysteem gedurende de gehele levenscyclus («life cycle costing»).

• • Aan het CBS is gevraagd de mogelijkheden voor een defensiespecifieke prijsindex te onderzoeken. Een vergelijkbare index in het Verenigd Koninkrijk kan daarbij als voorbeeld dienen. Als het onderzoek van het CBS voldoende aanknopingspunten biedt, zal in 2017, in samenspraak met het Ministerie van Financiën, de uitwerking van een defensiespecifieke prijsindex volgen.

  Valutaschommelingen hebben invloed op de betaalbaarheid van de krijgsmacht en de stabiliteit van de planningsprocessen en daarmee op het behalen van de doelstellingen op het terrein van de financiële duurzaamheid. Het kabinet heeft in 2016 eenmalig € 40 miljoen vrijgemaakt om een reservering voor valutaschommelingen binnen de defensiebegroting aan te leggen. Defensie vult deze reservering verder zelf aan. Wisselkoerstegenvallers worden vanuit deze reservering gedekt, wisselkoersmeevallers komen ten gunste van deze reservering.

  De systematiek van deze reservering wordt aan de hand van voorgenoemde principes nader uitgewerkt.

Financiële duurzaamheid heeft de volledige aandacht van de Defensieorganisatie. Problemen zijn onderkend en verbeteringen zijn ingezet. Periodiek wordt de financiële duurzaamheid van Defensie besproken met de Algemene Rekenkamer, de Audit Dienst Rijk en het Ministerie van Financiën. Gezamenlijk leeft het besef dat het verankeren van financiële duurzaamheid een groeitraject is dat tijd vergt.

Financiële duurzaamheid richt zich niet alleen op de uitgaven, maar ook op het verkrijgen van inzicht in kosten. Daarbij vindt de komende jaren een ontwikkeling plaats naar:

• • een toekomstbestendige sturing op de bedrijfsvoering, waarbij het realiseren van de inzetbaarheids- en gereedheidsdoelstellingen binnen de beschikbaar gestelde middelen voorop staat;

• • een robuuste duurzame (meerjarige) begroting gebaseerd op de inzetbaarheids- en gereedheidsdoelstellingen. Daarbij dient sprake te zijn van solide ramingen en een optimale samenhang tussen investeringen en exploitatie.

• • een ERP-systeem dat inzicht biedt in zowel instandhoudingsuitgaven als de daaraan ten grondslag liggende exploitatiekosten en genormeerde gebruiks- en verbruikscijfers per wapensysteem.

5. Investeren in goed werkgeverschap

De kerntaken van Defensie vergen veel van het personeel. Het is dan ook van belang dat Defensie een aantrekkelijke werkgever blijft door voldoende en geschikt personeel aan zich te binden en te motiveren en de verdere ontwikkeling van personeel te ondersteunen.

Defensie streeft naar een nieuwe arbeidsvoorwaardenovereenkomst. Afspraken over een aangepaste diensteinderegeling voor militair personeel en aanpassingen in het flexibel personeelssysteem, waaronder het versterken van employability, maken hier deel van uit. Ook spreken Defensie en de centrales verder over aanpassingen in het pensioenstelsel voor militairen.

Op basis van een plan van aanpak, dat naar verwachting eind 2016 naar de Kamer zal worden gestuurd, wordt het reservistenbeleid verder vormgegeven. Daarmee wordt de beoogde intensivering van het beleid, en dus de verdere integratie van de reservist in de defensieorganisatie, voor de komende jaren concreet gemaakt.

Voorts wordt de mobiliteit van burgerpersoneel vergroot door het aanstellen van loopbaanbegeleiders, re-employment en het creëren van werkervaringsplaatsen.

Ook in 2017 zijn de inspanningen gericht op de werving van schaars, in het bijzonder technisch, personeel. Dit gebeurt met behulp van gerichte arbeidsmarktcampagnes. Verder worden specifieke wervingsactiviteiten ingezet, waaronder Tech Talent events, leerovereenkomsten en stages.

Behoud van welzijn en gezondheid is cruciaal om inzetbaar te zijn en te blijven. Daarom wordt het re-integratiebeleid geactualiseerd en worden er, met het programma Duurzaam Inzetbaar Defensie, concrete maatregelen genomen die toezien op de fysieke, mentale en sociale inzetbaarheid van het defensiepersoneel. Het stimuleren van gezonde voeding en het monitoren van vorming en ontwikkeling maken hier deel van uit.

Tevens neemt Defensie maatregelen om de duurzame geschiktheid van het defensiepersoneel voor functies binnen en buiten Defensie te verhogen. Het Sectorplan Politie en Defensie, dat voorziet in mobiliteitsopleidingen voor ongeveer 3.200 medewerkers en de civiele certificering van militaire vakopleidingen, is in 2017 gereed. Ook intensiveert Defensie de samenwerking met civiele onderwijsinstellingen (ROC, HBO). Naast opleidingen gericht op de instroom van nieuw personeel (de opleidingen Veiligheid en Vakmanschap) komen er opleidingen gericht op de door- en uitstroom van zittend personeel.

Defensie draagt een bijzondere verantwoordelijkheid voor veteranen en voor (voormalig) personeel met werkgerelateerde gezondheidsklachten. Eind 2016 wordt het veteranenbeleid geëvalueerd en eventuele hieruit volgende verbeterpunten worden in 2017 opgepakt.

Voorziene inzet van de Krijgsmacht in 2017

Op de NAVO-top in Warschau is besloten tot een vooruitgeschoven NAVO-aanwezigheid in de Baltische Staten en Polen. Deze aanwezigheid geeft verder invulling aan de bondgenootschappelijke solidariteit. In dit kader treft Nederland voorbereidingen om in 2017 een eenheid van compagniesgrootte aan de door Duitsland geleide battlegroup in Litouwen te leveren.

In 2017 stelt Nederland ook eenheden beschikbaar aan de NATO Response Force (NRF). Nederland levert een raiding squadron mariniers met gevechtssteun en logistieke ondersteuning (een eenheid van compagniegrootte) aan de door het Verenigd Koninkrijk geleide Very High Readiness Joint Task Force (VJTF). Tevens levert Nederland een bijdrage aan de Standing Naval Forces (SNF). Twee mijnenjagers maken elk voor een periode van drie tot vier maanden deel uit van de staande mijnenjagersverbanden van de NAVO. Verder levert Nederland een fregat, voor twee perioden van drie maanden, waarvan de eerste periode met een NH-90 helikopter. In de tweede helft van het jaar is voorts een onderzeeboot op afroep beschikbaar voor de SNF. Daarnaast levert Nederland in 2017 vier F-16’s voor Baltic Air Policing. Tot slot stelt Nederland samen met Duitsland het hoofdkwartier van het Eerste Duits-Nederlandse Legerkorps als Joint Task Force Headquarters beschikbaar aan de NAVO. Dit hoofdkwartier zal van juli 2017 tot juli 2018 gereedstaan om deze rol te vervullen.

België heeft met ingang van juli 2016 en voor de duur van een jaar de inzet van F-16’s in de Strijd tegen ISIS van Nederland overgenomen. Nederland verzorgt op zijn beurt de force protection van het Belgische detachement. Nederland zal blijven bijdragen aan de strijd tegen ISIS. Dat gebeurt onder andere door militaire steun en training aan de Iraakse strijdkrachten, inclusief de Peshmerga.

Over de verlenging van de Nederlandse trainingsmissie in Irak en over de deelname aan de EU maritieme operatie Sophia voor de kust van Libië, heeft de Kamer inmiddels een artikel 100-brief ontvangen. Voorts is het kabinet voornemens op korte termijn besluiten te nemen over de verlenging van de Nederlandse bijdrage aan de VN-missie in Mali, MINUSMA, en de voorzetting van de bijdrage aan de NAVO-missie Resolute Support in Afghanistan..

Over een verlenging van de Nederlandse bijdrage aan de EU-operatie Atalanta, tegen piraterij in de Hoorn van Afrika, moet nog worden besloten. Defensie blijft Vessel Protection Detachments (VPD’s) inzetten ter bescherming van de koopvaardij.

In 2017 wordt een aantal kleine bijdragen aan missies in Afrika en het Midden-Oosten voortgezet. Zo is de bijdrage aan de United Nations Mission in the Republic of South Sudan (UNMISS) verlengd tot maart 2017. De Nederlandse bijdrage aan EUTM Mali is verlengd tot mei 2018. In artikel 1 (Inzet) is een overzicht van de (kleine) bijdragen aan missies opgenomen.

Ook in 2017 draagt Defensie vanzelfsprekend bij aan de nationale veiligheid onder civiel gezag. Zo voert de Marechaussee nationale politietaken uit en beveiligt de Luchtmacht het Nederlandse luchtruim met jachtvliegtuigen. Ook levert Defensie, in de vorm van militaire bijstand en steunverlening, ondersteuning aan de civiele autoriteiten, zowel in Nederland als in het Caribisch deel van het Koninkrijk.

Inzetbaarheidsdoelstellingen Defensie

Financiële gevolgen

In onderstaande tabel staan de mutaties ten opzichte van de vastgestelde begroting 2016 (in bijlage 4.1 verdiepingshoofdstuk is dit nader uitgewerkt).

1. Bijdrage ruilvoet HGIS

Om te blijven voldoen aan de Europese begrotingsregels is het kabinet genoodzaakt een taakstelling door te voeren in verband met het ruilvoetverlies. De taakstelling is ook neergeslagen op de HGIS-uitgaven. Dit betreft voor Defensie voor de jaren 2017 en verder een taakstelling van structureel € 2,6 miljoen op de HGIS-uitgaven. Dit zal ten laste worden gebracht van de voorziening van het BIV-budget op artikel 1.

2. Interdepartementale budgetoverhevelingen

Dit betreft onder andere de bijdragen voor de kustwacht door de Ministeries van I&M en EZ (voor de periode 2016 tot en met 2018). De mutaties voor de kustwacht zijn verwerkt op artikel 6 Investeringen in nieuw materieel (de bandbreedteprojecten van het CZSK). Verder is sprake van een bijdrage van het Ministerie van EZ voor de oprichting van het motorenonderhoudsfaciliteit F-135 op het Logistiek Centrum Woensdrecht (LCW), ook deze is verwerkt op artikel 6 Investeringen. Vanuit artikel 9 wordt budget overgeheveld naar het Ministerie van OCW voor de bijdrage aan het sociale beleidskader voor de defensiescholen.

3. Doorwerking ontvangsten (huur Nationaal Militair Museum).

Met de oplevering van de nieuwe locatie te Soesterberg is Defensie eigenaar van het gebouw waarin het Nationaal Militair Museum is gehuisvest. Defensie verhuurt dit aan de Stichting Defensie Musea. Defensie betaalt een maandelijkse gebruiksvergoeding aan het consortium dat verantwoordelijk is voor de nieuwbouw en het beheer van de locatie. Sinds 2016 gebeurt dit door het CDC. Voor de begroting van CDC betekent dit dat zowel de ontvangsten (huur) als de uitgaven (gebruiksvergoeding) stijgen.

4. Doorwerking verkoopopbrengsten

Met het harmoniseren van het investeringsplan zijn ook te verwachten verkoopopbrengsten van de roerende en onroerende goederen bijgesteld. Deze bijstelling in de ontvangsten werken ook door op het uitgavenkader.

5. Doorwerking overige ontvangsten

Dit betreft de ontvangsten van IT medische investeringen en de ontvangsten van de Stichting Ziektekosten Verzekering Krijgsmacht als bijdrage voor de infrastructurele aanpassingen van het Centraal Militair hospitaal.

6. Versterken basisgereedheid

Met dit extra budget kunnen de komende jaren de resterende beperkingen in de basisgereedheid worden weggenomen. De materiële gereedheid, personele gereedheid en geoefendheid worden, met andere woorden, op peil gebracht. Defensie geeft prioriteit aan eenheden die gereed moeten worden gesteld voor inzet, inclusief snelle reactiemachten. In de eerste jaren is een deel van de intensivering gereserveerd voor modernisering IT. De intensivering komt in 2021 in volle omvang beschikbaar voor de versterking van de basisgereedheid.

Waarvan personele gereedheid

Er wordt toegewerkt aan herstel van balans tussen personeelsbudget en formatieplan. Binnen de budgettaire kaders kan de vulling van eenheden verder worden verbeterd. Hierdoor ontstaat er bij gevechtseenheden meer ruimte voor het uitvoeren van kerntaken.

Waarvan materiële gereedheid

Door het verhogen van de materiële gereedheid kan de krijgsmacht voldoen aan de aangescherpte eisen die de NAVO aan de bondgenootschappelijke strijdkrachten stelt.

Waarvan geoefendheid

De generieke geoefendheid wordt verder op peil gebracht, ook met betrekking tot grootschalig optreden op hogere geweldsniveaus. Om dit mogelijk te maken wordt er geïnvesteerd in onder meer brandstof, oefenmunitie, operationele IT en verbindingsmiddelen. Door meer capaciteit aan te wenden voor initiële opleidingen, functieopleidingen en de opleiding «Veiligheid & Vakmanschap», kunnen organieke eenheden worden ontlast.

Waarvan faciliteren operationele gereedheid

Ter ondersteuning van het op orde brengen van de basisgereedheid worden enkele diensten versterkt die ondersteunend zijn aan die basisgereedheid. Dit betreft met name de directe ondersteuning vanuit het CDC aan de operationeel commando’s.

Waarvan dubbele beheerlasten IT

De voorziening is bedoeld voor de extra kosten gedurende de transitieperiode naar de nieuwe IT, zoals dubbele beheerlasten, transitie- en migratiekosten.

7. en 8. Lening ABP

Defensie is met het ABP een lening overeengekomen voor het op kapitaaldekking brengen van de militaire ouderdomspensioenen. De ramingen voor opname en aflossing van de lening zijn aangepast naar de actuele cijfers.

9. Reservering valutaschommelingen

Het kabinet heeft in 2016 eenmalig € 40 miljoen vrijgemaakt om een reservering voor valutaschommelingen binnen de defensiebegroting aan te leggen.

Overzicht beleidsdoorlichtingen

Op verzoek van de Tweede Kamer is de defensiebegroting ingericht naar organisatieonderdelen in plaats van beleidsartikelen. Beleidsartikelen zijn normaal gesproken het aanknopingspunt voor beleidsdoorlichtingen. Beleid heeft bij Defensie vaak betrekking op meer organisatieonderdelen. Een beleidsdoorlichting van een beleidsthema kan derhalve onderdelen van verschillende begrotingsartikelen bevatten. Zo worden per beleidsdoorlichting alle gerelateerde defensie-uitgaven verantwoord. De programmering van de beleidsdoorlichtingen is ondanks de afwijkende ordening van de begroting – conform de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek – dekkend. Dat wil zeggen dat beleidsdoorlichtingen voor alle beleidsthema’s binnen de gestelde termijn van zeven jaar zijn gepland.

In elke beleidsdoorlichting wordt aandacht besteed aan de behaalde (maatschappelijke) effecten. De verantwoording over verrichte activiteiten en geleverde prestaties staat centraal. Indien hierbij de causale relatie tussen de defensie-inzet en de beoogde effecten niet kan worden aangetoond, wordt ingegaan op de plausibiliteit. Ten slotte wordt in de beleidsdoorlichting op meer jaren teruggekeken, waarbij periodieke en tussentijdse evaluaties als bouwstenen kunnen worden gebruikt.

Ten opzichte van de begroting 2016 is de programmering op twee punten gewijzigd. De beleidsdoorlichting «Wijziging samenstelling Koninklijke Marine (2005)» wordt in 2016 voltooid. Daarnaast is de beleidsdoorlichting «Informatiegestuurd optreden (IGO)» in 2021 toegevoegd.

Garanties en achterborgstellingen

Defensie heeft sinds 2003 een overeenkomst met de Vereniging Verbond van Verzekeraars over de verzekerbaarheid van defensiepersoneel in het bijzonder voor personeel dat deelneemt aan vredes- en humanitaire operaties. De overeenkomst regelt de verhouding tussen het Ministerie van Defensie en de Vereniging. Het doel hiervan is het wegnemen van belemmeringen die defensieambtenaren in het maatschappelijk verkeer ondervinden door uitsluitingsclausules bij levensverzekeringen die zijn gekoppeld aan de financiering van een woning.

Bij het sluiten van levensverzekeringen en de vaststelling van de hoogte van de premie is geen rekening gehouden met het verhoogde risico op overlijden in geval van deelname aan militaire missies. Zodra defensiepersoneel met een dergelijke levensverzekering bij een bij de Vereniging aangesloten verzekeraar tijdens deelname aan vredes- en humanitaire missies komt te overlijden, zal binnen de kaders van de overeenkomst – ondanks een eventuele molestclausule – tot uitkering worden overgegaan. Dit is van toepassing als de aan de woningfinanciering gekoppelde levensverzekering kleiner is dan € 400.000 per situatie. Defensie vergoedt de verzekeraar de helft, zodra die tot uitkering overgaat.

Er wordt een nulraming gehanteerd. De overeenkomst is potentieel van toepassing op een kleine groep, waarvan de omvang vooraf niet te bepalen is. Er wordt geen aanvullende premie gevraagd aan de uitgezonden defensieambtenaren, er bestaat geen begrotingsreserve. Mocht een beroep worden gedaan op de regeling, dan komt dit ten laste van de defensiebegroting.

De duur van de overeenkomst is vijf jaar met een stilzwijgende verlenging voor onbepaalde tijd met een opzegtermijn van een jaar. De regeling wordt periodiek geëvalueerd. De overeenkomst kent geen plafondwaarde.

2. Het beleid

2. Het beleid

2. Voorstel van wet

• 1. In de begrotingsstaat zijn de wijzigingen op de begrotingsstaat van het jaar 2017 voor de begroting van Defensie (X) opgenomen. Deze dient ter autorisatie van de mutaties in de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten in de Slotwet.

• 2. Uit de samenvattende departementale begrotingsstaat blijkt dat ten opzichte van de tweede suppletoire begroting de begroting van de verplichtingen met € 708,5 miljoen is verlaagd, de begroting voor de uitgaven met € 163,0 miljoen is verlaagd en dat de begroting van de ontvangsten voor 2017 met een bedrag van € 26,5 miljoen is verhoogd.

Deze mutaties uit de Slotwet 2017 leiden tot een uitgavenbudget van € 8.538,9 miljoen en een ontvangstenbudget van € 377,6 miljoen. Het bedrag voor de in 2017 aangegane verplichtingen wordt een bedrag van € 9.313,2 miljoen.

In aansluiting op de tweede suppletoire begroting 2017 ontstaat samenvattend het volgende beeld:

2.1 Voorstel van wet

Met het onderhavige wetsvoorstel wordt voorgesteld de uitgavenbegroting 2017 van het Ministerie van Defensie (X) ten opzichte van de ontwerpbegroting met een bedrag van € 264,8 miljoen te verhogen. Voor het begrotingsbedrag van de ontvangsten 2017 wordt voorgesteld dit met € 21,0 miljoen te verhogen. Dit leidt voor het Ministerie van Defensie tot een uitgavenbudget van € 8.959,0 miljoen en een ontvangstenbudget van € 421,5 miljoen. De begroting voor de in 2017 aan te gane verplichtingen stijgt met € 196,5 miljoen tot € 10.141,0 miljoen. De cijfermatige aansluiting ten opzichte van de ontwerpbegroting 2017 is als volgt:

A. Verplichtingen

2.1. Overzicht belangrijkste suppletoire uitgaven- en ontvangstenmutaties

De belangrijkste mutaties (uitgaven en ontvangsten groter of gelijk aan € 20 miljoen) worden in onderstaande tabellen weergegeven en daarna toegelicht. Voor een uitgebreidere toelichting wordt verwezen naar de toelichting bij het betreffende artikel.

Toelichting

• 1. De prognose voor de investeringsbegroting is een onderrealisatie met € 220 miljoen. De verwachting is dat de ontvangsten (waaronder de verkoopopbrengsten) dit jaar € 40 miljoen lager uitkomen.

• 2. De daling van het ontvangstenbudget leidt tot een verlaging van het uitgavenkader. De daling wordt vooral veroorzaakt door de aanpassing van de raming bij DMO (€ 20 miljoen).

Toelichting

• 1. De verwachting is dat de ontvangsten (waaronder de verkoopopbrengsten) voor de investeringsbegroting dit jaar € 40 miljoen lager uitkomen.

• 2. De daling van de ontvangsten wordt vooral veroorzaakt door de aanpassing van de raming bij DMO (€ 20 miljoen).

B. Uitgaven

2.2 Belangrijkste begrotingswijzigingen

De omvangrijkste begrotingswijziging voor deze 1e suppletoire begroting betreft het verhogen van de uitgavenbegroting vanuit de eindejaarsmarge met € 213,4 miljoen, waarvan € 166,2 miljoen voor de artikelen 6 Investeringen krijgsmacht en 12 Nominaal en Onvoorzien en € 67,0 miljoen voor artikel 1 Inzet. Dit betreft voornamelijk uitgaven die oorspronkelijk voor 2016 waren begroot, maar nu voor 2017 zijn voorzien. Ook zijn uitgaven die voor 2017 waren begroot vertraagd naar 2018. De op een na omvangrijkste begrotingswijziging betreft een kasschuif van € 125,0 miljoen van 2017 naar 2018 op artikel 6 Investeringen Krijgsmacht.

Een andere belangrijke begrotingswijziging is het uitkeren van de loon- en prijsbijstelling. De loonbijstelling van € 73,7 miljoen, de compensatie voor gestegen pensioenpremies bij het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) van € 33,9 miljoen en de prijsbijstelling van € 49,5 miljoen zijn verdeeld over respectievelijk de loongevoelige en de prijsgevoelige delen van de Defensiebegroting.

Vanuit artikel 1 Inzet is uit het Budget Internationale Veiligheid (BIV) € 60,0 miljoen overgeheveld naar de begrotingen van Buitenlandse Zaken (BZ) en voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BH&OS). Vervolgens is vanuit BZ € 20,8 miljoen overgeheveld naar Defensie voor inzet van de Brigade Speciale Beveiligingsopdrachten (BSB). De overige interdepartementale budgetoverhevelingen bedragen per saldo € 12,5 miljoen. Tenslotte verhoogt de stijging van de ontvangstenbegroting het uitgavenkader met € 21,0 miljoen.

2.2 De beleidsartikelen

Artikel 1 Inzet

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 5,0 miljoen of meer toegelicht.

De uitgaven en ontvangsten worden met € 2,5 miljoen naar beneden bijgesteld. Dit komt door minder gebruik dan verwacht van de Vessel Protection Detachments (VPD’s) die kwetsbare scheepvaart voor de Afrikaanse noordoostkust helpt beschermen tegen piraterij. Hierdoor zijn er minder inkomsten van rederijen en daarmee ook minder uitgaven.

Verder is de verwachting dat de vrije ruimte binnen het budget voor Crisisbeheersingsoperaties (het Budget Internationale Veiligheid: BIV) dit jaar uitkomt op ongeveer € 38,5 miljoen. Dit zal bij Slotwet worden verwerkt ten behoeve van de besluitvorming in het voorjaar over de eindejaarsmarge binnen de Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS). Indien het kabinet daartoe besluit, zal dit bedrag weer beschikbaar zijn voor (de verlenging of intensivering van) inzet van de Nederlandse krijgsmacht.

Artikel 2 Taakuitvoering Zeestrijdkrachten

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 5,0 miljoen of meer toegelicht.

Artikel 3 Taakuitvoering Landstrijdkrachten

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 10,0 miljoen of meer toegelicht.

Artikel 4 Taakuitvoering Luchtstrijdkrachten

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 5,0 miljoen of meer toegelicht.

Artikel 5 Taakuitvoering Koninklijke Marechaussee

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 5,0 miljoen of meer toegelicht.

Artikel 6 Investeringen Krijgsmacht

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 10,0 miljoen of meer toegelicht.

De prognose voor de investeringsbegroting is een onderrealisatie van € 220 miljoen. De verwachting is dat de ontvangsten (waaronder de verkoopopbrengsten) met € 40 miljoen achterblijven bij de raming. Per saldo wordt daarmee een onderrealisatie van € 180 miljoen verwacht.

Onderstaand wordt de onderrealisatie per onderdeel toegelicht:

Artikel 7 Ondersteuning Krijgsmacht door Defensie Materieel Organisatie

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 5,0 miljoen of meer toegelicht.

Artikel 8 Defensie Ondersteuningscommando

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 10,0 miljoen of meer toegelicht.

C. Ontvangsten

2.3 De Niet Beleidsartikelen

Artikel 9 Algemeen

Artikel 10 Centraal Apparaat

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 10,0 miljoen of meer toegelicht.

Artikel 11 Geheime Uitgaven

Artikel 12 Nominaal en Onvoorzien

Defensie en de centrales van overheidspersoneel hebben op 12 oktober jl. een onderhandelingsresultaat bereikt over nieuwe arbeidsvoorwaarden voor het defensiepersoneel. De centrales van overheidspersoneel zullen hun achterban over dit onderhandelingsresultaat raadplegen. Om bij het bereiken van een akkoord in 2017 het personeel overeenkomstig het nieuwe arbeidsvoorwaardenakkoord ook in 2017 te kunnen uitbetalen, wordt het hiervoor benodigde budget overgeheveld naar de Defensieonderdelen.

2.3 Overzicht uitgavenmutaties

Toelichting overzicht uitgavenmutaties

Belangrijkste suppletoire mutaties

1. Overdracht BIV budget aan BZ / BH&OS

Defensie hevelt € 60,0 miljoen over vanuit het BIV naar de begrotingen van BZ en voor BH&OS. Met dit budget worden activiteiten op het terrein van veiligheidssectorhervorming, rechtstaatontwikkeling, capaciteitsopbouw en bescherming van diplomaten en ambassades waar dat noodzakelijk is gefinancierd.

2. Budget m.b.t. convenant BZ / BH&OS voor BSB beveiliging ambassades

Ten behoeve van bescherming van diplomaten en ambassades door de BSB hevelt BZ € 20,8 miljoen over naar Defensie.

3. Financiering vanuit BZ voor projectkosten VN stoel

BZ hevelt € 1,0 miljoen over naar Defensie ten behoeve van de financiering van de projectkosten voor de stoel in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (VN).

4. Interdepartementale budgetoverhevelingen

Vanuit diverse ministeries is budget naar Defensie overgeheveld voor het uitvoeren van activiteiten. Het betreft onder meer € 19,0 miljoen voor de Koninklijke Marechaussee (KMar) vanuit Veiligheid en Justitie (V&J), waarvan € 10,0 miljoen voor uitbreiding van de capaciteit van de KMar op Schiphol, € 7,5 miljoen voor intensivering van de grensbewaking en € 1,5 miljoen voor de inzet van de Hoog Risico Beveiliging (HRB) teams.

Vanuit Defensie is € 6,3 miljoen overgeheveld naar V&J voor onderhoud aan het C2000 communicatiesysteem (het communicatiesysteem voor ambulancediensten, brandweer, KMar en politie).

Per saldo stijgt de begroting van Defensie als gevolg van de interdepartementale budgetoverhevelingen met € 12,5 miljoen. Een volledig overzicht van de interdepartementale budgetoverhevelingen is hieronder toegevoegd.

5. Prijsbijstelling tranche 2017

De prijsbijstelling tranche 2017 is overgemaakt naar de Defensiebegroting.

6. Uitdelen prijsbijstelling

Het betreft de doorverdeling naar de Defensieonderdelen van de aan Defensie uitgekeerde prijsbijstelling.

7. Loonbijstelling tranche 2017

De loonbijstelling tranche 2017 is overgemaakt naar de Defensiebegroting. Deze tranche bestaat uit een vergoeding voor de contractloonontwikkeling en de ontwikkeling in sociale werkgeverslasten.

8. Compensatie ABP premiestijging

Per 1 januari 2017 heeft het ABP de pensioenpremie verhoogd. Ter compensatie van de pensioenpremiestijging wordt € 33,9 miljoen vanuit de Aanvullende Post overgemaakt naar de Defensiebegroting.

9. Uitdelen ABP premiestijging en sociale werkgeverslasten

Het betreft de doorverdeling naar de Defensieonderdelen van de aan Defensie uitgekeerde compensatie voor de ABP premiestijging en de ontwikkeling in de sociale werkgeverslasten (€ 47,3 miljoen).

10. Loon- en prijsbijstelling attachés

Vanuit de HGIS wordt loon- en prijsbijstelling toegekend aan artikel 8 Ondersteuning door Commando Diensten Centra (CDC) voor de militaire attachés.

11. Eindejaarsmarge Defensie

Dit betreft de toevoeging van de eindejaarsmarge 2016 van € 166,2 miljoen aan de begroting van Defensie.

12. Eindejaarsmarge HGIS/BIV

De verhoging betreft budget dat niet in 2016 gerealiseerd is voor missies.

13. Geïntegreerde Aanwijzing (uitbreiding MIVD)

Het kabinet heeft budget vrijgemaakt voor de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) ten behoeve van de uitvoering van de Geïntegreerde Aanwijzing Inlichtingen & Veiligheid. Met deze maatregel is de MIVD in staat om (de voorbereiding van) inzet en missies beter te ondersteunen.

14. Kasschuif Investeringen

In het beleidsartikel 6 Investeringen Krijgsmacht zijn bandbreedtes gereserveerd voor infrastructuur en IT-projecten. Bij beide brandbreedtes was teveel budget gereserveerd in 2017 in relatie tot de behoeftes. Met deze schuif worden geen materieelprojecten verschoven.

15. Doorwerking van de ontvangsten Defensie

De stijging van het ontvangstenbudget met € 38,1 miljoen werkt door op het uitgavenkader. De stijging van de ontvangsten wordt vooral verklaard doordat ontvangsten gemoeid met de verkoop van het wagenpark van niet-operationele dienstauto’s zijn doorgeschoven van 2016 naar 2017 (€ 19,3 miljoen) en door verkoopopbrengsten van infrastructurele werken (€ 11,3 miljoen).

16. Doorwerking ontvangsten HGIS/BIV

Het ontvangstenbudget voor crisisbeheersingsoperaties is gedaald met € 17,1 miljoen. Dit werkt door op het uitgavenkader. De daling van ontvangsten wordt voornamelijk verklaard door de eerder in 2015 ontvangen bijdrage van de VN die ervoor zorgt dat de geraamde ontvangsten voor 2016 en 2017 met € 20,0 miljoen zijn verlaagd. Daartegenover wordt een extra bijdrage van de VN in 2016 en 2017 van € 10,0 miljoen verwacht vanwege de verlenging van de missie MINUSMA. In 2016 zijn extra ontvangsten binnen gekomen vanuit de VN voor de missie MINUSMA. Via de eindejaarsmarge is dit budget meegenomen naar 2017. Een deel van dit bedrag wordt gebruikt voor het inlossen van de aan de missie gerelateerde taakstellende ontvangsten in 2017. Met het vanuit de eindejaarsmarge meegenomen budget is een groot deel van de voor MINUSMA in 2017 begrote ontvangsten gerealiseerd.

17. Mutaties in het kader van jaarovergang

Budgetten die bij de Defensieonderdelen in 2016 zijn overschreden, worden in 2017 evenredig gekort. De opbrengst is geparkeerd op artikel 12 Nominaal en Onvoorzien (€ 42,7 miljoen) en is vervolgens herverdeeld. Een deel van dit budget wordt toegewezen aan voor 2016 verwachte uitgaven die in dat jaar niet tot realisatie zijn gekomen (€ 16,5 miljoen). Het betreft onder meer de aankoop van handvuurwapens voor de KMar (€ 3,0 miljoen), vervanging van voedingsvoorraden (€ 1,4 miljoen), transport voor de Very high Readiness Joint Task Force (VJTF) (€ 1,0 miljoen) en diverse kleinere posten (€ 4,0 miljoen). Een ander deel wordt gebruikt voor het dekken van knelpunten binnen de begroting, zoals het onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) naar de gevaarlijke stoffen Chroom VI en Chemical Agent Resistant Coating (CARC) (€ 4,2 miljoen), de hogere eindheffing werkkostenregeling (€ 4,7 miljoen), de compensatie van lagere IT ontvangsten (€ 5,2 miljoen), de instandhouding exploitatiekosten infrastructuur (€ 4,5 miljoen), de compensatie van valutaproblematiek CARIB (€ 3,6 miljoen) en overige uitgaven ten behoeve van de bedrijfsvoering (€ 4,0 miljoen).

18. Compensatie eigen huishouding

Als gevolg van een rechterlijke uitspraak moeten de Defensieonderdelen de vergoeding van huisvesting en voeding van het militaire personeel verhogen. Dit wordt gecompenseerd vanuit artikel 12 Nominaal en Onvoorzien.

19. Uitdelen budgetten VJTF

Voor 2017 wordt het budget dat is gereserveerd op artikel 9 Algemeen voor de Very high Readiness Joint Taskforce (VJTF) toegewezen aan de desbetreffende Defensieonderdelen. De omvangrijkste posten betreffen de verwerving van extra reservedelen door het Commando Landstrijdkrachten (CLAS) en munitie door de Defensie Materieel Organisatie (DMO).

2.4 Overzicht ontvangstenmutaties

1. Bijstelling verkoopopbrengsten

De raming van de verkoopopbrengsten is geactualiseerd. De stijging van de ontvangsten wordt voornamelijk verklaard doordat de opbrengsten voor de verkoop van niet-operationele dienstauto’s zijn doorgeschoven van 2016 naar 2017 (€ 19,3 miljoen). Daarnaast is de raming van de verkoopopbrengsten van infrastructurele werken toegenomen (€ 11,3 miljoen) als gevolg van de aantrekkende vastgoedmarkt.

2. Bijstelling overige opbrengsten

2.1 Toelichting op de belangrijkste mutaties (verplichtingen, uitgaven en ontvangsten)

Beleidsartikel 1 Inzet

Verplichtingen –/– € 92,0 miljoen

De lagere realisatie van de begrote verplichtingen komt voor € 71 miljoen voort uit een technische correctie van € 27,7 miljoen die het gevolg is van het meerjarig verantwoorden van de verplichting voor de inzet van de SAC C-17 in 2016 op dit artikel en een valutaherwaardering van deze verplichting. Verder leidt de vrijval van het niet benutte deel van de voorziening in het Budget Internationale Veiligheid tot € 21 miljoen lagere verplichtingen.

Uitgaven –/– € 57,3 miljoen

De uitgaven van het gehele artikel zijn uitgekomen op € 198,8 miljoen en daarmee € 57,3 miljoen lager dan ten tijde van de tweede suppletoire begroting.

De realisatie van crisisbeheersingsoperaties is uitgekomen op een bedrag van € 197,6 miljoen en is daarmee € 55,4 miljoen lager dan de tweede suppletoire begroting. Dit bestaat uit de vrijval van de voorziening in het Budget Internationale Veiligheid (BIV) voor crisisbeheersingsoperaties. In de tweede suppletoire begroting werd deze vrijval geschat op € 38,5 miljoen. Daarna bleek de begrote vervangende inhuur van transportvliegtuigen (€ 10 miljoen) voortkomend uit de inzet van de gedurende de missies ingezette KDC-10 en C-130 niet plaats te vinden. Verder zijn de in de raming voor MINUSMA verwachte betalingen aan de VN voor brandstof en voeding van (€ 4 miljoen) in 2017 niet in 2017 door de VN gefactureerd en komen in 2018 tot betaling. De begrote uitgaven voor EUNAVFOR Atalanta zijn in 2017 niet volledig gerealiseerd (€ 3,5 miljoen onderrealisatie). Het resterende bedrag wordt in 2018 uitgegeven. De in de missieraming eFP opgenomen transportkosten zijn lager uitgekomen dan was begroot (€ 3,5 miljoen).

De realisatie van de Financiering Nationale Inzet Krijgsmacht is € 1,9 miljoen lager uitgekomen.

Ontvangsten +/+ € 6,4 miljoen

De realisatie van de ontvangsten Crisisbeheersingsoperaties is € 6,4 miljoen hoger dan was voorzien ten tijde van de tweede suppletoire begroting. De hogere ontvangsten worden veroorzaakt door de hogere bijdrage van de VN voor MINUSMA (€ 1,7 miljoen) en de ontvangen vergoedingen voor overige missies en contributies (€ 5,7 miljoen). Het moment dat de ontvangsten vanuit de VN binnenkomen is moeilijk te voorspellen. Dat geldt ook voor de kleinere betalingen van partnerlanden.

Beleidsartikel 2 Taakuitvoering Zeestrijdkrachten

Verplichtingen +/+ € 16,1 miljoen

Er is voor € 16,1 miljoen meer aan verplichtingen aangegaan dan ten tijde van de tweede suppletoire begroting werd verwacht. Dat is vooral een gevolg van het eerder aangaan van verplichtingen voor het onderhoud aan de Dorniers van de Kustwacht Nederland € 3,3 miljoen) en de luchtverdedigings- en commandofregatten (€ 3,3 miljoen) en het aanvullen van de voorraden zoals elektronische onderdelen, hijsmiddelen en constructiemateriaal, waarvan de uitgaven in latere jaren volgen.

Uitgaven +/+ € 4,6 miljoen

In de brief over beleidsmatige mutaties na de Najaarsnota 2017 (Kamerstuk 34 775 X, nr. 65) is een verwachte overschrijding op personele uitgaven gemeld van € 9 miljoen. Dit was het gevolg van een te laag berekend salarisbudget. De uiteindelijke overschrijding van de personele uitgaven is uiteindelijk € 5,9 miljoen hoger dan ten tijde van de tweede suppletoire begroting werd voorzien. De overige afwijkingen tellen per saldo op tot een lagere realisatie van € 1,3 miljoen.

Beleidsartikel 3 Taakuitvoering Landstrijdkrachten

Verplichtingen +/+ € 78,7 miljoen

Wegens achterstanden in de instandhouding van de (wapen-)systemen streeft het Commando Landstrijdkrachten (CLAS) naar het zo snel mogelijk aangaan van contracten voor de logistieke ondersteuning. Eind 2017 was de verwachting dat de verplichtingenbegroting van CLAS met € 140 miljoen zou worden overschreden. Dit is aan het parlement gemeld met de brief «Beleidsmatige mutaties na de Najaarsnota» (Kamerstuk 34 775 X, nr. 65). Na afloop van het jaar 2017 is gebleken dat € 61,3 miljoen van deze verplichtingen niet eind 2017 maar in begin 2018 is aangegaan. De overschrijding van de verplichtingenbegroting in 2017 is daarom beperkt tot € 78,7 miljoen.

Uitgaven +/+ € 24,7 miljoen

De uitgaven voor instandhouding zijn € 23,7 miljoen hoger uitgevallen dan was voorzien ten tijde van de tweede suppletoire begroting. Met de brief over beleidsmatige mutaties na de Najaarsnota 2017 (Kamerstuk 34 775 X, nr. 65) is hiervan € 23,0 miljoen gemeld. Deze overschrijding wordt onder meer veroorzaakt door de uitgaven voor de aanschaf van klein kaliber wapens (ca € 10 miljoen), per saldo € 7,9 miljoen voor diverse systemen, voor operationele wielvoertuigen (ca € 3 miljoen) en voor het Scania wissellaadsysteem (ca € 3 miljoen). De overschrijding is veroorzaakt door het versneld aanvullen van achterstallige voorraden. De overige afwijkingen bij de instandhouding tellen per saldo op tot € 1,0 miljoen.

Beleidsartikel 4 Taakuitvoering Luchtstrijdkrachten

Verplichtingen –/– € 84,9 miljoen

De verplichtingen zijn lager dan begroot omdat de verplichtingen voor de instandhouding en de trainingen en opleidingen voor de luchtwapensystemen in Fort Hood in 2016 meerjarig zijn aangegaan, waardoor deze verplichting niet meer nodig was in 2017. Deze technische correctie is abusievelijk niet opgenomen in de eerste en tweede suppletoire begrotingen.

Beleidsartikel 5 Taakuitvoering Koninklijke Marechaussee

Verplichtingen +/+ € 11,7 miljoen

In 2017 zijn verplichtingen aangegaan die in 2018 tot betaling komen. Het betreft onder meer de bestelling van operationele kleding, de inhuur van tijdelijk personeel en diverse operationele zaken zoals medische diensten en artikelen, onderhoud van de voertuigen voor de Brigade Speciale Beveiliging en onderhoud aan de trainingslocatie Weeze. In tegenstelling tot de verwachting ten tijde van de tweede suppletoire bedgroting is het al in 2017 gelukt om de contracten daarvoor aan te gaan.

Beleidsartikel 6 Investeringen Krijgsmacht

Verplichtingen –/– € 782,8 miljoen

Opdracht Voorzien in nieuw materieel –/– € 808,8 miljoen

In 2017 is € 141 miljoen minder verplicht op het project Verwerving F-35 ten opzichte van de tweede suppletoire begroting. Het tweede deel van het F-35 Low Rate Initial Production (LRIP) 11 contract wordt pas in het eerste kwartaal van 2018 getekend, terwijl het volledige LRIP 11 contract stond gepland in 2017. Verder is de aanbesteding van de Defensiebrede Vervanging Operationele Wielvoertuigen (DVOW) € 199 miljoen lager uitgevallen. Voor het project Apache (AH-64) Zelfbescherming (ASE) is een verplichting van € 80 miljoen doorgeschoven naar latere jaren, omdat is gekozen voor een ander zelfbeschermingssysteem. Door deelname van Duitsland en Noorwegen aan een multinationaal consortium is de verplichting voor Nederland voor het project MRTT € 50,1 miljoen lager uitgevallen. Verder hebben de kleinere projecten bij operationele commando’s, DMO en CDC tot lagere realisatie van de verplichtingen geleid.

Opdracht Voorzien in infrastructuur +/+ € 26,6 miljoen

In de brief over beleidsmatige mutaties na de Najaarsnota 2017 (Kamerstuk 34 775 X, nr. 65) is door een aantal infrastructurele projecten (€ 30 miljoen) een verwachte overschrijding van de verplichtingen gemeld. De overschrijding is met € 26,6 miljoen iets lager uitgekomen. De uiteindelijke overschrijding betreft de projecten Gezondheidscentrum Stroe (€ 6 miljoen), Initiële Inrichting Vastgoed (€ 6 miljoen), Huisvesting Operations Center JIVC DMO/OPS (€ 5 miljoen) en diverse kleinere verplichtingen (€ 9,6 miljoen). Ten tijde van de tweede suppletoire begroting was de verwachting dat deze contracten pas in 2018 konden worden afgesloten.

Uitgaven –/– € 123,2 miljoen

Opdracht Voorzien in nieuw materieel –/– € 113,4 miljoen

De projecten Chinook Vervanging en Modernisering (€ 14 miljoen), Apache (AH-64) upgrade (€ 8 miljoen) en de aankoop van de activa van het DTO (Defensie Telematica Organisatie, het lT-agentschap van Defensie) (€ 26 miljoen) hebben tot minder uitgaven geleid dan verwacht. De facturering van de Amerikaanse overheid (Foreign Military Sales) loopt voor de Chinook Vervanging en Modernisering en de Apache upgrade achter op de projectvoortgang. Tot slot kon vanwege de complexiteit van de ontmanteling van het agentschap DTO de betaling van (een deel van) de activa in 2017 nog niet worden uitgevoerd. De uitgaven zullen in latere jaren tot realisatie komen. Verder hebben de kleinere projecten bij operationele commando’s, DMO en CDC tot onderrealisatie geleid.

Opdracht Voorzien in Infrastructuur +/+ € 7,9 miljoen

De initiële verhuis- en inrichtingskosten zijn € 7,9 miljoen hoger uitgevallen dan verwacht werd ten tijde van de tweede suppletoire begroting. De meeruitgaven betreffen de noodzakelijke kosten vanwege verhuizingen en initiële inrichtingskosten van nieuwe complexen.

Ontvangsten +/+ € 5,5 miljoen

Verkoopopbrengsten van overtollig strategisch materieel +/+ € 12,6 miljoen

De ontvangsten zijn € 12,6 miljoen hoger dan ten tijde van de tweede suppletoire begroting werd verwacht vanwege een ontvangst van een vergoeding van € 3,4 miljoen voor de verkoop door de Amerikaanse overheid van mede met Nederlands geld ontwikkelde F-16’s en de niet begrote ontvangsten uit de verkoop van reservedelen voor luchtsystemen van € 2,0 miljoen. Verder is de opbrengst van de verkoop van genie- en bergingstanks aan Finland € 1,2 miljoen hoger dan verwacht.

Beleidsartikel 7 Ondersteuning krijgsmacht door Defensie Materieel Organisatie

Verplichtingen +/+ € 133,4 miljoen

Om de materiële gereedheid van wapensystemen te vergroten streeft de Defensie Materieel Organisatie (DMO) naar het zo snel mogelijk aangaan van meerjarige contracten voor (uitbesteed) onderhoud, reservedelen, munitie en brandstof. Na afloop van het jaar 2017 is gebleken dat er ten opzichte van de verwachting in de tweede suppletoire begroting voor ruim € 100 miljoen meer aan langlopende verplichtingen voor de logistieke ondersteuning van de krijgsmacht zijn aangegaan. De uitgaven daarvan zijn niet in 2017, maar voornamelijk in de komende jaren begroot, maar de verplichting is nu reeds meerjarig aangegaan. Het betreft onder meer instandhouding en aankoop van reservedelen voor het vliegend materieel voor € 53,4 miljoen, voor grondgebonden systemen € 19,5 miljoen en voor maritieme systemen € 15,8 miljoen. Voor munitie is € 9,4 miljoen en voor brandstoffen is € 5,2 miljoen meer verplicht dan ten tijde van de tweede suppletoire begroting werd verwacht. De verplichtingen voor de apparaatsuitgaven zijn € 26,5 miljoen hoger uitgekomen vanwege € 15,9 miljoen meer verplichtingen voor de inhuur van personeel, waarvan de uitgaven in latere jaren volgen. Voor de en inkoop van IT-middelen zijn voor € 17,9 miljoen meer verplichtingen aangegaan. Voor persoonsgebonden uitgaven zijn minder verplichtingen aangegaan, onder meer vanwege hogere retourstromen van kleding en de aanpassing van het pakketrecht.

Uitgaven –/– € 9,6 miljoen

De uitgaven voor gereedstelling zijn € 12,0 miljoen lager uitgekomen dan werd verwacht ten tijde van de tweede suppletoire begroting. Dit betrof facturen voor munitie die pas in januari 2018 zijn betaald.

In de brief over beleidsmatige mutaties na de Najaarsnota 2017 (Kamerstuk 34 775 X, nr. 65) is een verwachte overschrijding van € 9 miljoen voor de apparaatsuitgaven voor IT gemeld. Deze overschrijding is op € 9,8 miljoen uitgekomen.

De overige exploitatie is € 6,1 miljoen lager uitgevallen. Dat is vooral een gevolg van hogere retourstromen van kleding, de aanpassing van het pakketrecht en verrekening van goederen die werden verstrekt in het kader van hulpverlening na de orkaan «Irma».

Beleidsartikel 8 Ondersteuning krijgsmacht door Commando Diensten Centra

Verplichtingen +/+ € 37,1 miljoen

In 2017 is voor een bedrag van € 37,1 miljoen meer aan verplichtingen aangegaan dan begroot in de tweede suppletoire begroting. Dit is mede veroorzaakt door hogere uitgaven (€ 15,2 miljoen), die doorwerken in het verplichtingensaldo, veteranenclaims (€ 8,6 miljoen), meer verplichtingen voor werving personeel (€ 5,4 miljoen) en een hoger bedrag voor het schoonmaakcontract (€ 5,0 miljoen en enkele kleinere verschillen (€ 2,9 miljoen).

Uitgaven +/+ € 15,2 miljoen

In de brief over beleidsmatige mutaties na de Najaarsnota 2017 (Kamerstuk 34 775 X, nr. 65) is een verwachte overschrijding van het budget in de tweede suppletoire begroting gemeld van € 11 miljoen. De uiteindelijke realisatie laat een overschrijding zien van € 15,2 miljoen. De overschrijding is een gevolg van een fiscale eindheffing over ereschulden (€ 7,8 miljoen) en extra uitgaven voor het wegwerken van achterstallig onderhoud aan huisvesting en infrastructuur (€ 14,2 miljoen). Verder is er per saldo € 7 miljoen aan lagere realisaties ten opzichte van de tweede suppletoire begroting.

Niet-beleidsartikel 9 Algemeen

Verplichtingen –/– € 10,1 miljoen

De onderschrijding op dit artikel is voornamelijk veroorzaakt doordat de factuur voor de bijdrage aan de NAVO niet in 2017 maar in 2018 is betaald.

Uitgaven –/– € 7,9 miljoen

De onderschrijding op dit artikel is voornamelijk veroorzaakt doordat de factuur voor de bijdrage aan de NAVO niet 2017 maar in 2018 is betaald.

Niet-beleidsartikel 10 Apparaat Kerndepartement

Verplichtingen –/– € 16,0 miljoen

De lagere realisatie van de verplichtingen dan in de tweede suppletoire begroting is opgenomen komt voort uit lagere kasuitgaven die doorwerken in het verplichtingernsaldo.

Uitgaven –/– € 16,2 miljoen

De onderrealisatie van de apparaatsuitgaven van € 16,2 miljoen is voornamelijk veroorzaakt doordat aan pensioenen € 8,8 miljoen minder is uitgegeven dan werd verwacht in de tweede suppletoire begroting. Verder zijn er per saldo € 7,4 miljoen overige onderrealisaties.

Baten-lastenagentschappen

Defensie Telematica Organisatie en Paresto

In de eerste en tweede suppletoire begroting 2017 zijn voor de baten-lastenagentschappen geen mutaties opgenomen. Voor toelichting van het verschil tussen de begroting en de eindrealisatie wordt verwezen naar het Jaarverslag 2017.

2.5 Budgettaire gevolgen van beleid

Beleidsartikel 1 Inzet

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 5,0 miljoen of meer toegelicht.

Toelichting op de verplichtingen

De verplichtingen bij artikel 1 Inzet zijn met € 94,8 miljoen neerwaarts bijgesteld vanwege de budgetoverhevelingen naar de begroting van BZ en naar de Defensieonderdelen. Verder is de eindejaarsmarge toegevoegd (zie ook de toelichting op de uitgaven). Daarnaast is het verplichtingenbudget met € 27,7 miljoen verlaagd als gevolg van de overeenkomst SAC-C-17 (luchttransportcapaciteit). Deze is in 2016 al op dit artikel verplicht voor de resterende looptijd. Hiermee vervalt de jaarlijkse verplichting.

Toelichting op de uitgaven

Opdracht Inzet (€ – 67,1 miljoen)

Per saldo daalt het beschikbare uitgavenbudget voor crisisbeheersingsoperaties met € 67,1 miljoen. Dit wordt met name veroorzaakt door het overhevelen van budget naar de begrotingen van BZ en voor BH&OS (€ 60,0 miljoen). Met dit bedrag worden activiteiten gefinancierd op het terrein van veiligheidssectorhervorming, rechtstaatontwikkeling, capaciteitsopbouw en bescherming van diplomaten en ambassades waar dat noodzakelijk is. Verder betreft dit de toedeling van budget vanuit het BIV aan overige artikelen van de Defensiebegroting (€ 57,0 miljoen) voor activiteiten ten behoeve van training en capaciteitsopbouw, civiel-militaire capaciteiten, luchttransport ten behoeve van missies en operaties, een uitzendbare KMar-pool en nazorg. Op dit artikel is daarnaast € 2,5 miljoen beschikbaar voor de ondersteuning van de inzet van de vessel protection detachments (VPD’s). Ten behoeve van de bescherming van diplomaten en ambassades, die door de Brigade Speciale Beveiligingsopdrachten (BSB) van de KMar wordt uitgevoerd, wordt € 20,8 miljoen ingezet, gefinancierd door BH&OS. Ten slotte wordt € 66,9 miljoen HGIS-eindejaarsmarge toegevoegd aan het budget.

Toelichting op de ontvangsten

Crisisbeheersingsoperaties (€ – 17,1 miljoen)

Het ontvangstenbudget crisisbeheeroperaties is gedaald met € 17,1 miljoen. Dit wordt voornamelijk verklaard door in 2016 hogere ontvangen bijdragen van de VN voor MINUSMA, die via de eindejaarsmarge is meegenomen naar 2017. Een deel van de eindejaarsmarge wordt gebruikt voor het inlossen van de aan de missie gerelateerde taakstellende ontvangsten in 2017. Met het vanuit de eindejaarsmarge meegenomen budget is een groot deel van de begrote ontvangsten vanuit de missie MINUSMA nu al gerealiseerd voor dit jaar. Voor 2017 resteren nog begrote ontvangsten van de VN voor de inzet in de missie MINUSMA, bijdragen van rederijen voor de inzet van VPD’s en reguliere ontvangsten.

Beleidsartikel 2 Taakuitvoering Zeestrijdkrachten

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 5,0 miljoen of meer toegelicht.

Toelichting op de uitgaven

Gereedstelling (€ 8,0 miljoen)

Het budget stijgt met € 8,0 miljoen. Dit wordt voornamelijk verklaard door een bijdrage vanuit Infrastructuur & Milieu (I&M) voor de exploitatie van Kustwachtschepen (€ 2,8 miljoen). Tevens heeft CZSK budget ontvangen vanuit het BIV ten behoeve van training en capaciteitsopbouw en civiel-militaire capaciteiten (€ 4,5 miljoen).

Instandhouding (€ – 8,4 miljoen)

Per saldo daalt het beschikbare budget voor instandhouding met € 8,4 miljoen. Dit komt voornamelijk doordat voor 2017 geplande uitgaven al in 2016 hebben plaatsgevonden.

Personele uitgaven (€ 8,1 miljoen)

Het budget voor personele uitgaven neemt met € 8,1 miljoen toe. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de toegekende compensatie voor de gestegen sociale- en pensioenlasten en de hogere uitgaven in verband met de compensatie van de kosten voor eigen huishouding.

Materiële uitgaven (€ 9,9 miljoen)

Het budget voor materiële uitgaven neemt met € 9,9 miljoen toe. Dit wordt met name veroorzaakt door herschikkingen tussen de budgetten van het CZSK (€ 6,6 miljoen) en de toevoeging van budget voor compensatie eigen huishouding (€ 2,7 miljoen).

Beleidsartikel 3 Taakuitvoering Landstrijdkrachten

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 10,0 miljoen of meer toegelicht.

Toelichting op de uitgaven

Gereedstelling (€ 17,4 miljoen)

De uitgaven voor gereedstelling nemen per saldo met € 17,4 miljoen toe. Dit wordt onder andere verklaard doordat bij begroting 2017 budget is toegevoegd voor het op orde brengen van de (personele en materiele) basisgereedheid. Dit budget wordt nu herschikt en toegevoegd aan de juiste onderdelen van dit artikel. Het gaat om technische mutaties, waarbij geen sprake is van een wijziging van het beleid of de opdracht. Deze mutatie omvat onder andere een overheveling € 7,3 miljoen van het onderdeel Personele uitgaven naar Gereedstelling ten behoeve van intensivering voor de geoefendheid. Ook heeft het CLAS in 2016 de inzetvoorraden van voeding van het CDC overgenomen, waarbij voorraadaanvulling noodzakelijk bleek. CLAS ontvangt hiervoor € 1,4 miljoen compensatie vanuit artikel 12 Nominaal en Onvoorzien. Tevens ontvangt het CLAS voor activiteiten ten behoeve van training en capaciteitsopbouw en civiel-militaire capaciteiten € 4,5 miljoen vanuit het BIV.

Instandhouding (€ – 23,8 miljoen)

De uitgaven voor instandhouding nemen per saldo met € 23,8 miljoen af. Dit wordt voornamelijk verklaard doordat bij de begroting 2017 budget is toegevoegd voor het op orde brengen van de (personele en materiële) basisgereedheid. Dit budget wordt nu herschikt en toegevoegd aan de juiste onderdelen van dit artikel. Het gaat om technische mutaties, waarbij geen sprake is van een wijziging van het beleid of de opdracht. Ten aanzien van het onderdeel instandhouding gaat dit om een verlaging met € 21,3 miljoen. Ook wordt € 7,3 overgeheveld naar de overige exploitatie van dit artikel. Daarnaast is € 1,6 miljoen overgedragen aan het CZSK voor het onderhoud van Landrover jeeps van het Korps Mariniers. Ten slotte is budget toegevoegd voor de inzetoefening van de Very high Readiness Joint Taskforce (VJTF) (€ 6,3 miljoen) en voor de financiering van aankopen van nieuwe handvuurwapens voor de KMar (€ 3,0 miljoen), vanuit de middelen uit de eindejaarsmarge (jaarovergang).

Materiële uitgaven (€ 43,4 miljoen)

Aan het budget voor materiële uitgaven wordt per saldo € 43,4 miljoen toegevoegd waarvan € 42,2 miljoen bij de overige exploitatie. Dit wordt voornamelijk verklaard doordat bij begroting 2017 budget is toegevoegd voor het op orde brengen van de (personele en materiële) basisgereedheid. Dit budget wordt nu herschikt en toegevoegd aan de juiste onderdelen van dit artikel. Het gaat om technische mutaties, waarbij geen sprake is van een wijziging van het beleid of de opdracht. De toevoeging van budget (€ 29,5 miljoen) op dit onderdeel wordt met name hierdoor veroorzaakt. Daarnaast is € 4,6 miljoen overgeheveld van artikel 12 Nominaal en Onvoorzien voor de compensatie van de kosten voor eigen huishouding. Tevens heeft het CLAS budget ontvangen vanuit het BIV voor training en capaciteitsopbouw en civiel-militaire capaciteiten (in totaal € 7,3 miljoen).

Beleidsartikel 4 Taakuitvoering Luchtstrijdkrachten

Voor dit artikel worden mutaties met een grootte van € 5,0 miljoen of meer toegelicht.

Toelichting op de uitgaven

Instandhouding (€ 11,8 miljoen)

De uitgaven voor instandhouding nemen toe met per saldo € 11,8 miljoen. Het betreft een budgettoevoeging vanuit het BIV voor strategisch luchttransport voor missies en operaties (€ 22,0 miljoen). Daarnaast is het budget voor instandhouding afgenomen met € 10,2 miljoen doordat in 2017 geplande facturen al in 2016 zijn betaald.

Beleidsartikel 5 Taakuitvoering Koninklijke Marechaussee