XIV Landbouw Visserij Voedselzekerheid en Natuur

GERAAMDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN

Figuur 1 Geraamde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln.). Totaal € 4.306 mln.

Figuur 2 Geraamde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln.). Totaal € 84 mln.

A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET BEGROTINGSWETSVOORSTEL

Wetsartikel 1

De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 elk afzonderlijk bij de wet vastgesteld.

Het wetsvoorstel strekt ertoe om de onderhavige begrotingsstaat/begrotingsstaten voor het aangegeven jaar vast te stellen.

Alle voor dit jaar vastgestelde begrotingswetten tezamen vormen de Rijksbegroting voor dat jaar. Een toelichting bij de Rijksbegroting als geheel is opgenomen in de Miljoenennota.

Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen en de ontvangsten vastgesteld. De in de begrotingsstaten opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zogenoemde begrotingstoelichting).

Wetsartikel 2

Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de baten en de lasten, het saldo van de baten en de lasten en de kapitaaluitgaven en -ontvangsten van de in de staat opgenomen baten-lastenagentschappen voor het onderhavige jaar vastgesteld en worden de verplichtingen, ontvangsten en uitgaven van verplichtingen-kasagentschappen voor het onderhavige jaar vastgesteld. De in die begrotingen opgenomen begrotingsartikelen worden toegelicht in onderdeel B (Begrotingstoelichting) van deze memorie van toelichting en wel in de paragraaf inzake de agentschappen.

De Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur J. Van Essen

B. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ DE BEGROTINGSARTIKELEN

1. Leeswijzer

Groeiparagraaf

• – Achteraan de beleidsprioriteiten is een overzicht opgenomen waarin de voornaamste risico's bij de beleidsprioriteiten worden geïdentificeerd, en welke beheersmaatregelen daar tegenover kunnen worden gesteld. Hiermee wordt invulling gegeven aan de moties Van der Lee c.s. (Kamerstuk 36740, nr. 7), Hoogeveen (Kamerstuk 36945, nr. 17) en Van der Lee c.s. (Kamerstuk 36740, nr. 8) over doelen, resultaten, prioriteiten en risico’s in begrotingsstukken.

• – Aan het einde van de beleidsagenda is een nieuwe paragraaf opgenomen hoe het ministerie omgaat met de taakstellingen uit het coalitieakkoord en de doelen van de Taskforce Slagvaardige Overheid. Hiermee wordt gedeeltelijk invulling gegeven aan de motie Van der Maas c.s. (Kamerstuk 36 945, nr. 16 ) en de motie Van Dijck (Kamerstuk 36 945, nr. 27 ).

• – Aan de LVVN begroting zijn twee nieuwe beleidsartikelen toegevoegd; artikel 25 (Fonds voor stikstof, landbouw en natuur) en artikel 26 (reservering fonds voor stikstof, landbouw en natuur). Hiermee wordt uitvoering gegeven aan het streven van het coalitieakkoord en de Ministriële Taskforce om met een integrale aanpak te komen voor de stikstofproblematiek.

• – Als onderdeel van deze integrale aanpak zijn de budgetten die voor de volgende onderwerpen zijn gereserveerd deels of volledig overgeheveld naar artikel 25.

Motie Schouw

In juni 2011 is de motie Schouw ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen. In de beleidsagenda wordt ingegaan op de uitwerking van de aanbeveling.

Ondergrenzen toelichtingen

Het uitgangspunt is om de beleidsmatige en technische mutaties toe te lichten die groter zijn dan of gelijk zijn aan de ondergrens zoals deze in de Rijksbegrotingsvoorschriften 2026 is opgenomen, de zogenaamde staffel, te weten:

2. Beleidsagenda

In de beleidsagenda zijn de hoofddoelen van het ministerie van LVVN voor het jaar 2027 opgenomen en waar mogelijk wordt ook ingegaan op risico’s. Op deze manier geeft het kabinet aan welke resultaten het beoogt te bereiken en welke beleidsdoelen worden geprioriteerd. Inzicht in en aandacht voor doelen, resultaten en risico’s is van belang om weloverwogen beleidskeuzes te kunnen maken. Deze zijn opgenomen in tabel 1. De belangrijkste budgettaire mutaties die samenhangen met de keuzes van kabinet zijn opgenomen in tabel 2. Hiermee wordt invulling gegeven aan de moties Van der Lee c.s. (Kamerstuk 36740, nr. 7), Hoogeveen (Kamerstuk 36945, nr. 17) en Van der Lee c.s. (Kamerstuk 36740, nr. 8) over doelen, resultaten, prioriteiten en risico’s in begrotingsstukken. De hoofddoelen en risico’s zijn nader uitgewerkt in de beleidsartikelen, met daarbij ook nadere toelichting op de voornemens op dat specifieke beleidsterrein.

2.1 Beleidsprioriteiten

Inleiding

Het kabinet Jetten gelooft in het vakmanschap en de innovatiekracht van de Nederlandse agrarische sector. Duurzame voedselproductie, gezond ondernemerschap en het versterken van de natuur gaan hand in hand. Nederland staat voor een grote en urgente uitdaging: het stikstofprobleem houdt de sector in onzekerheid, belemmert economische ontwikkeling en gaat ten koste van de natuur. Daarom kiezen we voor een toekomstbestendig voedselsysteem, een sterke natuur en een vitaal platteland. 2027 zal in het teken staan van hoe we deze ambitie vertalen naar daadkrachtige maatregelen die ons vooruit helpen, met oog voor de belangen van ondernemers, burgers en de natuur.

We zijn trots op onze Nederlandse natuur en landschappen. We willen die gezond doorgeven aan toekomstige generaties zodat ook zij kunnen genieten van de natuur. De Ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof (hierna Taskforce LNS) heeft daarom een geïntegreerde aanpak gepresenteerd (Kamerstuk 36800-XIV-87). We verminderen stikstofuitstoot, herstellen natuur en bieden duidelijkheid aan de sector, met aandacht voor klimaat, water (Kaderrichtlijn Water), gewasbescherming, dierwaardigheid en een gezonde leefomgeving. Het pakket bestaat uit generieke maatregelen, gebiedsgerichte inzet, maatwerk waarmee wordt ingespeeld op kenmerken van een gebied, en natuurherstel. Ook treft het kabinet maatregelen gericht op ondersteuning van de boer bij onder meer extensivering, op een sociaal en economisch sterk platteland, en op de bijdrage vanuit de keten. In zones rond kwetsbare, overbelaste Natura 2000-gebieden zet het kabinet in op verdere extensivering van de landbouw, reductie van stikstofdepositie, systeemherstel en de aanpak van andere drukfactoren. Deze combinatie van maatregelen is cruciaal om vergunningverlening weer mogelijk te maken en de natuur te herstellen. Kern is dat met duidelijke doelen en normen helder wordt waar agrarische ondernemers, overheden en andere betrokken partijen op moeten sturen.

Met deze aanpak helpen we Nederland vooruit: de natuur herstelt en stapsgewijs ontstaat er meer ruimte voor vergunningverlening. Het pakket helpt om handhavings- en intrekkingsverzoeken te voorkomen, en het vormt een basis voor provincies om een plan uit te werken voor het onderbouwen van additionaliteit, met als doel salderen weer gebiedsgericht mogelijk te maken. Ook maakt het vergunningverlening mogelijk voor verduurzamingsactiviteiten gericht op emissiereductie. Zo snel mogelijk, en uiterlijk in het vierde kwartaal van 2027, voert het kabinet ten slotte een juridische houdbare rekenkundige ondergrens (RKO) in. Dit helpt veel PAS-melders en interimmers, de woningbouw en andere projecten met een stikstofdepositiebijdrage onder de RKO. Het komende jaar werkt het kabinet, samen met provincies, deze maatregelen verder uit. Zo komt Nederland stap voor stap weer in beweging.

Om te komen tot een robuust en toekomstbestendig voedselsysteem werkt het kabinet aan een Voedselzekerheidsagenda. Daarnaast halveren we voedselverspilling, stimuleren we biologische landbouw en streven we naar een klimaatneutrale glastuinbouw in 2040. Ook dierenwelzijn en diergezondheid krijgen aandacht, onder andere via de Uitvoeringsagenda Diergeneeskundige Zorg en maatregelen tegen vogelgriep. Ook de visserij- en aquacultuursector maken we toekomstbestendig. Kennis en innovatie, zoals de Agrifood Innovatieagenda en digitalisering, versnellen het realiseren van opgaven en versterken de internationale positie van Nederland.

Toekomstbestendig landbouw- en voedselsysteem

Met bedrijfsspecifieke doelsturing werkt LVVN toe naar haalbare, afrekenbare emissienormen voor stikstof, waterkwaliteit en klimaat in 2035 op bedrijfsniveau. Er worden duidelijke normen gesteld voor ieder bedrijf. Zo geven we ondernemers ruimte om zelf te bepalen hoe zij deze bedrijfsspecifieke normen halen. Voor de melkveehouderij stelt het kabinet deze normen vast op basis van wat technisch mogelijk is met stal- en managementmaatregelen. Voor de intensieve veehouderijsectoren komen er normen per dierplaats, en deze zullen in het eerste kwartaal van 2027 worden vastgesteld. Het kabinet ondersteunt met financiële middelen boeren bij investeringen of aanpassingen in stallen en bedrijfsvoering.

Via normstelling wil het kabinet niet meer van ondernemers vragen dan wat zij op basis van beschikbare technieken kunnen realiseren. Dit betekent dat niet de hele stikstofreductieopgave van 42-46% (ammoniak) via technische en managementmaatregelen kan worden gerealiseerd. Het kabinet stuurt daarom ook op de omvang van de productiecapaciteit via vrijwillige beëindiging, extensivering en afroming van dier- en fosfaatrechten buiten familieverband. In overeenstemming met het coalitieakkoord werkt het kabinet daartoe aan de verbreding en uitbreiding van de wettelijke basis van dier- en fosfaatrechten.

Een toekomstbestendige melkveehouderij is in balans met de leefomgeving en draagt bij aan verbetering van de waterkwaliteit en het klimaat, weidegang en biodiversiteit. Hiervoor introduceert het kabinet een eenvoudige grondgebondenheidsnorm. We stellen een wetsvoorstel op dat dit regelt, en dienen deze in 2027 in bij de Tweede Kamer.

Deze aanpak gaat de komende jaren veel vragen van agrarische ondernemers. Als helder is aan welke normen voor stikstof- en broeikasgasemissies een bedrijf moet voldoen, heeft de ondernemer meer duidelijkheid over het toekomstperspectief. Die duidelijkheid is nodig, daar wachten boeren al jaren op, maar voor de boer zal het vaak ook betekenen dat (grote) investeringen gedaan moeten worden en er soms hoge structurele kosten bijkomen. Daarom gaan we met het Investeringsfonds Duurzame Landbouw boeren helpen bij omschakeling, en ontwikkelen we de nieuwe Stimuleringsregeling Managementmaatregelen Veehouderij voor emissiereductie (SMV). Voor de ondersteuning bij investeringen in integraal duurzame stallen verkennen we verschillende instrumenten, zowel subsidies als, waar mogelijk, fiscale instrumenten en instrumenten gericht op financiering.

Omdat boeren die omschakelen naar biologisch vertrouwen nodig hebben dat de vraag naar biologische producten groeit, wordt het actieplan biologische productie en consumptie versneld, en worden er met ketenpartijen (verwerkers en supermarkten) voor 1 april 2027 harde afspraken gemaakt over het vergroten van de afzet.

Bij de uitwerking van het instrumentarium heeft het kabinet oog voor de positie van de jonge boer. Het kabinet zet specifiek in op generatievernieuwing met het programma 'Voor de Volgende Generatie’ dat sectorbreed wordt uitgevoerd. Daarnaast ondersteunt het kabinet jonge boeren en zij-instromers onder andere met vestigingssteun om te investeren in toekomstbestendige agrarische bedrijven.

De gevolgen van klimaatverandering wereldwijd en ook in ons eigen land worden steeds zichtbaarder door langdurige periodes van droogte, natuurbranden, extreme neerslag en overstromingen. Het kabinet zet daarom in op een klimaatbestendige landbouw en landgebruik en het behalen van de klimaatdoelen voor 2030 en daarna. De Taskforce LNS pakt de klimaatopgave in samenhang met de stikstof en natuurmaatregelen aan.

Uiterlijk 1 juli 2027 wordt het 8e Actieprogramma Nitraatrichtlijn vastgesteld. Dit actieprogramma helpt om doelen vanuit de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water te behalen, en bevat maatregelen gericht op verantwoord gebruik van meststoffen, zodat de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater verbetert. De uitwerking van een vorm van de bedrijfsgerichte doelsturing voor waterkwaliteit, is hier onderdeel van. Daarnaast ondersteunt LVVN in 2027 een convenant met deelnemers vanuit de melkveesector dat er op gericht is om het ruw eiwitgehalte in het rantsoen te verlagen. Het kabinet stimuleert de toepassing en productie van RENURE (bewerkte dierlijke mest). Via de subsidie mestaanwending innovatieve technieken die in 2027 opengesteld wordt, stimuleert het kabinet het verlagen van stikstofemissies naar de lucht.

Gewasbeschermingsmiddelen dragen bij aan voedselzekerheid door gewassen te beschermen tegen ziekten, plagen en onkruiden en daarmee oogstverlies te beperken. Deze middelen zijn nodig, maar het gebruik van schadelijke middelen moet fors worden teruggebracht. De afspraken uit het convenant gewasbeschermingsmiddelen uit 2026 beschrijven reductiedoelen, acties en maatregelen voor de periode 2026-2040. In 2027 komt dit convenant in uitvoering.

Het kabinet blijft door kennisontwikkeling, verspreiding en subsidiëring van investeringen de energietransitie in de glastuinbouw ondersteunen. De ambitie blijft om in 2040 een klimaatneutrale en economisch rendabele glastuinbouwsector te bereiken. Hierbij hoort ook de gezamenlijke inspanning om de randvoorwaarden voor de energietransitie (voldoende duurzame elektriciteit, warmte en externe CO2) op orde te krijgen. Het ‘Convenant energietransitie glastuinbouw 2022-2030’ dat in 2022 met de glastuinbouwsector is gesloten en de bijbehorende randvoorwaarden blijven leidend.

Een ander maatschappelijk thema is dierenwelzijn. Het kabinet zet in nauwe samenwerking met de partijen van het convenant ‘Stappen naar een dierwaardige veehouderij’ de fasegewijze invoering van dierwaardige veehouderij in 2040 voort. Het doel is om te komen tot een veehouderij waarin dieren hun gedragsbehoeften kunnen uitoefenen. Voor verbetering van het welzijn van gezelschapsdieren richt LVVN zich op de diereigenaar. In 2027 wordt beleid gericht op verantwoord fokken met gezelschapsdieren gecontinueerd, onder andere door het uitbreiden van het houdverbod om schadelijke uiterlijke kenmerken en erfelijke ziekten tegen te gaan.

Het kabinet werkt de Uitvoeringsagenda Diergeneeskundige Zorg, waarin een aanpak staat om het functioneren van de markt te verbeteren en de diergeneeskundige zorg in Nederland toekomstbestendig te maken voor dier, diereigenaar en veterinaire professional, uit in een routekaart. Daarin worden met betrokken partijen afspraken gemaakt over wie welke actie uitvoert, op welke wijze en met welk tijdpad. De routekaart wordt begin 2027 afgerond.

In 2027 werkt het kabinet aan de nadere uitwerking en uitvoering van de aanpak van het verhoogde gezondheidsrisico voor omwonenden van geitenhouderijen. Daarbij wordt, naast een afstandsnorm en een aanpak voor prioritaire locaties, onder andere ingezet op metingen en pilots om toe te werken naar emissiereducerende maatregelen op geitenhouderijen. Om vogelgriep tegen te gaan, werken we in 2027 toe naar verplichte vaccinatie in de legsector tegen vogelgriep. Ook investeren we in het internationale draagvlak en de acceptatie van producten van gevaccineerd pluimvee.

Toenemende geopolitieke spanningen en klimaatverandering vergroten het risico op verstoringen in de voedselvoorzieningsketen en kunnen daarmee de voedselzekerheid in Nederland en de Europese Unie onder druk zetten. Mede daarom werkt het kabinet samen met relevante stakeholders aan een Strategische Agenda Voedselzekerheid. Deze agenda richt zich op het vergroten van de weerbaarheid van de voedselvoorziening en zal rond de zomer van 2027 worden opgeleverd. Tot die tijd neemt het kabinet al de noodzakelijke stappen en zal begin 2027 het Landelijk Crisisplan Voedselzekerheid worden afgerond.

In de voedselketen richt de inzet zich enerzijds op verduurzaming van de voedselomgeving, het aanbod en de consumptie en, anderzijds, op de verduurzaming van de productie en het vergroten van afzetmogelijkheden voor duurzame producten. Met kennisinstellingen, de keten en de primaire sector wordt gewerkt aan een gemeenschappelijke systematiek voor KPI’s in goede verbinding met doelsturing. Dit maakt het mogelijk om afspraken te maken over waarderen en belonen. De ambitie is dat er in 2027 een publiek private samenwerking is opgezet. We streven ook naar transparantie en inzicht in de duurzaamheid van het voedselaanbod, onder andere door keurmerkenbeleid, de database milieubelasting (die we in 2027 doorontwikkelen) en het dashboard supermarkten, dat inzicht geeft in de duurzaamheidsinspanningen van supermarkten. We geven ook verder uitvoering aan bestaande ambities om voedselverspilling te halveren en consumptie te verduurzamen, grotendeels via subsidies aan stichting Samen Tegen Voedselverspilling en het Voedingscentrum.

Verder starten we met oprichting van een publiek-private organisatie om de uitvoeringskracht te versterken. Het laatste vloeit voort uit de afspraak in het coalitieakkoord over de ‘productschappen 2.0’. We richten ons op de implementatie van de gewijzigde verordening inzake een gemeenschappelijke marktordening (GMO) ter versterking van de positie van de boer in de keten en zorgen voor de uitvoering van de gewijzigde Landbouwkwaliteitswet, waarmee de Europese verplichtingen over kwaliteitsaanduidingen van landbouwproducten geïmplementeerd worden.

Het Nationaal Strategisch Plan is de nationale invulling van het Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB). LVVN voert het GLB gezamenlijk met provincies uit, waarbij we in 2027 extra aandacht hebben voor generatievernieuwing en uitbreiding van het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb). De inzet van het kabinet voor 2027 is om de Ecoregeling door te ontwikkelen om een aantrekkelijke, voorspelbare en doelmatige regeling te behouden voor de verduurzaming van de Nederlandse landbouwsector.

Het kabinet vindt het belangrijk om toekomstperspectief te bieden aan vissers. Voedselwinning uit zee en grote wateren levert een belangrijke bijdrage aan een gezonde en gevarieerde voedselvoorziening. En daar is een hoogwaardige duurzame en toekomstbestendige visserij en aquacultuursector voor nodig.

De Uitvoeringsagenda voor de Visie op Voedsel uit Zee en Grote Wateren draagt bij aan het bereiken van een robuuste en succesvolle visserij- en aquacultuursector die een regionaal, gezond en duurzaam product levert en een goede boterham verdient binnen de draagkracht van het ecosysteem. Medio 2027 ontvangt het kabinet de voortgangsrapportage met daarbij een geactualiseerde agenda voor de periode tot medio 2028.

Om toe te werken naar een toekomstbestendige vloot, is het nodig om bodemberoering en ongewenste bijvangst te beperken en de energie-efficiëntie te verhogen. Daarom blijft het kabinet zich inzetten voor kansrijke innovaties in de visserij en het zorgdragen voor benodigde goedkeuring van bewezen technieken op Europees niveau, zoals de pulstechniek. Nederland is een voorstander van de herziening van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB), onder andere om een alternatief voor de aanlandplicht mogelijk te maken.

Om een duurzame visserij binnen de ecologische draagkracht te waarborgen is een effectief, efficiënt en versimpeld systeem van controle en handhaving noodzakelijk. In 2027 wordt de gefaseerde implementatie van de herziene controleverordening voortgezet door onder andere de inwerkingtreding van nieuwe regels voor de weging van visserijproducten. Om vissers te ondersteunen bij de aanschaf van de verplichte controlemiddelen wordt in 2027 een subsidieregeling opengesteld.

Ook voor de garnalenvisserij is er behoefte aan toekomstperspectief. Daarom wordt er gewerkt aan toekomstvisie garnalenvisserij waarbij de sector (visserij en keten) een langjarig perspectief heeft om te kunnen vissen binnen de draagkracht van het ecosysteem, De visie zal een samenhangend pakket maatregelen bevatten dat perspectief biedt en waarbij de meest kwetsbare natuur wordt ontzien.

Robuuste natuur

Goed beheer van natuur maakt Nederland gezonder, sterker en toekomstbestendig. Als de natuur onder druk staat, merken we dat in onze samenleving en economie. Daarom blijven we in natuur investeren en werken aan herstel, waardoor weer ruimte voor vergunningverlening voor heel Nederland ontstaat. Tegelijk is natuur er niet alleen voor ons. Dieren en planten hebben hun eigen plek en bestaansrecht. De variatie aan natuurgebieden biedt veel soorten een thuis. Veel soorten (zoals de grutto) hebben het nu moeilijk of worden zelfs met uitsterven bedreigd. We willen de typisch Nederlandse natuur waar we trots op zijn niet verliezen. Dat geldt ook voor de Caribische natuur. Om de natuur te herstellen en te verbeteren wordt in 2027 gewerkt langs vier lijnen: herstel, beheer, uitbreiding en monitoring.

De Natuurherstelverordening (NHV) werkt het kabinet uit in het Natuurplan. In dit plan ligt de focus op de doelen voor 2030, met bijzondere aandacht voor het herstel van Natura 2000-gebieden. Gezien de overlap, worden de relevante maatregelen uit de Taskforce LNS onderdeel van het definitieve Natuurplan.

In 2027 vinden publieke consultatierondes en uitwerking plaats van het samenhangende pakket uit de Taskforce LNS. Op 1 september 2027 dienen we het definitieve Natuurplan in bij de Europese Commissie. Het streven is om dan ook de uitvoeringswetgeving en bestuurlijke afspraken zo snel mogelijk na indiening definitief Natuurplan af te ronden. Daarnaast wordt er ook gewerkt aan een Natuurpact 2.0, dat als doel heeft om samen met provincies en in afstemming met medeoverheden, uitvoeringsorganisaties en maatschappelijke partners afspraken te maken over de inrichting, invulling en financiering van het natuurbeleid in Nederland. Daarmee moet het de basis leggen voor een effectieve inrichting en invulling van het natuurbeleid in Nederland. Dit vraagt om een aanscherping van de rollen, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de verschillende actoren in het natuurdomein. Hier worden eind 2027 afspraken over gemaakt.

Goed natuurbeleid vraagt inzicht in de staat van de natuur binnen en buiten natuurgebieden. Daarom zet het kabinet in op verbetering en intensivering van de natuurmonitoring. Met het meerjarige Verbeterprogramma VHR-monitoring (VVM) werken we aan betere, meer uniforme en gebiedsgerichte data, die meer inzicht bieden in het herstel van ecosystemen en in de effectiviteit van maatregelen. Dit draagt bij aan de vereiste monitoring voor de Natuurherstelverordening en aan het verbeteren en verbreden van de natuurdoelanalyses.

Aanvullend implementeren we in 2027 samen met partners de monitoring van effecten van natuurherstelmaatregelen op onder andere mariene ecosystemen, landbouwecosystemen en bosecosystemen, zodat Nederland voldoet aan de Europese monitorings- en rapportageverplichtingen.

In 2027 wordt de rapportage over Programma Natuur 1^e fase afgerond en wordt de eerste tranche van Programma Natuur fase 2 geëvalueerd. De tussenevaluatie 2027 is gericht op de toedeling van gereserveerde middelen. Daarnaast wordt op grond van de evaluatie beoordeeld of er aanleiding is om budgetten her te verdelen. Het doel van de evaluatie en de mogelijke herverdeling van budgetten is om de meest urgente en effectieve maatregelen van prioriteit en middelen te voorzien.

In 2027 werkt LVVN samen met provincies en andere overheden aan een verbeterde en verstevigde aanpak van invasieve exoten. De maatregelen en voorstellen uit het Landelijk Aanvalsplan Invasieve Exoten (Kamerstuk 26407, nr. 162), vormen daarbij het uitgangspunt. Binnen de aanpak ligt de nadruk op het voorkomen dat nieuwe invasieve exoten zich in de Nederlandse natuur kunnen vestigen. En als ze er toch zijn pakken we ze vroeg aan. Met het programma Ontwikkeling Beheersingsaanpak Uitheemse Rivierkreeften ontwikkelt LVVN met betrokken partijen een effectieve beheersingsaanpak van deze invasieve soort.

Natuurbranden vormen in Nederland een structureel veiligheidsrisico, met mogelijk grote maatschappelijke gevolgen. Natuurbrandbeheersing is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de overheid, terreinbeheerders, hulpdiensten en gebruikers van natuurgebieden. Dit vraagt om gebiedsgericht maatwerk en goede kennis. In 2027 krijgen provincies, net als in 2025 en 2026, geld voor natuurgerichte maatregelen. Daarnaast zal wetgeving in werking treden om een samenhangende gebiedsgerichte aanpak te borgen. Het in 2026 opgerichte kenniscentrum voor natuurbrandbeheersing zal in 2027 kennis vergaren en delen, zodat deze breed beschikbaar is en toegepast kan worden.

We geven een impuls aan de Bossenstrategie. In samenwerking met provincies, en op basis van de evaluatie die eind 2026 wordt afgerond, actualiseert LVVN in 2027 de aanpak. Op die manier wil LVVN de klimaatdoelen voor dit thema zoveel mogelijk binnen bereik te brengen. Daarin nemen we ook de verplichtingen voor bosecosystemen uit de natuurherstelverordening mee.

In 2027 start de uitvoering van het Aanvalsplan Grutto, een initiatief om de achteruitgang van de gruttopopulatie te keren. De Europese Commissie heeft Nederland hierop in gebreke gesteld. In 2027 gaan we aan de slag met het gezamenlijke afsprakenkader dat is ondertekend door de minister en de betrokken provincies om het plan succesvol uit te voeren.

Natuurherstel is niet alleen urgent en noodzakelijk in Europees Nederland, maar ook in Caribisch Nederland. De Staat van de Natuur laat zien dat de natuur in Caribisch Nederland er slecht aan toe is. Het Natuur- en Milieubeleidsplan (NMBP) Caribisch Nederland levert de impuls om het herstel van de maritieme en terrestrische natuur van de eilanden te versterken. In 2027 richten we beschikbare middelen op de realisatie van programmatische doelen, het versterken van de uitvoeringskracht en het ondersteunen van samenwerking met lokale partners. Drukfactoren op de natuur en klimaatadaptieve maatregelen hebben hierbij prioriteit.

Daarnaast werken we aan de ontwikkeling van een financieel systeem dat bijdraagt aan een meer structurele en transparante financiering van natuur- en parkbeheer, met als doel duurzaam parkbeheer op de BES-eilanden te borgen. Ook zetten we middelen in voor beleidsonderzoek, uitgevoerd door kennisinstellingen waaronder het Wageningen Marine Research. Deze onderzoeken dragen bij aan de kennisbasis voor beleidsontwikkeling, monitoring en evaluatie van natuurkwaliteit en beheermaatregelen op de BES-eilanden. Dit alles zorgt ervoor dat we internationale verplichtingen kunnen naleven op het gebied van natuurbehoud, bescherming van ecosystemen en duurzaam beheer van beschermde gebieden die voortkomen uit internationale evenals bredere internationale natuur- en biodiversiteitsdoelen.

Vitaal en toekomstbestendig landelijk gebied

De opgaven waar LVVN aan werkt komen voor een groot deel samen in het landelijk gebied. De komende jaren staat het landelijk gebied voor grote veranderingen om de doelen op het vlak van onder meer stikstof natuur, water en klimaat te realiseren, de stap te zetten naar een toekomstbestendige landbouwsector en er de (brede) welvaart te behouden. Een sterk platteland, een toekomstbestendige agrarische sector en het behoud van een gezonde natuur zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het kabinet houdt daarom scherp zicht op mogelijke sociale en economische effecten van de transitie en zet zich samen met medeoverheden en andere departementen in voor een zo integraal mogelijk plattelandsbeleid dat tegemoetkomt aan de regiospecifieke zorgen, kansen en uitdagingen.

In de gebiedsgerichte aanpak die onderdeel is van de Taskforce LNS bouwen we voort op lopende processen en stellen we heldere regels op voor ondernemers en medeoverheden. Het kabinet heeft daarbij in het bijzonder aandacht voor de vier kwetsbare gebiedstypen: overgangszones rondom Natura 2000-gebieden, beekdalen, grondwaterbeschermingsgebieden en veenweiden.

Het grootste bouwblok van de gebiedsgerichte aanpak is de keuze om te zoneren rondom stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Daarvoor zetten we stappen om de zoneringsaanpak verder vorm te geven. In zones rond kwetsbare, overbelaste Natura 2000-gebieden zet het kabinet in op verregaande extensivering van de landbouw en op gerichte natuurmaatregelen. Deze aanpak zorgt voor reductie van stikstofdepositie en systeemherstel verlaging van andere drukfactoren, en draagt zo bij aan het weer mogelijk maken van vergunningverlening. In deze zones blijft met name ruimte voor productieve, maar (zeer) extensieve en biologische landbouw.

Het kabinet wil de zoneringsaanpak in 2027 vaststellen en vastleggen in instructieregels voor de omgevingsverordening, al dan niet in combinatie met algemene Rijksregels. Met de instructieregels geeft het Rijk aan provincies de opdracht om de zones vast te leggen en regels te stellen. De regels hebben betrekking op plantaardige teelten en grondgebonden veehouderij systemen, en zien in ieder geval toe op beperkte mestplaatsingsruimte, veebezetting en gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Bij dit alles bouwt het kabinet voort op de nauwe interbestuurlijke samenwerking die nodig is voor het ontwikkelen en realiseren van de zoneringsaanpak.

Daarnaast werkt het kabinet, samen met medeoverheden, de aanpak voor de beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden verder uit. Dit betreft onder meer de afbakening van gebieden en het invullen van de regels en het instrumentarium dat in deze gebieden zal gaan gelden. Het kabinet zet in op een extensivering van agrarisch grondgebruik om de doelen voor de Kaderrichtlijn Water te behalen. Aandachtspunt daarbij is de vermindering van de concentraties van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen in grond- en oppervlaktewater. De komende periode worden de concrete maatregelen voor deze gebieden verder uitgewerkt samen met de medeoverheden in het gebied. Deze uitwerking verloopt in samenhang met de afspraken in het Convenant Gewasbeschermingsmiddelen.

Hydrologisch herstel van natuurgebieden en het herstellen van weidevogelpopulaties zijn voor 2027 de belangrijkste doelen van de veenweideaanpak. Om te voldoen aan internationale afspraken en om negatieve effecten van bodemdaling tegen te gaan, werkt het kabinet onder regie van provincies aan behoud van de laagveengebieden. Zo bewegen we op een verantwoorde manier toe naar hogere (grond)waterstanden waarbij het belangrijk is om perspectief te kunnen blijven bieden aan de agrariërs in het gebied.

Alles valt of staat met de daadwerkelijke uitvoering van de gebiedsgerichte aanpak. Om tot doorbraken te komen, bundelen we als overheden de slagkracht en stellen we prioriteiten, want niet alles kan overal tegelijkertijd. Als vier overheden (rijk, provincies, gemeenten en waterschappen) starten we daarom met de uitvoering in de vijf prioritaire gebieden (Veluwe, Peel, Noordwest-Overijssel, Hart van het Noorden en Groene Hart) en de twee economische clusters (Brainportregio Eindhoven en Rotterdamse Haven). In deze gebieden liggen grote integrale opgaven, met name in relatie met de vier hierboven genoemde gebiedstypen. Samen met provincies, gemeenten en waterschappen werken we hier als één overheid samen aan een brede gebiedsaanpak om juist daar, waar veel opgaven samenkomen, de uitvoering te versterken en te versnellen. Het kabinet maakt een impulsbudget vrij zodat de overheden in 2027 met de uitvoering kunnen starten. Ook bepalen we in welke gebieden aanvullend hierop snel maatregelen nodig zijn om van het slot te komen, als onderdeel van de bredere, samenhangende aanpak landbouw, natuur en stikstof.

In 2027 geeft het kabinet ook navolging aan het verder en breder versterken van de uitvoeringskracht van de vier overheden in het landelijk gebied, onder meer via de inzet van het Rijksuitvoeringsnetwerk Landelijk Gebied. Om de ambities van de gebiedsgerichte aanpak mogelijk te maken zet het kabinet ook in op ondernemersgerichte ondersteuning. Zo helpen we hen de benodigde transitie te maken. In 2027 zet het kabinet daarvoor onder meer in op zaakbegeleiding, Sociaaleconomische Begeleiding (SEB), de Aanpak Ondernemingsplan en het verder ontwikkelen van een werkwijze om maatwerk te leveren.

Het kabinet vindt het essentieel om aandacht te houden voor de sociaaleconomische impact van beleid op onder andere ondernemers en plattelandsgemeenschappen. Om de vitaliteit van het platteland te behouden en te versterken, werkt het kabinet toe naar een meer integraal en zichtbaar nationaal plattelandsbeleid. Daarbij zet het kabinet in op versterking van de sociale en economische structuren in specifieke plattelandsregio's, en stelt het kabinet samen met medeoverheden, maatschappelijke partijen en lokale stakeholders een Actieprogramma Sterk Platteland op. Dit in aanvulling en goede aansluiting op de reeds lopende initiatieven en programma's, zoals het Nationaal Programma Vitale Regio's. Belangrijke input dit beleid zal volgen uit onderzoek van de OESO naar het Nederlandse plattelandsbeleid, dat momenteel op initiatief van het ministerie van LVVN wordt uitgevoerd en begin 2027 wordt opgeleverd.

Voor de gebiedsgerichte opgaven is grondmobiliteit een sleutelfactor. Het kabinet faciliteert daarom het bij elkaar brengen van vraag en aanbod van agrarische grond. In 2027 doen we dat onder meer door het verstevigen van de inzet van de Nationale Grondbank, het stimuleren van verkavelingsprocessen en extensivering door afwaardering van grond. Bijvoorbeeld om verplaatsing mogelijk te maken voor agrarische bedrijven die weg willen uit de omgeving van natuurgebieden. Op plekken waar het kan, krijgt landbouw de ruimte en stimuleert het kabinet dat bedrijfslocaties en gronden van boeren zonder bedrijfsopvolgers worden verschoven naar (jonge) boeren.

Ten slotte zet het kabinet in 2027 de herziening van de pachtregelgevingvoort. Het wetsvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek wordt in 2027 aangeboden aan de Tweede Kamer. De herziening heeft als doel om langjarige pacht te stimuleren, meer ruimte te bieden voor duurzaamheidsafspraken en de pachtregelgeving te moderniseren, dit alles met aandacht voor jonge boeren. Dit draagt bij aan de transitie naar een toekomstbestendige landbouw.

EU en internationaal

Een concurrerende en innovatieve land- en tuinbouw, een duurzame visserij en robuuste natuur zijn niet alleen onlosmakelijk met elkaar verbonden, maar overstijgen bovendien onze landsgrenzen. Daarom is goede samenwerking met andere EU-lidstaten, de Europese Commissie en andere Europese instellingen van groot belang. Het kabinet wil een proactieve, betrouwbare en leidende rol spelen in de EU, zodat we gezamenlijk kunnen komen tot toekomstbestendige oplossingen en duidelijke keuzes voor de natuur, de land- en tuinbouw en de visserijsector. In de Kamerbrief LVVN EU-inzet (Kamerstuk 21501, nr. 1812) zijn de EU-prioriteiten van het kabinet beschreven. Het kabinet zet onder andere in op het verbeteren van de positie van de boer in de keten en verdienvermogen, een herziening van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB) en op het versterken van de natuur en biodiversiteit via nieuwe Commissievoorstellen. Ook maakt het kabinet zich hard in de EU om de regeldruk te verlagen, en zo meer ruimte te geven voor ondernemerschap.

In de onderhandelingen over het nieuwe Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB), die in 2027 in volle gang zijn, en in het opstellen van het nieuwe Nationaal Regionaal Partnerschapsplan (NRPP) van de EU, heeft LVVN een marktgerichte en duurzame landbouwsector als speerpunt. Passende instrumenten om de sector te helpen bij de verschillende uitdagingen zijn onderdeel van onze inzet. Daarnaast nemen we de resultaten van de ex-post evaluatie van het Derde Plattelandsontwikkelingsprogramma (POP 3) in de onderhandelingen mee.

In het najaar van 2026 presenteert de Europese Commissie het voorstel voor het klimaatbeleidsraamwerk post-2030. LVVN zal in 2027 onderzoeken of aanvullende maatregelen nodig zijn om de klimaatopgave richting 2040 te realiseren. Deze maatregelen zullen zoveel mogelijk bij de Europese aanpak aansluiten.

In geopolitiek onzekere tijden en in een onstuimige handelspolitieke omgeving blijft de inzet van het LVVN Attaché Netwerk (LAN) in samenwerking met Ministerie van Buitenlandse Zaken voor de Nederlandse beleidsdoelen essentieel, zowel in de EU als mondiaal. De banden met een aantal voor Nederland belangrijke landen (zoals de VS, India, China en Brazilië) halen we extra aan, door middel van bezoeken, soms gecombineerd met een handelsmissie met bedrijven. We zetten ons bovendien ons specifiek in op internationale samenwerking op het gebied van innovatie in het agrofooddomein.

Daarnaast blijft LVVN zich, in samenwerking met andere ministeries, inzetten binnen de Verenigde Naties en andere multilaterale instellingen die richting geven aan mondiale afspraken over voedsel, biodiversiteit, klimaat, bossen en handel, zoals de FAO, CBD, UNFCCC, UNEP en WTO. Omdat de wetenschap internationaal onder druk staat, zetten we ons in 2027 bovendien in voor het bewaken van robuuste wetenschappelijke kennis en kennisinstellingen, zoals het IPBES en het IPCC. In een wereld waar de geopolitieke verhoudingen aan het veranderen zijn, zet Nederland in op een sterke, op regels gebaseerde internationale orde en op de versterking van weerbare voedsel- en natuursystemen. Biodiversiteit is bij deze inzet een randvoorwaarde voor voedselzekerheid, klimaatbestendigheid en economisch verdienvermogen.

Kennis en innovatie

Er liggen veel kansen om met kennis en innovaties te werken aan een toekomstbestendige voedselvoorziening, aan voedselzekerheid, aan groei en aan het oplossen van de maatschappelijke opgaven rondom natuur, water, visserij, klimaat en dierwaardigheid.

In 2027 gaat LVVN samen met het bedrijfsleven en de wetenschap verder aan de slag met de uitvoering van de actiegerichte Agrifood Innovatieagenda. Een agenda die private financiers wil aanzetten tot investeringen. Dat doen we door ruimte te bieden en kansrijke innovaties te stimuleren. Het gaat om de combinatie van innovaties die economisch interessant zijn en bijdragen aan maatschappelijke opgaven. De focus zal in de agenda komen te liggen op Ag Tech, voedselinnovaties, weerbaar telen en (glas)tuinbouw. Juist in deze domeinen leveren innovaties een bijdrage aan het verdienvermogen en aan de internationale positie van het Nederlandse agrofoodcluster. Hiermee wordt een koppeling gemaakt naar de doelen van de Taskforce Toekomstige Welvaart en Vestigingsklimaat. De Agrifood Innovatieagenda focust op innovaties die we willen versnellen. De agenda kan ook bijdragen aan het missiegedreven innovatiebeleid en de Kennis en Innovatie Agenda Landbouw Water Voedsel (KIA-LWV), waarvan de nieuwe versie in 2027 in samenwerking met private organisaties, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen wordt voorbereid. Een stevige, brede inzet op kennis en innovatie is van belang voor de toekomst van de landbouw, voor de aanpak van stikstof en voor natuurherstel en maakt in die zin onlosmakelijk onderdeel uit van de aanpak van het kabinet zoals dat is uitgewerkt door de Taskforce LNS. 

Ook wordt in 2027 kennis en innovatie ingezet voor nature based solutions, om de forse natuurherstel- en beschermopgave vorm te geven en de voortgang hiervan te monitoren middels een innovatie aanpak. Via onder andere het onderzoeksprogramma Transitie Visserij (OPTV) en het Programma Noordzee levert LVVN in 2027 een bijdrage aan een duurzame en toekomstbestendige visserij in balans met natuur en energiewinning op de Noordzee. Met het Nationaal Kennisprogramma Stikstof (NKS) wordt de realisatie van stikstofdoelen ook in 2027 ondersteund met kennis en innovatie. Daarnaast gaat LVVN in 2027, samen met de departementen EZK en IenW, aan de slag met het opstellen van de uitvoeringsagenda van de biogrondstoffenstrategie, waarin concrete stappen worden voorgesteld om deze strategie uit te voeren. Bijvoorbeeld door samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven te stimuleren en technische innovaties zoals grasraffinage en platformchemicaliën te ondersteunen.

Via het Actieprogramma Digitalisering creëren we de randvoorwaarden voor het gebruik van digitale technologieën voor duurzame landbouw, tuinbouw, voedselproductie en een bloeiende natuur en plattelandsomgeving, op een veilige en verantwoorde manier. Het innovatieprogramma robots naar de boeren praktijk wordt in 2027 verder opgeschaald. Zo werken we aan marktgestuurde innovatieve en effectieve inzet van robotdiensten en kunnen telers onder begeleiding ervaring opdoen met robots en drones op hun eigen bedrijf.

Met de inzet op gebiedsspecifieke experimenteerlocaties en het Nationaal Platform Agrarische Experimenteerlocaties werkt LVVN aan de doorontwikkeling en opschaling van kennis en innovaties, zodat deze beter aansluiten bij de dagelijkse praktijk van het boerenerf.

In 2027 zal LVVN daarnaast verdere stappen zetten richting een besluit over de vervanging van de High Containment Unit (HCU) in Lelystad. De HCU is een faciliteit van nationaal belang voor het onderzoek naar, en diagnostiek van, besmettelijke dierziekten. De faciliteit loopt in 2035 tegen het einde van haar technische levensduur en dient dan vervangen te zijn. De bouw van de nieuwe faciliteit zal naar schatting 8 jaar duren. Eind 2027 gaat het kabinet een besluit nemen over de omvang van de nieuwe HCU met daaraan gekoppeld de Rijksbijdrage.

Om te zorgen voor voldoende kwalitatief talent is inzet nodig op kennisverspreiding, onderwijs en educatie. In 2027 is er samen met de partners in Groenpact onder meer aandacht voor talentontwikkeling op de terreinen biologisch, robotisering in de land- en tuinbouw en talentopgaven uit de Taskforce LNS zoals rond ecologie, Agtech en groene en witte biotechnologie.

Uitvoering en toezicht (NVWA en RVO)

De effectiviteit van beleid en regelgeving is voor een groot deel afhankelijk van uitvoering en toezicht. We werken samen met onder meer de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) aan de uitvoering van en toezicht op de naleving. Het kabinet wil dat uitvoering, toezicht en beleid dichterbij elkaar staan.

Het takenpakket van de RVO neemt mede als gevolg van de grote uitvoeringsopgaven vanuit het landbouw- en stikstofdossier toe. Ook de voorbereidingen voor de nieuwe Europese programmaperiodes van Landbouw en Visserij (Gemeenschappelijk Landbouw- en Visserijbeleid, GLB en GVB) vragen om extra inzet van de uitvoering. Om te borgen dat de uitvoering van deze grote dossiers tot stand komt, is RVO nauw betrokken bij de invulling en uitwerking.

In de beleidsagenda zijn de hoofddoelen van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedelzekerheid en Natuur voor het jaar 2027 opgenomen en waar mogelijk wordt ook ingegaan op risico’s. Op deze manier geeft het kabinet aan welke resultaten het beoogt te bereiken en welke beleidsdoelen worden geprioriteerd. Inzicht in en aandacht voor doelen, resultaten en risico’s is van belang om weloverwogen beleidskeuzes te kunnen maken. Hiermee wordt invulling gegeven aan de moties Van der Lee c.s. (Kamerstuk 36740, nr. 7), Hoogeveen (Kamerstuk 36945, nr. 17) en Van der Lee c.s. (Kamerstuk 36740, nr. 8) over doelen, resultaten, prioriteiten en risico’s in begrotingsstukken. De hoofddoelen en risico’s zijn nader uitgewerkt in de beleidsartikelen, met daarbij ook nadere toelichting op de voornemens op dat specifieke beleidsterrein.

2.2 Belangrijkste beleidsmatige mutaties

Toelichting

De belangrijkste mutaties uit de 1e suppletoire begroting 2026 zijn toegelicht in Kamerstuk 36 915-XIV. Hieronder zijn de belangrijkste beleidsmatige mutaties in de ontwerpbegroting 2027 toegelicht.

Agrarisch natuurbeheer

Met het agrarisch natuurbeheer worden agrarische ondernemers gestimuleerd om op vrijwillige basis bij te dragen aan de Europese doelstellingen voor natuur, water en klimaat, op een manier die past bij hun bedrijfsvoering en bijdraagt aan hun verdienvermogen. Deze middelen worden ingezet om het agrarisch natuurbeheer verder uit te breiden ook in andere prioritaire gebieden zoals de veenweide gebieden, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Er wordt tevens geïnvesteerd in regelingen die voorafgaan aan agrarisch natuur- en landschapsbeheer, zoals de grondfaciliteit.

Natuurherstel

De maatregelen die worden uitgevoerd met deze middelen leveren een belangrijke bijdrage aan natuurherstel en het tegengaan van verslechtering van de natuur. Dit bevordert de vergunningverlening ten behoeve van opheffing van het stikstofslot. De maatregelen dienen zowel de doelen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn als de opgaven uit de Natuurherstelverordening en dragen bij aan de klimaat- en waterdoelen. Een uitgebreidere toelichting bij deze mutatie wordt gegeven in een separaat kader Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

Natuurmonitoring

Natuurmonitoring wordt versterkt om beter te kunnen sturen op de realisatie van de natuuropgave. Met het Verbeterprogramma Vogel- en Habitatrichtlijnen Monitoring, en de structurele uitvoering van de monitoring die hieruit volgt, wordt gewerkt aan betere, uniforme en gebiedsgerichte data binnen en buiten natuurgebieden. Dit leidt tot meer inzicht in systeemherstel en effectiviteit van maatregelen.

Impulsbudget prioritaire gebieden

Met deze impuls worden maatregelen uitgevoerd ten behoeve van de Natura 2000 gebieden in de prioritaire gebieden en economische clusters. Het budget wordt ingezet om drukfactoren te verlagen en vergunningverlening op gang te helpen. Een uitgebreidere toelichting bij deze mutatie wordt gegeven in een separaat kader Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

Vrijwillige beëindiging veehouderij

De vrijwillige beëindigingsregeling heeft tot doel om de emissie van ammoniak van veehouderijlocaties in heel Nederland blijvend te reduceren en hiermee natuurherstel te bevorderen. Een uitgebreidere toelichting bij deze mutatie wordt gegeven in een separaat kader Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

Sociaal en economisch vitaal platteland

Het sociaaleconomische investeringsprogramma ondersteunt initiatieven vanuit de samenleving die bijdragen aan de versterking van lokale gemeenschappen, zoals recreatieve voorzieningen, het ondersteunen van nieuwe economische activiteiten, landschaps- en natuurkwaliteit en maatschappelijke voorzieningen in kleine kernen. Daarnaast wordt er in het kader van een actieprogramma Sterk platteland beleidsvoorstellen uitgewerkt voor een integraler plattelandsbeleid en om te waarborgen dat plattelandsbelangen op een goede manier worden meegewogen in nieuw te ontwikkelen overheidsbeleid. Een uitgebreidere toelichting bij deze mutatie wordt gegeven in een separaat kader Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

PAS-melders

Met de voorgenomen maatregelen is het doel om te voldoen aan de wettelijke opgave om PAS-melders uitzicht te bieden op een legale situatie via een structurele oplossing. De middelen worden ingezet voor een ophoging van de provinciale regeling voor PAS-melders en voor zaakbegeleiders. Een uitgebreidere toelichting bij deze mutatie wordt gegeven in een separaat kader Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

Biologische landbouw

De middelen voor biologische landbouw worden ingezet voor het vergroten van vraag, ketenontwikkeling, onderzoek, kennisverspreiding en voor een beter verdienmodel. De groei van het biologische areaal draagt bij aan het stimuleren van extensieve landbouw, een emissiearme veehouderij en een toekomstbestendig verdienmodel in de zones rondom Natura2000 gebieden en beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden.

Gewasbescherming

Richting 2040 gaat de plantaardige landbouw veranderen in lijn met de Kaderichtlijn Water (KRW). Dit draagt bij aan natuurherstel, vermindering van blootstellingsrisico’s voor kwetsbare groepen en functies en zorgt voor duurzaam verdienvermogen van plantaardige sectoren. Met de middelen wordt een gegevensautoriteit opgericht en wordt extra ingezet op toezicht en handhaving.

Investeringsfonds duurzame landbouw

Het Investeringsfonds omschakelprogramma duurzame landbouw ondersteunt boeren en tuinders bij de integrale omschakeling naar structureel duurzamere bedrijfsvoering met minder uitstoot van stikstof.

Managementmaatregelen

Met stimulerings-, kennisverspreiding- en voorlichtingsbeleid in combinatie met normering (wettelijke afrekenbare bedrijfsemissienormen) vanaf 2035, dragen managementmaatregelen een bijdrage aan de emissiereductie van ammoniak. Een uitgebreidere toelichting bij deze mutatie wordt gegeven in een separaat kader Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

Vestigingssteun jonge landbouwers

Het verhogen van het aantal boeren onder de 40 jaar om de vergrijzing in de landbouw tegen te gaan is een nationale doelstelling en een doel van de EU. Het is voor jonge landbouwers niet eenvoudig om een landbouwbedrijf over te nemen of te starten door de hoge overnamesommen. Met de vestigingssteun worden jonge landbouwers ondersteund in het overnemen of starten van een bedrijf.

Publiek Private Organisaties (PPO)

Door een sterkere samenwerking tussen overheid en de agrarische sector, worden afspraken of maatregelen beter uitvoerbaar en geborgd. Dit draagt bij aan de uitvoeringskracht van de sector te vergroten.

Experimenteerlocaties

Het netwerk van experimenteerlocaties (fieldlabs) wordt uitgebreid naar 12 experimenteerlocaties. Ieder gebied kent specifieke uitdagingen met betrekking tot landbouw, natuur en stikstof. Op experimenteerlocaties wordt gewerkt aan kennis en innovaties die bijdragen aan de doelstellingen van de stikstofaanpak. Daarnaast vergroten experimenteerlocaties de samenwerking tussen praktijk en beleid.

Nationaal Kennisprogramma Stikstof (NKS)

De meetnetten en modellen van het NKS zijn nodig om vooraf in te kunnen schatten wat het effect zal zijn van voorgenomen stikstofreducerende maatregelen en om achteraf te bepalen wat de daadwerkelijke stikstofreductie is.

Natuurbrand waarschuwingssystematiek

Er wordt een nieuwe wetenschappelijk onderbouwde waarschuwingssystematiek ontwikkeld voor natuurbrandgevaar.

Beroepsgroep dierenartsen

De ontwikkeling van beroepsstandaarden voor dierenartsen dragen bij aan transparantie in de zorg en een goede veterinaire basiszorg.

Onderzoeken visserij en pulsvisserij

In samenwerking met buurlanden zal onderzoek worden gedaan naar technieken voor pulsvisserij en bodemverstoring. Dit kan bijdragen aan het draagvlak voor pulsvisserij. Daarnaast wordt er een pilot uitgevoerd voor een monitoringssysteem.

Zoetwaterbeschikbaarheid

In samenwerking met regionale overheden wordt een actieplan opgesteld ter versterking van de zoetwaterbeschikbaarheid in de provincie Zeeland. Het plan voorziet in een laagdrempelige advies-op-maat regeling over bijvoorbeeld zoetwaterbassins of peil gestuurde drainage.

Natuur en milieubeleidsplan Caribisch Nederland

Het Natuur en Milieubeleidsplan Caribisch Nederland 2020-2030 is opgesteld in samenwerking met de ministeries van IenW, BZK, VRO en het Openbaar Lichaam van Bonaire, St Eustatius en Saba. Met deze middelen kan het natuur en milieubeleidsplan in de komende jaren worden afgerond en de beleidsdoelen worden behaald.

Reserveringen stikstofaanpak

Met de Ontwerpbegroting 2027 worden op de LVVN-begroting twee nieuwe artikelen ingericht voor investeringen uit het stikstoffonds: een bestedingsartikel 25 en een reserveringsartikel 26. Deze artikelen vormen samen het fonds. Voor maatregelen uit de stikstofaanpak die nog worden uitgewerkt wordt op artikel 26 een reservering gemaakt.

Bosbouwvrijstelling

Sinds 2020 werken Rijk en provincies samen binnen de Landelijke Bossenstrategie aan de uitbreiding van het areaal bos en het herstellen van het bestaande bosareaal. Deze strategie geeft invulling aan de doelen voor klimaat en verplichtingen voor bossen uit de Natuurherstelverordening (NHV). Met de structurele middelen (5 mln.) vanaf 2029 kan hieraan bijgedragen worden.

Aanvullende apparaatstaakstelling

Er is besloten tot aanvullende taakstellingen op het apparaatsbudget van kerndepartementen en uitvoering.

Toelichting

De belangrijkste mutaties uit de 1e suppletoire begroting 2026 zijn toegelicht in Kamerstuk 36 915-XIV.

2.3 Openbaarheidsparagraaf

Dit is de openbaarheidsparagraaf bij de begroting van 2027 van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en de bijbehorende dienstonderdelen.1 De Wet open overheid (Woo) ziet toe op openbaarmaking op verzoek en openbaarmaking uit eigen beweging. Om dit goed te kunnen doen, is een toegankelijke, betrouwbare en duurzaam beheerde informatiehuishouding randvoorwaardelijk. In deze paragraaf wordt weergegeven hoe LVVN hier in 2027 invulling aan geeft. De urgentie voor een transparante overheid blijft in 2027 onverminderd hoog. Zoals opgenomen in de ambtseed ligt er een sterkte nadruk op het werken in het algemeen belang van de samenleving met aandacht voor het zorgvuldig en open werken als ambtenaren. Het zorgvuldig omgaan met informatie en het bijdragen aan een open overheid zijn kernwaarden die ook doorklinken in de vormgeving van het beleid op openbaarheid en de bredere bewustwording hiervan bij de professionals binnen de Rijksoverheid.

Openbaarmaking

Informatiehuishouding als randvoorwaarde

Het op orde zijn van de informatiehuishouding is randvoorwaardelijk om te kunnen voldoen aan de wettelijke openbaarmakings- en archiveringsverplichtingen. LVVN heeft de ambitie om in 2027 informatie volledig, betrouwbaar en duurzaam toegankelijk te krijgen en te houden.

Opleiding, bewustwording en professionele ontwikkeling

De uitvoering van openbaarmaking vraagt juridische, bestuurlijke, documentaire, technische en communicatieve vaardigheden. Daarom wordt in 2027 verder gewerkt aan opleiding, kennisdeling en ondersteuning In 2026 is gestart met de organisatiebrede implementatie van het strategisch opleidingsplan. De eerste focus daarbij was het opleiden van beleidsmedewerkers zodat zij goed geëquipeerd zijn om openbaarheidsprocessen in de basis uit te voeren, onder meer via schrijven voor openbaarheid, onboarding en het breder aanbieden van trainingen. Inmiddels is het opleidingsplan verbreed door opleidingskansen buiten de beleidsmedewerkers te verkennen. Ook is gewerkt aan de ondersteuning van de Woo-unit bij het verbeteren van hun processen zoals het startgesprek en de brede werkwijze, het meetbaar maken van de Woo, het verbeteren van contact met de verzoeker en het onderzoeken van de inzet van AI in het Woo-proces. In 2027 wordt deze lijn voortgezet en verder uitgebouwd.

Financiële toelichting

Bovenstaande activiteiten worden deels programmatisch uitgevoerd door het kerndepartement en de concernonderdelen en gefinancierd uit de POK-gelden en Woo-gelden. Naast deze gelden zijn er eigen/reguliere middelen en capaciteit vanuit de lijnorganisatie en ICT-investeringen. Het totale budget aan POK- en Woo-gelden voor 2027 bedraagt € 21,7 mln., waarvan € 7,9 mln. reeds gealloceerd is voor de inrichting van een structurele Directie open overheid in oprichting. Daarnaast is een structurele reeks voor van € 0,81 mln. voor informatiehuishouding ingeregeld.

2.4 Planning Strategische Evaluatie Agenda

De Strategische Evaluatie Agenda (SEA) laat zien hoe LVVN de komende jaren werkt aan het voortbrengen van inzichten over (voorwaarden voor) de doeltreffendheid en doelmatigheid van ons beleid. Door voldoende en passend evaluatieonderzoek te programmeren neemt het aantal bruikbare inzichten toe, en daarmee onze kennis over het bereiken van onze departementale missie en onderliggende doelstellingen. De huidige SEA kent vier thema’s, die voor een groot deel samenvallen met de huidige indeling van de begrotingsartikelen, namelijk Land- en tuinbouw, Natuur, Visserij en Kennis en innovatie. Conform afspraak met de Tweede Kamer wordt periodiek (indicatie 4-7 jaar) per thema verantwoording afgelegd over de doeltreffendheid en doelmatigheid van het gevoerde beleid. Dit gebeurt via een periodieke rapportage (voorheen: beleidsdoorlichting). Hieronder is de planning van deze syntheseonderzoeken opgenomen.

Voor een verdere onderbouwing van de strategische evaluatie agenda zie Bijlage 4: Strategische Evaluatie Agenda.2

2.5 Overzicht risicoregelingen

Toelichting risicoregelingen

Borgstelling Landbouw en Visserijkredieten (BLV)

Met deze garantieregeling kunnen financiers een borgstelling aan ondernemers in de sectoren land- en tuinbouw, visserij en aquacultuur verstrekken, indien deze bedrijven voor leningen onvoldoende zekerheden bieden aan de bank. Het knelpunt dat met deze borgstelling wordt bestreden, is het verschijnsel dat in de kern gezonde bedrijven – met voldoende zicht op rentabiliteit en continuïteit – niet of onvoldoende in hun kredietbehoefte kunnen voorzien door een tekort aan zekerheden (onderpand). De borgstelling voor een onderneming kan maximaal 70% van € 2,5 mln. bedragen. De borgstellingslening is maximaal 2/3 van de benodigde investering, waardoor de borgstelling maximaal 46,6% (70% x 66,67% = 46,6%) van de benodigde financiering bedraagt. De borgstelling wordt alleen verleend voor ‘fresh money’, d.w.z. nieuwe leningen ten behoeve van de (door-)ontwikkeling of overname van een bedrijf.

De provisie voor deze Borgstelling Landbouwkredieten (BL) modules bedraagt eenmalig 3% van het te lenen bedrag of 1% indien het een starter of een overnemer betreft. Jaarlijks worden de premieontvangsten/provisie-inkomsten en een bijdrage van LVVN in de begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit gestort. Het gereserveerde geld uit deze begrotingsreserve wordt gebruikt om mogelijke verliesdeclaraties (als gevolg van faillissement) te betalen. Het maximale bedrag waarvoor LVVN jaarlijks nieuwe garanties mag aangaan is € 120,0 mln.

De risicoreservering van de BL wordt bij artikel 21 als aparte begrotingsreserve gepresenteerd (de Borgstellingsfaciliteit). De risicoreservering is ook voor nog lopende borgstellingen verleend onder de Garantstelling Landbouw (tot 2017) en de Borgstelling MLB-Landbouwkredieten (BL) in de periode 2017-2025.

Garantie voor natuurgebieden en landschappen

Het betreft het garant staan voor de leningen die aangetrokken zijn via het Groenfonds voor het realiseren van de EHS-gronden (nieuwe natuur in de Ecologische Hoofdstructuur). Deze gronden zijn opgegaan in het Natuur Netwerk Nederland.

Klimaatfonds Groenfonds garantie

Met de Garantstelling van 80% van € 70,0 mln. aan het Nationaal Groenfonds trekt het Groenfonds extra geld aan voor de financiering van projecten die een bijdrage leveren aan de klimaatdoelstellingen van de sector Landbouw en Landgebruik. Nederland staat voor een grote maatschappelijke opgave op het terrein van klimaat. De uitstoot van broeikasgassen moet fors omlaag. Voor de sector Landbouw en Landgebruik ligt er een taakstelling van ten minste 3,5 Mton en een ambitie van 6 Mton broeikasgasemissiereductie in 2030. Voor het bereiken van de beoogde resultaten zijn innovatieve projecten wezenlijk; zij zorgen voor ‘vernieuwing van onderaf´ en zijn de successen van morgen. De financiering van deze projecten komt door marktfalen (te) beperkt van de grond. De projecten krijgen bij het reguliere bankwezen geen of zeer moeilijk financiering omdat ze voor banken (nog) te klein, te bewerkelijk/specialistisch en te nieuw (en daarmee te risicovol) zijn, en voor banken een te laag financieel rendement hebben. In dit markthiaat opereert de stichting Nationaal Groenfonds met haar klimaatfonds. Ze pakt economisch levensvatbare projecten op die banken laten liggen en verstrekt aan deze projecten onder marktconforme voorwaarden risicodragende financieringen (achter gestelde leningen). Door deze risicodragende financieringen daalt het risicoprofiel van de projecten naar een voor banken veelal acceptabel niveau waardoor deze bereid zijn te cofinancieren.

Toelichting verstrekte leningen

Het ministerie van LVVN heeft in het verleden leningen verstrekt aan Wageningen Research. Het betreft vier leningen met een looptijd van circa 30 jaar die zijn verstrekt in de periode van 1999 tot en met 2001. De leningen zijn verstrekt ten behoeve van gebouwen en terreinen die bij de verzelfstandiging van Wageningen Research (destijds Dienst Landbouwkundig Onderzoek, DLO) zijn overgedragen. Een van de leningen is in 2022 volledig afgelost, waardoor nog 3 resteren, zie bovenstaande tabel. Op de overige leningen (zie tabel) met een resterend uitstaand bedrag van € 6,1 mln. per 31-12-2024 wordt conform afspraak in 2027 € 3,9 mln. afgelost

2.6 Slagvaardige overheid

Toelichting Slagvaardige Overheid in beleidsagenda

Het kabinet streeft naar een slagvaardige overheid die duidelijk kiest, samenwerkt en levert. Hiertoe zet het kabinet onder andere in op een rijksbrede apparaatstaakstelling. Voor het ministerie van Landbouw, Voedselzekerheid, Visserij en Natuur gaat dit, uitgaande van de maatregelen uit het coalitieakkoord, om een bedrag dat structureel oploopt tot € 56,6 mln. Dit draagt bij aan een fundamenteel efficiëntere en effectievere overheid, met veel minder (complexe) wet- en regelgeving, minder overhead en een minder omvangrijk ambtenarenapparaat.

Invulling taakstelling

Eind 2026 is de reorganisatie van het departement afgerond. Het doel van de reorganisatie is onder meer het robuuster en efficiënter inrichten van de organisatie om de gevraagde krimp te kunnen realiseren. Daarnaast worden keuzes gemaakt in de inzet op kerntaken. Dit is een proces dat zich vanaf 2027 verder doorontwikkelt en onderhevig zal zijn aan politieke en maatschappelijke ontwikkelingen. Daarnaast lopen er verschillende AI-ontwikkelingen zoals AI-chatbot ELK, Codi (zoekhulp bij Kamervragen), Tool Zeno (ondersteuning juridische vraagstukken) en Woo AI (versimpeling uitvoering van Woo-verzoeken). Dit draagt bij aan efficiëntere uitvoering van werkzaamheden. Ook lopen er twee projecten binnen LVVN om de sturing op de personele uitgaven te versimpelen en versterken.

Regeldruk

De LVVN-aanpak op regeldruk sluit aan bij het Rijksbrede actieprogramma Minder Druk met Regels voor ondernemers en de ministeriële taskforce Slagvaardige Overheid. De aanpak richt zich op twee parallelle gelijkwaardige sporen, zijnde (1) preventie van regeldruk bij nieuwe regelgeving en wijzigingen en (2) verminderen van bestaande regeldruk. Uitgangspunt van spoor 1 is om in het komende jaar de verplichte onderdelen van de regeldruktoetsing binnen het Beleidskompas aantoonbaar, tijdig en zorgvuldig toe te passen bij alle nieuwe beleids- en wetgevingstrajecten. Voor spoor 2 is de ambitie om substantieel bij te dragen aan het Rijksbrede target van 500 regels, naar verwachting omstreeks 25 regels per jaar. Uiteindelijk is het de ambitie om voor merkbare regeldrukvermindering bij ondernemers en andere partners te zorgen.

3. Beleidsartikelen

3.1 Artikel 21: Land- en tuinbouw

De minister van LVVN streeft naar een weerbaar, veerkrachtig en veilig functionerend land- en tuinbouw- en voedselsysteem, dat internationaal concurrerend is, met aandacht voor dierenwelzijn, waarbinnen zorgvuldig wordt omgegaan met natuurlijke hulpbronnen en waar opbrengsten en reststromen zo efficiënt en hoogwaardig mogelijk worden (her)benut.

De minister is verantwoordelijk voor het zorgdragen voor een in ecologisch, maatschappelijk en economisch opzicht verantwoord functionerende land- en tuinbouw en voedselsector. Hiertoe stelt de minister regels op en creëert hij voorwaarden die het mogelijk maken om vermijdbaar verbruik van grondstoffen terug te dringen en om de natuurlijke leefomgeving en de natuurlijke hulpbronnen (waaronder dierenwelzijn) te verbeteren.

De minister is (mede)verantwoordelijk voor:

Stimuleren:

• – Het versterken van de sociaaleconomische positie van de agrarische ondernemer als pijler onder een toekomstbestendige sector.

• – Het stimuleren van de waardering van voedsel en de productiewijze en de herkomst.

• – Het versterken van kringlopen in de land- en tuinbouw en het bevorderen van circulariteit.

• – Het stimuleren van verduurzaming van de (dierlijke) productie en de consumptie van dierlijke en plantaardige producten door middel van nieuwe vormen van ketensamenwerking en nieuwe marktstrategieën.

• – Het stimuleren van de verbetering van het dierenwelzijn.

• – Het breder toepassen van geïntegreerde gewasbescherming door agrarische ondernemers, onder meer door het stimuleren van innovaties, niet-chemische maatregelen en het gebruik van laagrisico middelen.

• – Het borgen en verbeteren van plant- en diergezondheid en dierenwelzijn, duurzaam bodembeheer en klimaatvriendelijk energiebeheer en -gebruik in de land- en tuinbouw.

• – Het stimuleren van groene economische groei en het bevorderen van transparantie en ketenverantwoordelijkheid in de Nederlandse agro- en voedselketens.

• – Het verduurzamen van het mondiale voedselsysteem door het benutten van de internationale positie van Nederland in de agro- en voedselsector.

• – Het stimuleren van een adequate en duurzame voedselvoorziening, voedselzekerheid en voedselkwaliteit op Europees en mondiaal niveau, evenals het bijdragen aan het Europese en internationale landbouwbeleid.

• – Het bieden van zekerheden aan agrarische bedrijven om leningen af te kunnen sluiten bij de bank.

• – Het (mede)financieren van ontwikkelingen gericht op verdere verduurzaming van de land- en tuinbouw en veehouderij.

• – Het borgen van diervoederveiligheid en tegelijkertijd bijdragen aan (een verdere) verduurzaming van diervoeders.

Regisseren:

• – Het borgen van voedselveiligheid. Producenten en partijen uit de voedselketen zijn primair verantwoordelijk voor de veiligheid van hun producten en productiewijze. De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is verantwoordelijk voor wetgeving voor voedselveiligheid, met uitzondering van wetgeving voor het slachten van dieren en het keuren en uitsnijden van vlees, waar de minister van LVVN verantwoordelijk voor is.

• – De coördinatie en het beheer van het Diergezondheidsfonds (DGF).

• – Het stellen van regelgeving op het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn, mest, gewasbescherming, plantveredeling, biologische landbouw en voedselveiligheid.

• – Het voeren van regie op de nationale inzet in EU-verband en op bi- en multilaterale samenwerkingen rond land- en tuinbouw en voedselkwaliteit.

• – Het regisseren van de onderdelen landbouw en landgebruik van het Klimaatplan.

Er zijn geen beleidswijzigingen in 2027 t.o.v. het voorgaande jaar.

Budgetflexibiliteit

21.1 Agrarisch ondernemerschap

Subsidies

Verdienvermogen

Het geraamde subsidiebudget voor «Verdienvermogen» in 2027 bedraagt € 26,7 mln.

Voor de Subsidieregeling Emissieloos Landbouwmaterieel wordt € 19,5 mln. geraamd in 2027. Deze middelen zijn bestemd voor de uitfinanciering en uitvoering van deze regeling die in 2026 is opengesteld met een subsidieplafond van aanvankelijk € 8,6 mln., maar wegens succes is verhoogd. Dit budget is beschikbaar gesteld uit het Klimaatfonds voor het investeren in elektrische landbouwmachines en tractoren om zo te besparen op dieselverbruik.

Daarnaast wordt € 5,6 mln. beschikbaar gesteld voor landbouwers als gedeeltelijke tegemoetkoming voor de premie die zij betalen voor de Brede Weersverzekering. De Brede Weersverzekering verzekert landbouwers tegen schade aan gewassen door extreme en ongunstige weersomstandigheden, zoals storm, hagel, regenval of droogte.

Tot slot is er € 1,5 mln geraamd voor verscheidene kleinere projecten waaronder voor voorbereidende werkzaamheden voor oprichting van een Publiek Privaat Orgaan (PPO), een productschap 2.0.

Garanties

Verliesdeclaraties borgstellingskrediet

Bij verliesdeclaraties borgstellingsfaciliteit worden uitgaven op afgegeven borgstellingen zichtbaar. Deze uitgaven doen zich voor wanneer een agrariër die gebruik maakt van de borgstellingsregeling failliet gaat. Hiervoor is op de LVVN-begroting in 2027 in totaal € 1,8 mln. geraamd. Meer informatie over risicoregelingen en garanties is te vinden in paragraaf 2.5 Overzicht risicoregelingen.

Opdrachten

Verdienvermogen

Het geraamde opdrachtenbudget voor «Verdienvermogen» in 2027 bedraagt € 9,7 mln. Onderdeel hiervan is de inzet op vitale infrastructuur, waaronder de implementatie en uitvoering van de Cyberbeveiligingswet en de Wet Weerbaarheid Kritieke Entiteiten die respectievelijk voortkomen uit de NIS2- en CER-richtlijnen en die beogen de digitale- en fysieke weerbaarheid van onder andere de levensmiddelenindustrie te vergroten. Daarnaast worden maatregelen genomen voor het verhogen van de maatschappelijke weerbaarheid van de voedselvoorziening. Ook worden activiteiten gefinancierd die bijdragen aan de kennisbasis van de economische ontwikkelingen in de agrarische sector, het verbeteren van het verdienvermogen van de boer, de inzet op het versterken van de positie van de boer in de keten en de uitvoering van de Wet Oneerlijke Handelspraktijken. In het verbeteren van het verdienvermogen van de agrarische ondernemer is de bijdrage van ketenpartijen zoals toeleveranciers, verwerkende voedselindustrie, retail en banken (vanuit ieders taak en verantwoordelijkheid) van groot belang. Vandaar dat de huidige inzet op de ketenaanpak gecontinueerd wordt waaronder het maken van ketenafspraken over vergoedingen voor duurzaamheidsinitiatieven op het boerenerf.

Storting begrotingsreserve

Storting begrotingsreserve apurement

Er wordt jaarlijks door LVVN € 15 mln. in de begrotingsreserve Apurement gestort voor eventuele financiële correcties van de Europese Commissie (EC) vanwege niet-EU-conforme uitvoering van EU-subsidieregelingen.

Storting begrotingsreserve borgstellingskrediet

LVVN verleent via de borgstelling MKB-Landbouw- en Visserijkredieten (BLV) steun aan ondernemers in de primaire sector (land- en tuinbouw en visserij en aquacultuur). Dit gebeurt middels het gedeeltelijk borg staan voor leningen die banken en/of andere financiers verstrekken aan agrariërs. Hierdoor wordt de financiering mogelijk gemaakt van investeringen die in de markt niet vanzelfsprekend tot stand komen. De raming voor de benodigde LVVN-bijdrage aan de begrotingsreserve voor de borgstellingsfaciliteit betreft € 1,0 mln. per jaar, conform het Toetsingskader Risicoregelingen voor de BLV (Kamerstuk 32 637, nr. 699).

21.2 Agroketens

Subsidies

Veehouderij en dierlijke ketens

Het geraamde subsidiebudget voor «Veehouderij en dierlijke ketens» bedraagt in 2027 € 16,0 mln.

Voor klimaatvriendelijke veehouderij is in 2027 circa € 9 mln. gereserveerd. Dit wordt beschikbaar gesteld voor onderzoek, pilots en netwerken van praktijkbedrijven om samen met de sector ervaringen op te doen op het boerenerf op het gebied van emissiereductie en hiervoor concreet handelings perspectief te ontwikkelen.

Er is in 2027 circa € 2,7 mln. beschikbaar voor diverse subsidies die als doel hebben het stimuleren van ketenbrede verduurzaming in alle veehouderijsectoren (varkens, geiten, schapen, kalveren, melkvee, pluimvee, konijnen, vleesvee, paarden en insecten). Het gaat om subsidies aan sector-, keten en maatschappelijke partijen voor de uitvoering van projecten die onder steunend zijn aan de beleidsontwikkeling op het gebied van de veehouderij.

Voor de subsidiemodules brongerichte verduurzaming stal- en managementmaatregelen (Sbv) is in 2027 circa € 2,3 mln. gereserveerd voor het nakomen van reeds aangegane verplichtingen uit eerdere openstellingen van zowel de innovatiemodule als de investeringsmodule van deze subsidieregeling.

Tot slot wordt er circa € 2,0 mln. beschikbaar gesteld voor de stimulering van het gebruik van emissiearm veevoer.

Glastuinbouw

Plantaardige ketens

Het geraamde subsidiebudget voor «Plantaardige ketens» in 2027 bedraagt € 1,8 mln.

Hiervan heeft circa € 1 mln. betrekking op een aantal kleinere projecten, voor weerbare planten en teeltsystemen en het Nationaal Programma Landbouwbodems.

Daarnaast wordt hiermee invulling gegeven aan diverse kleinere projecten op gebied van plantgezondheid. Hiervoor is € 0,8 mln. geraamd.

Leningen

Overige leningen

Voor overige leningen in 2027 is € 7,1 mln. geraamd voor de stimulering van biobased teelt. Dit wordt met name ingezet voor leningen via het Groenfonds, waarbij boeren in samenwerking via koolstofcertificaten extra inkomsten genereren als ze vezelgewassen telen die vervolgens als verwerkt product in de bouw langdurig CO2 opslaan. Koolstofcertificaten kunnen vervolgens door andere partijen worden opgekocht om hun CO2-uitstoot te verantwoorden.

Bijdragen aan ZBO / RWT

College toelating gewasbeschermingsmiddelen en biociden

De ministeries van LVVN, IenW, SZW en VWS geven opdrachten aan het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) voor het geven van beleidsadviezen en het afhandelen van bezwaar- en beroepschriften en verzoeken in het kader van de Wet open overheid (Woo). Op de LVVN-begroting is in 2027 €  1,5 mln. gereserveerd voor de bijdrage aan het Ctgb.

Raad voor Plantenrassen

Aan de Raad voor Plantenrassen wordt in 2027 € 1,5 mln. ter beschikking gesteld om uitvoering te geven aan diverse wettelijke verplichtingen. Dit betreft onder meer het inrichten en uitgeven van rassenlijsten en methodiekontwikkeling voor het uitvoeren van proeven bij plantenrassen.

Keuringsdiensten

Voor Keuringsdiensten is in 2027 in totaal € 13,2 mln. geraamd. Dit betreft de LVVN-bijdrages aan diverse privaatrechtelijke zelfstandige bestuursorganen (COKZ, KCB, NAK, Naktuinbouw, SKAL). Het gaat dan met name om niet-retribueerbare kosten die ten laste komen van LVVN. Daarnaast worden beleidsondersteunende taken of opdrachten voor de keuringsdiensten door LVVN gefinancierd, zoals de toolbox kwekersrecht.

Bijdrage aan medeoverheden

Overige bijdrage aan medeoverheden

Voor de uitvoering van de Maatregel Gebiedsgerichte Beëindiging (MGB) wordt er € 0,5 mln. geraamd. Dit geldt wordt beschikbaar gesteld aan de provincies middels een decentralisatie uitkering.

21.3 Mestbeleid

Subsidies

Aanpak mestmarkt

Het geraamde subsidiebudget voor «Mestbeleid» in 2027 bedraagt € 66,9 mln.

Met projecten mestbeleid wordt uitvoering gegeven aan het 7e actieprogramma Nitraatrichtlijn in aanloop naar het 8e actieprogramma Nitraatrichtlijn en het reguliere mestbeleid (€ 15,1 mln.). Het budget is bestemd voor de uitvoering van het mestbeleid om aan de Europese verplichtingen (o.a. uitvoering van actieprogramma's Nitraatrichtlijn) te kunnen blijven voldoen. Met het nationale mestbeleid wordt invulling gegeven aan de verplichtingen die volgen uit de Nitraatrichtlijn (91/676/EEG). Ook wordt er een bijdrage geleverd aan de realisatie van de doelen van de Kaderrichtlijn Water (2000/60/EG) voor zover het nutriënten afkomstig van de landbouw betreft. Het doel van het mestbeleid is het verbeteren van de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater door het bevorderen van een effectief en efficiënt gebruik van meststoffen in de landbouw. Het 7e actieprogramma en het in 2027 vast te stellen 8e actieprogramma bevatten een mix aan instrumenten, zoals doelsturing waterkwaliteit, regulerende (wet- en regelgeving) en stimulerende maatregelen, kennisontwikkeling en -verspreiding en (innovatief) onderzoek, inclusief (praktijk)pilots. 

Circulair gebruik van meststoffen (zoals Renure) draagt bij aan het verminderen van mestoverschotten, het verlichten van de druk op de mestmarkt, het beter benutten van waardevolle nutriënten uit dierlijke mest en zorgt voor minder afhankelijkheid van kunstmest. In 2027 wordt de regeling betreffende kunstmestvervanging en mestverwerking voortgezet (€ 10,5 mln.). De subsidieregeling Hoogwaardige mestverwerking richt zich op het stimuleren van de realisatie van grootschalige installaties voor het verwerken van dierlijke mest tot hoogwaardige meststoffen (kunstmestvervangers). Deze regeling is relevant voor het stimuleren en de opschaling van de productie van Renure meststoffen, die vanaf 12 juni 2026 in Nederland toegepast mag worden. Daarnaast zal de subsidieregeling Renure voor kleinschaligere installaties, zoals reeds aangekondigd in de Kamerbrief aanpak mestmarkt (Kamerstuk 33037, nr. 559) worden opengesteld (€ 19,5 mln.). Deze richt zich op o.a. agrariërs en loonwerkers, die niet in aanmerking komen voor de regeling Hoogwaardige Mestverwerking vanwege de vereiste omvang van de installatie in die regeling. Ook deze regeling richt zich op de opschaling van de productie van Renure-meststoffen.

Voor mestvergisting is €11,0 mln. geraamd. Het kabinet zet in op Nederlandse productie van groen gas door mestvergisting onder andere voor een onafhankelijk energievoorziening die minder gevoelig is voor geopolitiek ontwikkelingen. Mestvergisting levert daarnaast een bijdrage aan de reductie van methaanemissies en het versterken van het verdienvermogen van de agrarische sector. Het budget wordt ingezet voor stimulering van mestvergistingsinitiatieven.

Met de subsidieregeling precisiebemesting kunnen emissiearme aanwendingstechnieken aangejaagd worden (€ 10,8 mln.). De regeling beoogt een bijdrage te leveren aan het verder reduceren van ammoniakemissies (veldemissies) bij het uitrijden van (dierlijke) meststoffen.

Opdrachten

Regulier mestbeleid

Het geraamde opdrachtenbudget voor «Regulier mestbeleid» in 2027 is € 20 mln. Dit wordt besteed aan monitoring, toezicht en handhaving op ingezette maatregelen uit het 7e actieprogramma. Toezicht en handhaving van deze maatregelen moet in 2027 voortgezet worden. In het kader van de aanpak mestmarkt is een Taskforce mestmarkt ingericht. Deze inzet is gericht op monitoring van de ontwikkeling van de mestmarkt en specifieke inzet van de uitvoeringspraktijk (RVO, NVWA en NVWA-IOD) en hierop gerichte handhaving. De opgenomen middelen zijn aanvullend op de structurele jaarplanmiddelen voor RVO/NVWA vanuit artikel 24 van de LVVN-begroting voor de reguliere uitvoering van de mestopdracht.

21.4 Diergezondheid en dierenwelzijn

Subsidies

Dierenwelzijn

Het geraamde subsidiebudget voor «Dierenwelzijn» in 2027 bedraagt € 5,7 mln. Dit is bedoeld om het dierenwelzijn van gezelschapsdieren en landbouwhuisdieren te bevorderen. Hiermee worden projecten gesubsidieerd die gericht zijn op het borgen van een goed dierenwelzijn van landbouwhuisdieren in het primaire bedrijf, tijdens transport tot in het slachthuis en het bevorderen van de brandveiligheid van stallen. Voor het verbeteren van het welzijn van gezelschapsdieren is de inzet op het stimuleren van verantwoord houderschap en goede informatievoorziening middels subsidie aan het Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren.

Opdrachten

Diergezondheid

Dierenwelzijn

Het geraamde opdrachtenbudget voor 'Dierenwelzijn’ in 2027 bedraagt € 27,5 mln. Hiervan is € 16,4 mln. beschikbaar voor dierwaardige veehouderij. Het kabinet werkt, in nauwe samenwerking met de partijen van het convenant ‘Stappen naar een dierwaardige veehouderij’, aan de fasegewijze invoering van dierwaardige veehouderij in 2040. Het doel is te komen tot een veehouderij waarin dieren hun gedragsbehoeften kunnen uitoefenen. Dit gebeurt onder andere met behulp van onderzoek (op basis van de kennisagenda dierwaardige veehouderij), pilots en ketendeals en door het leveren van een bijdrage aan de oprichting van een Autoriteit dierwaardige veehouderij. Deze heeft als doel de ontwikkelingen te monitoren en periodiek te rapporteren. De stappen tot een dierwaardige veehouderij, kunnen verantwoord worden gezet als de daarvoor benodigde randvoorwaarden (waaronder vergunningen, investeringen en verdienvermogen) worden ingevuld en worden bezien in relatie tot alle overige doelen waar het boerenerf mee van doen heeft. Daarnaast is voor de kosten van in beslag genomen goederen er in 2027 € 9,9 mln. beschikbaar. Tot slot is voor de regie van het programma Transitie Proefdiervrije Innovatie en projecten in het kader van dierproeven en alternatieven circa € 1,2 mln. gereserveerd.

Bijdragen aan ZBO / RWT

Centrale Commissie Dierproeven

Voor de bijdrage aan de Centrale Commissie Dierproeven (CCD) wordt in 2027 circa € 2,6 mln. gereserveerd. CCD verstrekt op basis van een ethische en wettelijke afweging vergunningen voor dierproeven op grond van de Wet op de dierproeven. Ook behandelt ze wijzigingsaanvragen en registreert ze meldingen. De Wet op de dierproeven heeft als uitgangspunt dat er geen dierproeven worden uitgevoerd, tenzij hier goede redenen voor zijn en er geen andere mogelijkheden bestaan om de nodige gegevens te verkrijgen zonder gebruikmaking van dierproeven.

Bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken

Diergezondheidsfonds

LVVN levert een bijdrage van € 12,1 mln. aan de begroting van het Diergezondheidsfonds (DGF) voor de bewaking en monitoring van, en voor voorzieningen bij, een dierziekte-uitbraak. Daarbij kan gedacht worden aan vaccins, destructiecapaciteit en bestrijdingsmaterialen. De bijdrage aan de Autoriteit diergeneesmiddelen is eveneens inbegrepen. Meer informatie over het DGF is opgenomen in het begrotingshoofdstuk van het DGF.

21.5 Voedselbeleid

Subsidies

Integraal voedselbeleid

Het geraamde subsidiebudget voor «Integraal voedselbeleid» in 2027 is € 7,4 mln. Hiervan is € 6,3 mln. gericht op de verduurzaming en het toekomstbestendig maken van het voedselaanbod en het beleid op reststromen. Om dit voor elkaar te krijgen wordt ingezet op het verminderen van voedselverspilling, het realiseren van transparantie in de keten, de verduurzaming van het voedselaanbod (in lijn met de schijf van vijf) en het stimuleren van een gezonde en duurzame voedselconsumptie. Instelling- en projectsubsidie aan het Voedingscentrum vormt in het kader van het bovenstaande het grootste onderdeel van de geraamde uitgaven (€ 4,4 mln.). Het Voedingscentrum verstrekt hiermee onafhankelijke voorlichting over duurzaam, gezond en veilig voedsel aan consumenten en professionals en zet zich in op het tegengaan van voedselverspilling bij consumenten, ondersteuning bij eten met de Schijf van Vijf, het verduurzamen van de voedselomgeving en voedseleducatie. Daarnaast is er nog € 1,1 mln. beschikbaar voor kleinere subsidies aan programma's ter bevordering van voedselzekerheid in internationaal verband, zoals het Food Loss programma van de OESO en het FoodFirst programma.  

Opdrachten

Integraal voedselbeleid

Het geraamde opdrachtenbudget voor integraal voedselbeleid in 2027 is € 12,6 mln. In 2028 begint in de EU de periode van het nieuwe Meerjarig Financieel Kader (MFK 2028-2034). Voor de voorbereiding van uitvoering en verantwoording van interventies in het kader van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) in samenwerking met RVO en NVWA is voor drie jaar € 6,8 mln. begroot.

De middelen voor Programma Internationale Agroketens (PIA) (€ 3,3 mln.) worden ingezet voor het versterken van de internationale positie van de Nederlandse agro- en foodsector. De middelen zijn bestemd voor de financiering van diverse kleinschalige projecten wereldwijd, maar ook voor projecten in Nederland zoals voor inkomende handels- en overheidsmissies. Het LVVN Attaché Netwerk vervult hierbij een belangrijke rol.

In 2027 is er voor de borging van voedselveiligheid een bedrag van € 2,1 mln. geraamd. Dit budget wordt ingezet voor de primaire productiefase van de voedselketen en draagt bij aan het verkleinen van de risico’s voor de volksgezondheid, het versterken van het vertrouwen van de consument in voedsel en het versterken van de (internationale) positie van de agrofoodketen. Vanuit dit budget wordt een bijdrage gedaan aan de coördinatie van Codex Committees, specifiek voor het jaarlijkse Codex Alimentarius Commission voor contaminanten in voedsel, waarvan Nederland organisator en permanent voorzitter is. Daarnaast is budget gereserveerd voor een opdracht aan het agentschap College ter Beoordeling van Geneesmiddelen/Bureau Diergeneesmiddelen voor beleidsadvisering met betrekking tot het diergeneesmiddelenbeleid.

Tot slot is er € 0,5 mln. geraamd voor verscheidene kleinere projecten en onderzoeken

Bijdragen aan (internationale) organisaties

FAO en overige contributies

Voor de jaarlijkse contributies voor internationale organisaties is er in 2027 € 11,9 mln. gereserveerd. De grootste contributie die hieruit bekostigd wordt is die aan de Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) (€ 9,1 mln.). Daarnaast zijn er middelen gereserveerd voor kleinere contributies aan verschillende internationale organisaties, zoals het United Nations Environment Programme (UNEP).

Ontvangsten

21.1 Agrarisch ondernemerschap

De geraamde ontvangsten betreffen € 9,8 mln.

Ontvangsten ZBO's/ RWT's

Dit betreft een geraamde ontvangst van € 2,3 mln. uit door de Grondkamers geïnde leges. De Grondkamers hebben als doel om goede pachtverhoudingen te bevorderen tussen verpachters en pachters van landbouwgrond. Dit doen zij door nieuwe, gewijzigde of ontbonden pachtovereenkomsten van landbouwgrond te toetsen aan wet- en regelgeving. Hiervoor vragen de Grondkamers een lege voor de uitvoeringskosten.

Provisies borgstellingskrediet

Dit budget omvat ontvangsten uit door agrariërs betaalde provisies voor de door LVVN afgegeven garantstellingen aan banken. Voor 2027 worden de ontvangsten geraamd op € 1,8 mln.

Overige ontvangsten

De overige ontvangsten van circa € 5,6 mln. betreffen voornamelijk ontvangsten van vervallen waarborgsommen bij in- en uitvoercertificaten. RVO verstrekt deze in- en uitvoercertificaten op basis van de Gemeenschappelijke Marktordening. De geraamde ontvangsten vanuit de BES-eilanden betreffen € 0,2 mln.

21.2 Agroketens

De geraamde ontvangsten van € 2,2 mln. worden voor het grootste deel veroorzaakt door het terugvorderen van voorschotten op eerder afgegeven subsidiebeschikkingen.

21.3 Mestbeleid

De geraamde ontvangsten van € 2,2 mln. betreffen met name de boete-inkomsten voor de handhaving van het mestbeleid (€ 1,5 mln.). Daarnaast betreft het de bijdrage van bedrijven voor het derogatiemeetnet binnen het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM) ter waarde van € 0,7 mln.

21.4 Diergezondheid en dierenwelzijn

De geraamde ontvangsten betreffen € 11,6 mln.

Identificatie en Registratie

Voor de heffing-inkomsten op grond van de Wet dieren is € 5,2 mln. geraamd.

Ontvangsten ZBO's/ RWT's

Voor ontvangsten van de Centrale Commissie Dierproeven (CCD) voor de behandeling van vergunningaanvragen en wijzigingen is € 0,5 mln. geraamd.

Overige ontvangsten

De overige ontvangsten op Diergezondheid en dierenwelzijn zijn geraamd op € 5,9 mln.

Toelichting op de begrotingsreserves

Begrotingsreserve Landbouw

De begrotingsreserve Landbouw is bestemd voor omvangrijke uitgaven op het gebied van landbouwbeleid waarvoor het lastig is om een kasritme vast te stellen.

Begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit

De begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit is gelinkt aan de Borgstelling MKB-Landbouw- en Visserijkredieten (BLV). De begrotingsreserve is bedoeld om verliesdeclaraties te betalen. Deze verliesdeclaraties (bijvoor beeld als gevolg van faillissement) kunnen te zijner tijd voortkomen uit afgegeven garantstellingen op verstrekte kredieten waarmee innovatieve en duurzame investeringen in de landbouw worden gefaciliteerd. Om een garantstelling te krijgen, moet door de ondernemer een provisie worden betaald. Deze provisie-inkomsten plus een jaarlijkse bijdrage vanuit de LVVN-begroting worden in deze reserve gestort. Meer informatie over risicoregelingen en garanties is te vinden in de begrotingsparagraaf Overzicht risicoregelingen.

Op basis van het ingeschatte gebruik in de komende jaren is de benodigde omvang van de begrotingsreserve en de structurele jaarlijkse storting opnieuw geraamd. De jaarlijks benodigde storting is € 1,0 mln., conform het Toetsingskader Risicoregelingen voor de BLV (Kamerstuk 32 637, nr. 699).

Begrotingsreserve Apurement

De Begrotingsreserve Apurement heeft betrekking op correcties van de Europese Commissie (EC) vanwege niet EU-conforme uitvoering van EU subsidieregelingen. Pas op het moment van ontvangst van een uitspraak van de EC is er sprake van een juridische verplichting.

De verwachte storting in 2027 betreft de vaste jaarlijkse LVVN-bijdrage van € 2,5 mln. plus een incidentele bijdrage van € 12,5 mln. Daarbovenop is ook de afgesproken jaarlijkse bijdrage van de provincies van € 1,0 mln begroot. De onttrekking in 2027 zal afhangen van het verloop en de afwikkeling van non-conformiteitsprocedures van de Europese Commissie (EC).

Extracomptabele fiscale regelingen

Naast de in dit begrotingsartikel genoemde instrumenten, zijn er fiscale regelingen die betrekking hebben op dit beleidsterrein. De Minister van Financiën is hoofdverantwoordelijk voor de wetgeving en uitvoering van deze regelingen en voor de budgettaire middelen. In onderstaande tabel is ter informatie het budgettaire belang van deze regelingen vermeld. De cijfers zijn ontleend aan de corresponderende bijlage ‘Fiscale regelingen’ in de Miljoenennota.

Voor een beschrijving van de regeling, de doelstelling, verwijzing naar de wettekst, verwijzing naar de laatst uitgevoerde evaluatie en de ramingsgrond wordt verwezen naar de paragraaf ‘Kwalitatieve achtergrond informatie per fiscale regeling’ in de bijlage ‘Fiscale regelingen’ in de Miljoenennota.

3.2 Artikel 22: Natuur, visserij en gebiedsgericht werken

De Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) streeft naar een sterke en veerkrachtige natuur. Hij streeft naar een duurzame en economisch rendabele visserijsector en voedselproductie op zee en in de grote wateren, en hij draagt via gebiedsgericht werken bij aan het versterken van de brede welvaart.

Verantwoordelijk

• – De minister is verantwoordelijk voor het beschermen, versterken en duurzaam benutten van de natuur en biodiversiteit, mede in relatie tot de klimaat-, en stikstofdoelstellingen, in nationaal, EU- en mondiaal verband. Voor de natuurkwaliteit van de Rijkswateren en voor de internationale samenwerking op natuurgebied treedt de minister als eerstverantwoordelijke op.

• – De minister is verantwoordelijk voor het versterken van de positie van de Nederlandse voedselproductie op zee en andere wateren en het bevorderen van duurzaamheid, transparantie en ketenverantwoordelijkheid in de Nederlandse visserij- en aquacultuurketen.

• – De minister is medeverantwoordelijk voor gebiedsgericht werken, waarbij de LVVN-opgaven in onderlinge samenhang met andere maatschappelijke en regionale opgaven optimaal worden opgepakt om te komen tot een optimale versterking van de brede welvaart.

• – De minister voert de regie over de aanpak van regionale knelpunten, in overleg met de Minister van BZK.

• – De minister is het aanspreekpunt voor de betrokkenheid van het Rijk bij bodemdaling in het landelijke gebied in relatie tot landbouw, natuur en biodiversiteit en de vitaliteit van het platteland in bredere zin en voor landbouw en landgebruik als onderdeel van het Klimaatplan.

• – De minister is op Rijksniveau verantwoordelijk voor de coördinatie van natuurbrandbeheersing en het nationale stelsel van natuurbrandpreventie en -mitigatie.

• – De minister is de enkele autoriteit die de visserijcontroleactiviteiten van alle nationale controleautoriteiten coördineert. De minister is ook verantwoordelijk voor de coördinatie van het verzamelen, behandelen en certificeren van de gegevens over de visserijactiviteiten. Daarnaast is hij verantwoordelijk voor de verslaggeving aan, de samenwerking met en het doorgeven van informatie aan de Europese Commissie, het Europees Bureau voor visserijcontrole (EFCA), andere lidstaten en, zo nodig, derde landen.

De minister is (mede)verantwoordelijk voor:

Stimuleren:

• – Het stimuleren en versterken van de maatschappelijke betrokkenheid bij het beschermen, versterken en duurzaam benutten van natuur en biodiversiteit, op zowel nationaal als internationaal niveau.

• – Het bevorderen van behoud en versterken van biodiversiteit in het agrarisch gebied en binnen agroketens.

• – Het ondersteunen van het versterken van de positie van de nationale parken.

• – Het stimuleren van de inzet van de Nederlandse bos-, natuur- en houtsector in het energie- en klimaatbeleid en het bevorderen van de duurzame bijdrage van bos en natuur aan de groene grondstoffenvoorziening.

• – Het stimuleren van maatschappelijke initiatieven in lijn met de LVVN-visie, Nederland Natuurpositief, de agenda Natuurinclusief, het Programma Natuur en het Natuur- en milieubeleidsplan Caribisch Nederland.

• – Het bevorderen van een duurzame, innovatieve en rendabele visserij- en aquacultuursector binnen de kaders van het Gemeenschappelijk visserijbeleid (Europees Maritiem, Visserij en Aquacultuur Fonds 2021-2027 (EMFAF)).

Regisseren:

• – Het inzetten, samen met medeoverheden en bedrijfsleven, op de totstandkoming van afspraken over het versterken van biodiversiteit, aansluitend op de afspraken uit de EU-Biodiversiteitsstrategie en het mondiale biodiversiteitsverdrag (Convention on Biological Diversity, CBD).

• – Het tot uitvoering brengen van de uitvoeringsagenda van de Visie op Voedsel uit Zee en Grote Wateren, om te komen tot een duurzame en robuuste mariene voedselproductie.

• – Het tot uitvoering brengen (in samenwerking mete mede-overheden en rijksuitvoeringsorganisaties) van gebiedsgerichte maatregelen uit de plannen van de taskforce voor landbouw, natuur en stikstof. 

Uitvoeren:

• – Het opstellen en uitvoeren van het natuurplan naar aanleiding van de natuurherstelverordening.

• – Het uitvoering geven aan het Nationaal Biodiversiteit Strategie- en actieplan (NBSAP) met het oog op de actiedoelen van het Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework (KM-GBF).

• – Het met provincies nakomen van afspraken die gemaakt zijn in het Natuurpact en samen met provincies en IenW/RWS monitoren van de toestand van de natuur en biodiversiteit en benutting van natuur op land en in het water.

• – Het samen met de provincies opstellen van het gezamenlijke Programma Natuur, waarmee onder andere invulling wordt gegeven aan het ambitiedocument Nederland Natuurpositief en aan de langjarige financiële impuls in het natuurbeleid als gevolg van de stikstofaanpak.

• – Het bieden van langjarige zekerheid aan boeren die groenblauwe diensten verlenen als onderdeel van een meer natuurinclusieve bedrijfsvoering

• – Het onderhouden en handhaven van onder andere de Omgevingswet en de Wet grondslagen natuurbeheer- en bescherming Caribisch Nederland.

• – Het voorbereiden en uitvoeren van internationale en in EU-verband gemaakte afspraken over de internationale handel in bedreigde dier- en plantsoorten.

• – De implementatie van het Europese exotenbeleid. De provincies zijn verantwoordelijk voor het beheer van invasieve exoten.

• – Het uitvoeren van regelingen en programma’s, zoals de natuuronderdelen van de Mariene Strategie waaronder het Noordzeeakkoord en het Programma Noordzee 2022-2027 en het beheer van Kroondomeinen.

• – Het samen met provincies uitwerken en uitvoeren van de bossenstrategie en invulling geven aan groenblauwe dooradering.

• – Staatsbosbeheer in staat stellen om, in samenhang met haar maatschappelijke omgeving, uitvoering te kunnen geven aan haar (kern)taken, zoals bedoeld in de Wet verzelfstandiging Staatsbosbeheer en het Convenant LVVN/Staatsbosbeheer (2014).

Groenblauwe Dooradering

De afgelopen decennia is 60% van het areaal landschapselementen verdwenen. Dit heeft geleid tot een verschraling van het Nederlands Cultuurhistorisch Landschap en een achteruitgang van de biodiversiteit van het landelijk gebied en waardevolle ecosystemen. Groenblauwe Dooradering (GBDA) is een netwerk van natuurlijke landschapselementen zoals heggen, houtwallen en natuurvriendelijke oevers in het landelijk gebied. Deze elementen dragen bij aan biodiversiteit, klimaatdoelen, waterbeheer en een toekomstbestendige landbouw. In 2027 is de inzet van het ministerie van LVVN om te komen tot een gedragen programmatische aanpak in samenwerking met provincies, waterschappen en natuurbeheerders. Het programma richt zich op het borgen, faciliteren en versterken van draagvlak met passende governance structuur, zodat aanleg, beheer, behoud, herstel en monitoring van landschapselementen duurzaam worden ondersteund. Op deze manier kan (o.a.) invulling worden gegeven aan de verplichtingen voortkomend uit artikel 11.2c van de natuurherstelverordening.  

Vitaal en toekomstbestendig landelijk gebied

Op initiatief van het ministerie van LVVN loopt er vanaf eind 2025 tot begin 2027 een onderzoek van de OESO naar het Nederlandse platteland en plattelandsbeleid. Op basis van de resultaten van dit onderzoek, de nadere uitwerking met bewoners, organisaties en medeoverheden en een goed beeld van waar mogelijkerwijs regionale effecten optreden, zal in 2027 een actieprogramma worden geconcretiseerd.

Budgetflexibiliteit

22.1 Natuur en biodiversiteit

Subsidies

Natuur en biodiversiteit op land

Het geraamde subsidiebudget voor «Natuur en biodiversiteit op land» in 2027 is € 222,5 mln. Dit betreft voornamelijk het budget van € 168,1 mln. dat geraamd is voor de uitbreiding van het Agrarisch Natuurbeheer in Nederland. De middelen zijn bedoeld voor de uitbreiding van het aantal beheerde hectares, voor het investeren in kennis, alsmede voor de versterking van de gehele keten die betrokken is bij het agrarische natuurbeheer.

Daarnaast wordt er in 2027 € 28,1 mln. geraamd voor (inter)nationaal verplichte monitoring van natuurinformatie en voor de verbetering van het natuurmonitoringstelsel. Het verzamelen van gegevens over planten, dieren en habitats (monitoring) is nodig om de voortgang van het realiseren van (inter)nationale natuurdoelen te kunnen volgen. Verder is deze informatie nodig voor het opstellen van de internationale rapportages op het gebied van natuur en biodiversiteit (waaronder de EU-richtlijnen, de Convention on Biological Diversity, Verdrag van Bern, Verdrag van Bonn en het Waddenverdrag) en om te kunnen voldoen aan de informatiebehoefte voor beoordeling van vergunningaanvragen. De gegevens worden vooral via het Netwerk Ecologische Monitoring (NEM) verzameld. Voor de subsidie voor het NEM is een bedrag van € 4,2 mln. begroot in 2027. Deze subsidie kent een looptijd van 2024 tot en met 2029 en bedraagt maximaal € 25,6 mln. Tot slot verstrekt LVVN een subsidie aan BIJ12 voor het interbestuurlijke Verbeterprogramma VHR-Monitoring, gericht op betere, meer uniforme en gebiedsgerichte data binnen en buiten natuurgebieden, met meer inzicht in effectiviteit van maatregelen, systeemherstel en VHR-doelbereik. Deze subsidie kent een looptijd van 2026 tot en met 2030 en bedraagt maximaal € 40,5 mln. Voor de subsidie aan Bij12 is een bedrag van € 11,2 mln. begroot in 2027.

Verder wordt er € 13,9 mln. geraamd voor het Programma Veenweide. Deze middelen worden onder meer ingezet voor de uitvoering van het Nationaal Onderzoeksprogramma Broeikasgassen Veenweiden (NOBV) en onderzoek via het Veenweiden Innovatieprogramma Nederland (VIP-NL). Op basis hiervan vindt op diverse veenweide locaties onderzoek plaats.

Daarnaast wordt er in 2027 € 5,8 mln. geraamd voor de samenwerkingsmaatregel Veenweiden. Het gaat hier om de additionele middelen bovenop de EU-financiering uit het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB). De regeling is gericht op de reductie van ammoniakemissie door extensivering van melkveehouderij- en akkerbouwbedrijven in overgangsgebieden N2000. Het budget is voor ondersteuning van de samenwerking en voor een jaarlijkse vergoeding voor extensivering en voor de bekostiging van aanpassingen aan het watersysteem, die samenhangen met de peilverhoging.

Voor het Aanvalsplan Landschapselementen is er in 2027 € 1,4 mln. geraamd. Hiermee krijgen agrariërs de mogelijkheid landschapselementen zoals bomen, heggen, sloten en kruidenrijke weide- en akkerranden aan te leggen, ter bevordering van agrarische biodiversiteit, klimaatadaptatie, waterdoelen en cultuurhistorisch landschap.

Tot slot is er een totaal van € 5,2 mln beschikbaar voor de uitvoering van de natuurmaatregelen in het stikstofpakket en verscheidene kleinere projecten.

Natuur en Biodiversiteit Grote Wateren

Het geraamde subsidiebudget voor «Natuur en biodiversiteit Grote Wateren» in 2027 is € 0,3 mln. In het kader van de energietransitie zijn er middelen begroot voor natuur in de Waddenzee, het «Ecologisch Impuls pakket Waddenzee». Deze middelen worden onder andere ingezet voor het project Wij & Wadvogels, het project Waakvogels en het onderzoeksprogramma «Understanding complex pressures on the Wadden Sea & options for action».

Natuur en Maatschappij

Het geraamde subsidiebudget voor «Natuur en maatschappij» in 2027 is € 5,2 mln. Hiervan is € 1,4 mln. beschikbaar voor natuurlijk kapitaal en de vergroening van de financiële sector. De middelen worden ingezet voor het ondersteunen en stimuleren van private partijen, financiële instellingen, overheden en andere maatschappelijke partijen om hiermee aan de slag te gaan en voor het ontwikkelen en ontsluiten van de hiervoor benodigde informatie, ook in internationaal verband. Daarnaast wordt € 2,7 mln. geraamd voor subsidies die gericht zijn op het beter gebruikmaken van de natuur bij de aanpak van maatschappelijke opgaven (nature based solutions). Het geraamde budget wordt ingezet voor de ondersteuning van kansrijke maatschappelijke initiatieven, de opbouw van kennis door ondersteuning van onderzoeken en pilots voor onderbouwing van beleidskeuzes. In 2027 verschuift de inzet van pilots en kennisontwikkeling naar meer onderbouwing van beleidskeuzes en beleidsontwikkeling ten behoeve van het realiseren van NHV doelen via functiecombinaties. Daarnaast heeft LVVN voor de periode 2026 ‒ 2029 een subsidie verstrekt aan het Instituut voor Natuureducatie en duurzaamheid (IVN) voor het coördineren van educatie- en communicatieactiviteiten in de nationale parken. Deze meerjarige subsidie bedraagt maximaal € 5,2 mln. in de periode 2026 ‒ 2029. In 2027 is hiervoor € 1,0 mln. geraamd.

Kroondomeinen

Het Loo is een landgoed van circa 10.400 hectare en bestaat uit twee deelgebieden: de Staatsdomeinen bij Het Loo en het eigenlijke Kroondomein. Bij de Staatsdomeinen bij Het Loo zijn de baten en lasten voor rekening van de Staat. Het eigenlijke Kroondomein (6.700 hectare) wordt, zoals is vastgelegd in de Wet op het Kroondomein, geëxploiteerd door de Kroondrager, waarbij alle baten en lasten voor zijn/haar rekening komen. Het juridisch eigendom berust bij de Staat. Het Rijk heeft voor de periode 2022-2027 een subsidie verstrekt aan de Kroondrager voor beheer- en inrichtingsmaatregelen van het Kroondomein. In 2027 wordt ca. € 0,8 mln. beschikbaar gesteld aan Kroondomein Het Loo voor het natuurbeheer van het Kroondomein. Deze meerjarige subsidie bedraagt maximaal € 4,563 mln. in de periode 2022-2027.

Leningen

Nationaal Groenfonds

In 2027 is er € 20,0 mln. geraamd voor de betaling van de rente op en aflossing van leningen die LVVN heeft uitstaan. Deze leningen zijn in het verleden met tussenkomst van het Nationaal Groenfonds verstrekt voor de realisatie (verwerving en doorlevering van gronden) van het Natuurnetwerk Nederland (NNN, voorheen: Ecologische Hoofdstructuur).  Door de decentralisatie van het natuurbeleid naar de provincies worden hiervoor geen nieuwe leningen meer aangegaan.

Opdrachten

Natuur en biodiversiteit op land

Het geraamde opdrachtenbudget voor «Natuur en biodiversiteit op land» in 2027 is € 84,9 mln.

Er is € 56,0 mln. geraamd voor de gestegen kosten voor natuurbeheer in het door de provincies uitgevoerde Subsidiestelsel Natuur- en landschapsbeheer.

Daarnaast wordt er € 9,5 mln. geraamd voor opdrachten in het kader van Programma Natuur. Hiermee wordt ingezet op het versterken van de natuur (Kamerstuk 35 334, nr. 82). LVVN heeft via het Programma Natuur meerjarige afspraken met provincies gemaakt. Het gaat daarbij met name om gebiedsgerichte maatregelen die nodig zijn om de instandhoudingsdoelstellingen te bereiken en om ervoor te zorgen dat de kwaliteit van de natuurlijke habitats van soorten niet verslechtert. De focus ligt hierbij op systeemherstel van overbelaste stikstofgevoelige natuur.

Daarnaast is er € 7,1 mln. geraamd voor de uitvoering van de Landelijke Aanpak Wolven. Hiermee wordt ingezet op veebescherming, incidentenbestrijding en het delen van kennis over de wolf. Dit zal worden ingezet voor onder andere een landelijk informatiepunt wolf en het landelijk initiatief veebescherming. Een groot deel van deze middelen zal worden overgedragen aan provincies.

Sinds 2020 werken Rijk en provincies samen binnen de Landelijke Bossenstrategie aan de uitbreiding van het areaal bos en het herstellen van het bestaande bosareaal. Deze strategie geeft invulling aan de doelen voor klimaat en verplichtingen voor bossen uit de Natuurherstelverordening (NHV). Hiervoor is in 2027 € 3,8 mln. geraamd. Partijen in dit domein zetten zich gezamenlijk in voor maatregelen die in 2030 tot een klimaatwinst van 0,4 ‒ 0,8 Mton additionele koolstofvastlegging per jaar moeten leiden. Dit door het voorkomen van ontbossing, het vergroten van de vastlegging van koolstof in bestaande bossen en natuur door herstelmaatregelen en de uitbreiding van bos en landschap. Vanaf 2029 wordt hier structureel € 5,0 mln. aan toegevoegd door een ombuiging op de bosbouwvrijstelling.

Onder coördinatie van LVVN wordt gewerkt aan de versterking van natuurbrandbeheersing in Nederland (Kamerstuk 30 821, nr. 336). In 2024 is hiervoor totaal € 70 mln. beschikbaar gesteld en in 2027 is hier nog € 3,1 mln. over op de begroting van LVVN. Sinds 2024 worden jaarlijks middelen ingezet om mens, dier, natuur en de fysieke leefomgeving beter te beschermen tegen natuurbranden. De middelen zijn bestemd voor planvorming, risicobeperkende maatregelen, kennisontwikkeling en innovatie. In 2027 ligt de nadruk op de voortzetting van de ingezette aanpak. Provincies hebben een centrale rol bij gebiedsgerichte planvorming en uitvoering, in samenwerking met gemeenten, veiligheidsregio’s, terreinbeheerders en kennisinstellingen. Ook worden terreinbeheerders ondersteund bij het nemen van maatregelen voor een brandveiliger en weerbaarder landschap. Daarnaast wordt ingezet op de ontwikkeling van een nationaal centrum voor natuurbrandbeheersing.

Er is € 1,8 mln. gereserveerd voor het opdrachtenbudget voor de uitvoering van het Beleidsprogramma Nationale Parken 2024-2030. Deze middelen worden onder andere aangewend voor de opdracht aan Staatsbosbeheer voor het Nationale Parkenbureau. In het kader van de financiele ondersteuning van de nationale parken is in 2026, voor de periode 2027-2030, een bedrag van € 13,5 mln. overgeheveld naar het Provinciefonds, jaarlijks een bedrag van € 3,3 mln. 

Het overige opdrachtenbudget voor Natuur en biodiversiteit op land wordt ingezet voor verschillende activiteiten waarvoor LVVN systeemverantwoordelijk is gebleven na de decentralisatie van natuurtaken naar provincies. Zo worden middelen ingezet voor natuurwetgeving, natuurvergunningenverlening, Natura2000-gebieden en voor nationaal soortenbeleid. Het gaat hier om een totaalbedrag van € 3,5 mln. Het Rijk zal voor de periode 2027-2030 een subsidie verstrekken aan SOVON voor verschillende onderzoeken. In 2027 wordt hiervan ca. € 1,1 mln. beschikbaar gesteld aan SOVON. Deze meerjarige subsidie bedraagt maximaal € 4,0 mln. in de periode 2027-2030.

Natuur en biodiversiteit Grote Wateren

Het geraamde opdrachtenbudget voor «Natuur en biodiversiteit Grote Wateren» in 2027 is € 41,5 mln. Het Rijk is verantwoordelijk voor het beschermen en versterken van natuur en biodiversiteit in de grote wateren (het Waddengebied, de Zuidwestelijke Delta, het IJsselmeergebied, de Noordzee, het kustgebied en het rivierengebied). LVVN zorgt ervoor dat het natuurbelang goed is gewaarborgd bij het gebruik en beheer van grote wateren en bij de uitvoering van projecten. Het budget is bestemd voor de volgende activiteiten:

– Versterking Noordzee ecosysteem (€ 32,8 mln.). Natuurversterking Noordzee is gericht op het herstellen en versterken van de biodiversiteit en het ecosysteem van de Noordzee. Dit is noodzakelijk om de effecten van klimaatverandering, verzuring en intensief gebruik van de Noordzee te compenseren, en om een gezonde balans tussen menselijk gebruik en ecologische draagkracht te behouden. Een sterke en veerkrachtige Noordzee is daarmee in het belang van mens en natuur. Natuurversterkingsmaatregelen vinden in eerste instantie plaats binnen beschermde gebieden en windenergieparken, en zijn gericht op het herstel van kritische vogelsoorten, vissen en natuurlijke riffen op de zeebodem. Er wordt ook (internationaal) samenwerking gezocht met andere Noordzeelanden. Ook wordt een subsidieregeling Natuurversterking Noordzee ontwikkeld (beoogde openstelling eerste kwartaal 2027).

– Natuur en biodiversiteit grote wateren (€ 5,7 mln.). Om de natuur een bestendige plaats te geven te midden van ons intensieve gebruik, wordt geïnvesteerd in de veerkracht van het natuurlijk systeem. LVVN werkt gebiedsgericht samen met andere overheden, natuurorganisaties en bedrijven om deze veerkracht en Natura 2000-doelen in de grote wateren te realiseren en doet dat door uitvoering middels de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW).

– Mariene strategie (€ 1,5 mln.). De natuurherstelopgave voor de Noordzee is groot, tegelijkertijd wordt de Noordzee steeds intensiever gebruikt. Het gebruik moet passen binnen de ecologische grenzen. De beleidskaders die moeten borgen dat de natuur herstelt en dat gebruik past binnen de draagkracht van het ecosyteem zijn OSPAR, Natura 2000, de Kaderrichtlijn Marine Strategie (KRM) en het Programma Noordzee 2022 ‒ 2027.

– Wadden (€ 1,2 mln.). LVVN is onder meer verantwoordelijk voor de trilaterale samenwerking tussen Denemarken, Duitsland en Nederland voor de Waddenzee en is tevens de siteholder (voor Nederland) van dit internationale natuurlijk UNESCO Werelderfgoed. LVVN is systeem- verantwoordelijk voor Natura-2000 dat in het gemeenschappelijke Eems-Dollard gebied om bilaterale afstemming vraagt met Duitsland. Tevens is LVVN verantwoordelijk voor de Beheerautoriteit Waddenzee die middels een Integraal Beheerplan de samenhang van het natuur-, vis- en waterbeheer bevordert en versterkt, waarmee de natuurkwaliteit verbeterd wordt.

– Natuurcompensatie Voordelta (€ 0,2 mln.). Compensatie van de bij aanleg van de Tweede Maasvlakte verloren gegane natuur is wettelijk verplicht en urgent. Nadat het Toegangsbeperkend besluit voor Natura 2000-gebied Voordelta is gewijzigd en gepubliceerd, moet hierop worden gehandhaafd en wordt de ontwikkeling van het gebied gevolgd.

Natuur en maatschappij

Voor Natuur en maatschappij wordt in 2027 € 3,0 mln. geraamd. Hiermee worden diverse opdrachten in het kader van de Agenda Natuurinclusief mee gefinancierd.

Internationale samenwerking

Er is € 2,8 mln geraamd wat wordt ingezet voor de uitvoering van acties die zijn overeengekomen in internationale verdragen en Europese en internationale afspraken over biodiversiteit. Bijvoorbeeld het Global Biodiversity Framework, het CITES-verdrag, de Europese exotenverordening en de Convention on Migratory Species (CMS).

Bijdragen aan ZBO/RWT

Staatsbosbeheer

Voor de bijdrage aan Staatsbosbeheer is in 2027 € 35,2 mln. geraamd. De Rijksbijdrage (€ 33,2 mln.) wordt ingezet voor personeelskosten, huisvestingskosten en andere organisatiekosten van Staatsbosbeheer die niet kunnen worden verhaald op andere opdrachtgevers. Deze Rijksbijdrage is bedoeld als bijdrage aan organisatiekosten en aan het beheer van rijksmonumenten en voor specifieke opdrachten van het Rijk, zoals de organisatie van de Boomfeestdag. Voor het reguliere terreinbeheer ontvangt Staatsbosbeheer, net als andere natuurbeheerders, een subsidie van de provincies uit de Subsidieregeling Natuur en Landschap (SNL). Daarnaast wordt er € 2,0 mln. geraamd voor de versterking van de groene boa's.

Bijdragen aan mede-overheden

Caribisch Nederland

Voor Caribisch Nederland is een budget voor 2027 van € 0,8 mln. geraamd. Dit budget wordt ingezet voor onder andere financiële bijdragen aan internationale verdragen, beleidsontwikkeling en monitoring en het beheren van het Saba Bank nationaal park. Overige middelen voor de tweede fase voor het Natuur en milieu beleidsplan worden op artikel 25 verantwoord.

Specifieke uitkering

Voor de aanpak van stikstof en natuur wordt € 324,4 mln. geraamd voor de uitfinanciering van de specifieke uitkering Programma Natuur 2e fase. Hiermee wordt ingezet op het versterken van de natuur (Kamerstuk 35 334, nr. 82). LVVN heeft via het Programma Natuur meerjarige afspraken met provincies gemaakt. Het gaat daarbij om gebiedsgerichte maatregelen die nodig zijn om de instandhoudingsdoelstellingen te bereiken en om ervoor te zorgen dat de kwaliteit van de natuurlijke habitats van soorten niet verslechtert. De focus ligt hierbij op systeemherstel van overbelaste stikstofgevoelige natuur.

Bijdragen aan (internationale) organisaties

Internationale samenwerking

In 2027 is er € 1,8 mln. geraamd voor internationale contributieverplichtingen en bijdragen op het terrein van natuur en biodiversiteit. Nederland is partij bij een aantal internationale verdragen die als doel hebben dat de mondiale biodiversiteit en de relatie die dit met de Nederlandse biodiversiteit heeft, behouden blijft. Ondertekening en toetreding bij een verdrag leidt tot contributieverplichting. Er wordt onder andere contributie betaald aan de CBD, CMS, de Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES) en de International Union for Conservation of Nature (IUCN). 

22.2 Visserij

Subsidies

Duurzame visserij

Het geraamde subsidiebudget voor «Duurzame visserij» in 2027 is € 42,8 mln. Dit is bestemd voor de vrijwillige saneringsregeling voor de garnalenvisserij. De regeling is een wens van de sector en bedoeld om een evenwicht te vinden tussen economisch haalbare visserij en bescherming van het mariene ecosysteem. Verder zal verkend worden of in 2027 een deel van het beschikbare budget kan worden ingezet voor flankerend beleid om de impact van de saneringsregeling op visserijgemeenschappen te verzachten. Daarnaast zijn er middelen bedoeld voor een energie-efficiëntieregeling voor de visserij- en schelpdiersector.

Europese fondsen visserij

Het geraamde subsidiebudget voor «Europese fondsen visserij» in 2027 is € 7,0 mln. Dit betreft middelen voor de nationale cofinanciering van het European Maritime Fisheries and Aquaculture Fund (EMFAF). Het EMFAF-programma is verbonden met de bredere beleidsagenda voor visserij, aquacultuur en maritieme zaken. De grote uitdagingen zijn het bieden van toekomstperspectief voor de sector, de klimaatopgave en het beschermen van kwetsbare biodiversiteit op zee en andere wateren. De EMFAF-middelen dragen bij aan deze uitdagingen met een breed spectrum van acties en maatregelen, waaronder het geven van steun aan innovaties, investeringen en onderzoek.

Opdrachten

Duurzame visserij

Het geraamde opdrachtenbudget voor «Duurzame visserij» in 2027 is € 39,1 mln. Een groot deel hiervan, € 15,8 mln., wordt ingezet voor het verduurzamen en aanpassen van de visserijsector op de Noordzee. Hiervoor is voor de periode 2023-2030 € 199,0 mln. uit het Klimaatfonds in het kader van Wind op Zee beschikbaar gesteld (Kamerstuk 29 675 nr. 210). In 2027 zijn de middelen bestemd voor de verdere verduurzaming, innovatie en digitalisering van de voedselproductie op de Noordzee. De middelen worden ingezet voor lopend en nieuw onderzoek, opdrachten en subsidieregelingen. Daarnaast zijn middelen gereserveerd voor de uitvoering van de acties opgenomen in de Uitvoeringsagenda Visie op Voedsel uit Zee en Grote Wateren.

Er is in totaal € 50 mln. aan middelen beschikbaar gesteld onder kabinet Schoof voor de periode 2026 ‒ 2033, waarvan € 9,0 mln. voor 2027. De middelen worden ingezet voor het stimuleren van innovatie, investeren in verduurzaming van de visserijsector, toekomstvisie garnalenvisserij, ruimte voor visserij en een versterkte internationale inzet voor de Nederlandse belangen. Hieruit worden in 2027 onder andere het meerjarig onderzoeksprogramma van WMR in het kader van de toekomstvisie garnalenvisserij, de visserijmonitor en de energie-efficiëntie regeling voor de schelpdiersector gefinancierd.

In 2027 is voor Duurzame Blauwe Economie (DBE) Medegebruik € 7,4 mln. begroot. Dit wordt ingezet voor pilots om medegebruik van de ruimte binnen windparken te realiseren en om de ecologische effecten van medegebruik te monitoren en voor onderzoek naar de beschikbare ruimte voor aquacultuur op zee. Ook de Community of Practice Noordzee wordt uit dit budget betaald.

Voor Projecten Visserij is € 2,9 mln. gereserveerd. In 2027 zal de verdere implementatie van de herziene controleverordening plaatsvinden. Daarvoor is € 1,3 mln. geraamd welke onder andere bestemd zijn voor capaciteitsuitbreiding bij de NVWA en RVO in verband met de uitbreiding van de toezichts- en controletaken. Daarnaast zal in 2027 de verdere uitrol van de bestuurlijke boete plaatsvinden. Er is € 1,1 mln. geraamd welke onder andere bestemd is voor de uitvoering van de bestuurlijke boete door de NVWA en de behandeling van bezwaar en beroep bij zowel de NVWA als de Raad voor de Rechtspraak. In verband met het ingroeimodel dat wordt gehanteerd gaan de uitgaven tot en met 2028 geleidelijk omhoog, daarna zullen deze stabiel blijven.

Daarnaast is er in 2027 € 1,5 mln. gereserveerd voor uitgaven in het kader van het Noordzeeakkoord. Het volledige bedrag is gereserveerd voor innovatieve projecten in de visserij- en schelpdiersector en de uitvoering daarvan. Het Visserij Innovatie Netwerk (VIN) wordt ook bekostigd uit dit budget.

Ook is in 2027 € 1,3 mln. begroot voor Kustvisserij, Binnenvisserij en Fondsen. Deze middelen worden ingezet voor verduurzaming van de sector, onderzoek en innovatie. Ook de handhaving en uitvoeringskosten voor eventueel noodzakelijke nadeelcompensatie voor de in te stellen visserijvrije zones bij vismigratiepunten worden hieruit gefinancierd. Om vismigratie te stimuleren is afgelopen jaren veel geïnvesteerd in vismigratievoorzieningen bij stuwen, sluizen en gemalen. Om vismigratie te beschermen zal op deze locaties een visserijvrije zone worden ingesteld. Om de effectiviteit van vismigratie-maatregelen te kunnen vaststellen zal vanuit de middelen voor medegebruik budget worden vrijgemaakt voor een gezamenlijk met Rijkswaterstaat in te richten digitaal detectienetwerk voor migrerende vissoorten.

Bijdragen aan agentschappen

Rijkswaterstaat

In 2027 is er € 17,4 mln. geraamd voor de bijdrage aan de Rijksrederij, onderdeel van Rijkswaterstaat. Deze middelen zijn bestemd voor de levering van schepen, bemanning en diensten voor de uitvoering van visserijonderzoek en beheers- en inspectietaken voor natuur en visserij. Het visserijonderzoek wordt uitgevoerd door Wageningen Marine Research (WMR). De visserijonderzoeken zijn voor een groot deel Wettelijke Onderzoekstaken (WOT).

22.3 Landelijk gebied

Subsidies

Toekomst landelijk gebied

Het geraamde subsidiebudget voor «Toekomst landelijk gebied» in 2027 is € 17,7 mln. Hiervan is € 7,2 mln. beschikbaar voor het financieren van de in voorbereiding zijnde subsidieregeling Sociaal Economische Begeleiding (SEB). Hiermee wordt via regionale samenwerkingsverbanden meerjarige sociaaleconomische begeleiding verstrekt aan agrarische ondernemers gericht op de behoeften van de ondernemers en de opgaven in het landelijk gebied. Daarnaast is er € 7,0 mln. gereserveerd voor Maatwerk. Deze middelen zijn bestemd voor de ondersteuning van agrarische ondernemers die binnen de generieke regelingen onvoldoende perspectief of mogelijkheden vinden, maar waarbij zwaarwegende redenen bestaan om alternatieve oplossingen te overwegen. Sinds 2024 voert LVVN de Maatwerkaanpak uit. Daarbij wordt gekeken of maatwerkoplossingen kunnen worden geboden om individuele ondernemers te ondersteunen bij het reduceren van hun stikstofuitstoot. Maatwerk levert zo een belangrijke bijdrage aan de ondernemersgerichte aanpak en het toekomstperspectief voor ondernemers. Ook wordt € 3,4 mln. geraamd voor de Ecologische Autoriteit. De taak van de Ecologische Autoriteit is om te toetsen of, met het oog op de huidige en beoogde kwaliteit van de beschermde natuur, de essentiële ecologische informatie betrokken is bij de onderbouwing van te nemen besluiten door bevoegde gezagen over natuurdoelanalyses, gebiedsplannen en gebiedsprogramma’s én te adviseren over relevante wetenschappelijke inzichten voor besluitvorming ten aanzien van brede ecologische vraagstukken.

Opdrachten

Toekomst landelijk gebied

Het geraamde opdrachtenbudget voor «Toekomst landelijk gebied» in 2027 is € 37,8 mln. Dit is onder andere bestemd voor de uitvoering en doorontwikkeling Aerius (in totaal € 11,9 mln.), waarvan € 8,7 mln. bestemd is voor structurele kosten zoals beheer, doorontwikkeling, advies en actualisatie. Ook is er € 3,2 mln. van dit budget gereserveerd voor de ontwikkeling van een alternatief voor Aerius, zoals is opgenomen in het coalitieakkoord. Verder is er € 2,3 mln. beschikbaar voor de inzet van de RVO, die ondersteuning, advies en uitvoering biedt voor wettelijke regelingen. Voor de ontwikkeling en uitvoering van data en monitoring is € 2,1 mln. gealloceerd. Ook wordt € 2,0 mln. beschikbaar gesteld voor het verstrekken van onderzoeksopdrachten. Verder wordt er € 1,4 mln. ingezet voor het Informatiepunt Stikstof, dat burgers, ondernemers en overheidsinstanties ondersteunt bij vragen over stikstof en de toepassing van nieuw beleid bij toestemmingsverlening.

Voor de uitvoering van een pilot ondernemingsplan is € 7,8 mln. geraamd. De pilot behelst een manier van werken waarbij overheden aangeven wat de opgave voor de natuur is, en ondernemers komen met een plan hoe ze hun bedrijfsvoering zo willen aanpassen dat toekomstperspectief ontstaat voor zowel ondernemer als de natuur. De pilots vinden plaats in de Peel en de Gelderse Vallei.

Tot slot is er een bedrag van € 9,4 mln. beschikbaar voor diverse opdrachten ter ondersteuning van de gebiedsspecifieke en ondernemersgerichte aanpak. Er wordt onder andere ingezet op actieve participatie vanuit het Rijk in de gebiedsprocessen, kennisdeling, ontwikkeling van tools en het voorzien in expertise en ondersteuning bij ruimtelijke, sociaaleconomische, juridische, financiële en stikstof-, landbouw- en natuurgerelateerde vraagstukken.

Bijdrage aan mede-overheden

Specifieke uitkeringen

Voor Specifieke uitkeringen wordt in 2027 € 19,8 mln. geraamd. € 18,3 mln. hiervan is gereserveerd voor de uitfinanciering van het Agroprogramma Groningen in 2027. Deze specifieke uitkering betreft een aantal maatregelen van de provincie Groningen met als doel het bieden van toekomstperspectief aan agrariërs in het aardbevingsgebied die nadelige effecten van gaswinning uit het Groningenveld hebben ervaren. Het programma heeft een aantal subdoelen, namelijk: de begeleiding van agrariërs bij hun schadeherstel- en versterkingstraject en zaken gerelateerd daaraan, bijdragen aan een toekomstbestendige landbouwsector, voorzien in een financiële faciliteit voor agrarische ondernemingen voor investeringen. Ook is in 2027 € 1,4 mln. beschikbaar voor een bijdrage aan de provincie Zeeland voor een regeling waarmee agrariërs ondersteund kunnen worden in het nemen van zelfvoorzienende maatregelen ten behoeve van zoetwaterbeschikbaarheid.

Ontvangsten

22.1 Natuur en Biodiversiteit

Landinrichtingsrente

De geraamde ontvangsten van € 16,5 mln. voor Landinrichtingsrente in 2027 zijn gebaseerd op geprognosticeerde inkomsten per landinrichtingsproject. Tot aan de start van het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) in 2007 werd wettelijke landinrichting uitgevoerd op basis van de Landinrichtingswet. Op grond van deze wet schiet het Rijk de kosten van een landinrichting voor en worden de kosten daarna door de gezamenlijke eigenaren terugbetaald. Dit gebeurt door middel van de zogenaamde landinrichtingsrente waarbij wordt voorzien dat het Rijk in een aflopende reeks nog circa 15 jaar landinrichtingsrente zal ontvangen.

Overige ontvangsten natuur

De geraamde ontvangsten van € 3,8 mln. betreffen onder andere de inkomsten als gevolg van het afsluiten van diverse projecten die via het Groenfonds zijn uitgevoerd, leges voor vergunningaanvragen op basis van de Wet natuurbescherming en terugontvangsten bij diverse subsidiebijdragen.

22.2 Visserij

Internationale ontvangsten

Het grootste deel van de ontvangsten in verband met visserij betreft de geraamde ontvangsten à € 6,1 mln. in het kader van de Europese visserijfondsen. Op de LVVN-begroting worden diverse uitgaven gedaan die vervolgens worden gedeclareerd in Europa en waarvan het Europese deel als ontvangst binnenkomt.

Overige ontvangsten visserij

De geraamde ontvangsten voor «Overige ontvangsten visserij» bedragen € 2,7 mln. in 2027. Dit betreft voornamelijk de huurinkomsten van mosselpercelen.

Onttrekking begrotingsreserve visserij

De raming voor ontvangsten uit het onttrekken begrotingsreserve bedraagt € 3,0 mln. in 2027. Dit bedrag wordt onttrokken uit de begrotingsreserve visserij voor uitgaven op het visserijdomein.

Toelichting op de begrotingsreserve

Begrotingsreserve Visserij

De begrotingsreserve Visserij is bestemd voor uitgaven op de regelingen van het Europees Maritiem, Visserij en Aquacultuur Fonds (EMFAF 2021-2027). Hiermee wordt zeker gesteld dat de nationale cofinanciering, die is vastgesteld in het Operationeel Programma, beschikbaar blijft bij vertragingen in de uitgaven. Dit betreft de bovengenoemde onttrekking à € 3,0 mln. en de uitvoeringskosten EMFAF à € 5,5 mln.

Extracomptabele fiscale regelingen

Voor een beschrijving van de regeling, de doelstelling, verwijzing naar de wettekst, verwijzing naar de laatst uitgevoerde evaluatie en de ramingsgrond wordt verwezen naar de paragraaf ‘Kwalitatieve achtergrond informatie per fiscale regeling’ in de bijlage ‘Fiscale regelingen’ in de Miljoenennota.

3.3 Artikel 23: Kennis en innovatie

Het hoofddoel van het kennis- en innovatiebeleid van de minister van LVVN is het leveren van een bijdrage aan (1) het ontwikkelen van kennis en innovatie (voor beleid en samenleving) en (2) de verspreiding van kennis en van werkende ideeën en oplossingen, voor een toekomstbestendig voedselsysteem, een robuuste natuur en een vitaal platteland.

Beleidsinformatie

LVVN voert op dit moment een traject uit om het aantal indicatoren en kengetallen voor het thema kennis en innovatie dekkend te maken. Dit traject is een gevolg van de periodieke rapportage K&I (2025), waarin werd aanbevolen om het aantal indicatoren uit te breiden om zodoende beter inzichtelijk te maken ‘of’ en ‘in welke mate’ het beleid doeltreffend en doelmatig is op stelselniveau. Een eerste uitkomst om dit te realiseren is de hernieuwde beleidstheorie l (zie bijlage 4). In navolging van de best practice van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (Rijksbegroting 2026), heeft LVVN de doelen en subdoelen van het K&I-beleid SMART uitgewerkt (zie in Tabel 5 de opzet waar nu aan wordt gedacht). De doelen worden concreet gemaakt door een set aan meetbare gegevens toe te voegen. Deze meetbare gegevens zijn vooralsnog in concept uitgewerkt. Er is een proces gestart met onderzoeksinstellingen om deze indicatoren waar mogelijk in detail uit te werken waardoor er in de komende jaren (na uitvoeren eerste metingen) mogelijk meer gegevens beschikbaar zullen komen in Bijlage 5. Voor 2027 wordt daarom nog gewerkt met de eerder gedefinieerde indicatoren.

Rol:

• – Er is een goed functionerende kennis-, innovatie en onderzoeksinfrastructuur op het terrein van land- en tuinbouw, visserij, voedsel, natuur en landelijk gebied.

• – Er is voldoende kennis beschikbaar om onderbouwd beleidsadvies te kunnen geven.

• – Kennisontwikkeling, kennisbenutting, kennisverspreiding (waaronder via onderwijs en educatie) en (technologische en sociale) innovatie worden gerealiseerd.

De minister is (mede) verantwoordelijk voor:

Stimuleren:

• – Van de inzet en verspreiding van kennis en innovatie gericht op een toekomstbestendig voedselsysteem, een robuuste natuur, en een vitaal platteland.

• – Van de inzet van het groen onderwijs voor de maatschappelijke opgaven: toekomstbestendig voedselsysteem, robuuste natuur, en een vitaal platteland. De minister is hiervoor samen met de minister van OCW als vakminister medeverantwoordelijk.

• – Van voedsel-, natuur- en duurzaamheidseducatie richting scholen en breder in de samenleving.

• – Van publiek-private samenwerking gericht op het opstellen en (laten) uitvoeren van meerjarige missiegedreven innovatieprogramma’s van de Kennis en Innovatieagenda Landbouw, Water en Voedsel. 

• – Van internationale samenwerkingsprogramma’s voor onderzoek gericht op de maatschappelijke opgaven: toekomstbestendig voedselsysteem, robuuste natuur, en een vitaal platteland.

Tenslotte worden door de minister van LVVN de volgende (rand)voorwaarden gecreëerd om blijvend de doelen te realiseren en verantwoordelijkheden na te komen:

Regisseren:

• – De minister is als penvoerder verantwoordelijk voor de inhoudelijke programmering van Wageningen Research op basis van de Subsidieregeling instituten voor toegepast onderzoek.

• – Uitvoeren van wettelijke onderzoekstaken door Wageningen Research gericht op genetische bronnen, voedselveiligheid, besmettelijke dierziekten, economische informatievoorziening, natuur en milieu en visserij.

• – Regievoering op de subsidieverlening aan Wageningen Research en de opdrachtverlening RIVM voor het groene domein.

Financieren:

• – Het financieren van de kennisbasis van Wageningen Research, op basis van de Subsidieregeling instituten voor toegepast onderzoek.

• – Instandhouding van een groene kennis- en (basis)onderzoeksinfrastructuur voor het landbouw-, natuur- en voedseldomein.

Uitvoeren:

• – Van interventies voor kennis en innovatie van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid voor het verspreiden van kennis, het ontwikkelen van praktijkgerichte innovaties in de landbouw en het versterken van het agrarisch kennis- en innovatiesysteem (AKIS).

In 2027 gaat LVVN samen met het bedrijfsleven en de wetenschap verder aan de slag met de uitvoering van de actiegerichte Agrifood Innovatieagenda.

Budgetflexibiliteit

23.1 Kennis en innovatie

Subsidies

Beleidsondersteunend onderzoek (Wageningen Research)

Het geraamde subsidiebudget voor «Beleidsondersteunend onderzoek» in 2027 is € 46,3 mln. Dit budget bestaat uit een structurele reeks van circa € 20 mln. en wordt jaarlijks aangevuld met budget uit andere begrotingsonderdelen. De aanvullingen zijn nodig voor zowel meerjarige onderzoeksprogramma’s zoals het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid, natuurversterking Noordzee, diverse visserij gerelateerde programma’s en voor kortlopende projecten. De middelen zijn bedoeld voor kennisontwikkeling om LVVN-beleid te onderbouwen en knelpunten in de LVVN-beleidsuitvoering op te lossen. Middels een subsidie op grond van de Subsidieregeling instituten toegepast onderzoek (Subsidieregeling TO2) ontwikkelt Wageningen Research (WR) kennis op een groot aantal LVVN-beleidsthema’s. Het gaat hier veelal om middellange termijn en maatschappelijk urgente dossiers zoals een toekomstbestendig voedselsysteem, natuurherstel en –behoud op land en water, zoetwaterbeschikbaarheid in relatie tot natuur en landbouw, klimaatslim landgebruik, ecologisch verantwoorde gewasbescherming en dierenwelzijn. Zo ondersteunt het meerjarig kennis programma Klimaat het bereiken van de klimaatdoelen voor landbouw en landgebruik met kennis en innovatie. In het kennisprogramma Klimaat zijn deelprogramma's opgenomen voor vermindering van methaanemissie uit de veehouderij, extra koolstofopslag in landbouwbodems, vermindering van veenoxidatie, extra koolstofopslag in bos en natuur en energiebesparing in de landbouw.

Missiegedreven kennis- en innovatiebeleid (Wageningen Research)

De missies krijgen ondersteuning van het sleuteltechnologieprogramma, met aandacht voor slimme technologieën (digitalisering, toepassing van kunstmatige intelligentie en robotisering), veredelingstechnologie en fermentatie en bioconversie. Daarnaast wordt ingezet op cross-over onderwerpen met andere thema's, onder andere op het onderwerp ‘voeding-gezondheid-leefomgeving’. In 2027 wordt de volgende vierjarige periode van het missiegedreven innovatiebeleid voorbereid.

Kennis- en innovatieketen

Onderwijs en educatie

Nationaal Groeifonds (NGF)

Opdrachten

Kennis- en innovatieketen

Programmering RIVM

Bijdragen aan agentschappen

RIVM

De bijdrage aan het apparaatsbudget van het RIVM in 2027 is € 14,1 mln. Dit wordt ingezet voor de hierboven, bij opdrachten, beschreven thema’s voor o.a. beleidsondersteunend onderzoek, wettelijke taken en monitoringonderzoek bij het RIVM.

Bijdragen aan ZBO/RWT

Wageningen Research

ZonMw

Van de LVVN-begroting is meerjarig totaal € 5,6 mln. van de LVVN-begroting naar het ministerie van VWS overgeheveld voor het meerjarige ZonMw programma Meer kennis met minder dieren (MKMD, 2024 t/m 2028). Dit programma heeft tot doel de ontwikkeling van nieuwe proefdiervrije innovaties en de toepassing van bestaande proefdiervrije innovaties te stimuleren. Dit budget wordt door ZonMw ingezet voor verschillende subsidierondes en activiteiten, die voortkomen uit de al eerder goedgekeurde MKMD-programmatekst. Er is geen resterend budget voor ZonMw onderzoek in 2027.

Ontvangsten

Diverse ontvangsten

De geraamde ontvangsten van € 9,1 mln. in 2027 betreffen voornamelijk een taakstellende ontvangst van een jaarlijkse betaling van WR aan LVVN voor rente en aflossing op de leningen die bij de verzelfstandiging van de toenmalige Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO en nu WR) eind jaren negentig werden aangegaan.

3.4 Artikel 24: Uitvoering en toezicht

De minister van LVVN streeft naar een doeltreffende uitvoering van het agro-, visserij- en natuurbeleid en een effectief en efficiënt stelsel voor handhaving en toezicht op deze beleidsterreinen.

De minister is verantwoordelijk voor de uitvoering van het agro-, visserij- en natuurbeleid (onder meer de uitvoering van het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB)) en belegt deze uitvoering jaarlijks bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). De uitvoering van de handhaving en het toezicht binnen deze domeinen is ondergebracht bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), waarvoor de minister niet alleen opdrachtgever is, maar ook de eigenaarsrol vervult.

De minister is (mede)verantwoordelijk voor:

Stimuleren:

• – Het versterken van de internationale positie van het Nederlandse agro-, visserij en natuurdomein via het LVVN Attaché Netwerk.

Uitvoeren:

• – Het uitvoeren van een effectief beleid ter realisatie van de doelstellingen uit de Europese regelgeving.

• – Het uitvoeren van adequaat veterinair en fytosanitair beleid.

• – Het uitoefenen van toezicht en het handhaven van de regelgeving op het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn, mest, natuur en voedselveiligheid (primaire productie en slachterijfase).

• – Het uitvoeren van het Gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid (GLB) en het zorgdragen voor een rechtmatige financiering aan agrarische ondernemers.

• – Het uitvoeren van het klimaat- en stikstofbeleid op het terrein van landbouw, visserij en natuur.

• – Het doen uitvoeren van de in de Wet natuurbescherming vastgelegde rijkstaken.

Begrotingsindicatoren

De onderstaande indicatoren geven inzicht in de doeltreffendheid van het totale opdrachtenpakket dat LVVN verstrekt aan de RVO.