XIV Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur

GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN

Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln.). Totaal € 3.756,9 mln.

Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln.). Totaal € 272,9 mln.

A. ALGEMEEN

1. Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening

Aan de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.

Hierbij bied ik, mede namens de Staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, het departementale jaarverslag van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur aan, alsmede het jaarverslag met betrekking tot de begroting van het fonds Diergezondheidsfonds over het jaar 2025.

Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur decharge te verlenen over het in het jaar 2025 gevoerde financiële beheer.

Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.

De Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en NatuurJ.van Essen

1 Dechargeverlening door de Tweede Kamer

Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal.

2 Dechargeverlening door de Eerste Kamer

Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van Financiën.

2. Leeswijzer

1. Opbouw Jaarverslag

Dit jaarverslag bevat het beleidsverslag, een jaarrekening, het jaarverslag van het Diergezondheidsfonds (DGF) en diverse bijlagen. Deze bevatten informatie over de in 2025 gerealiseerde beleidsresultaten en de budgettaire realisatiegegevens van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en het DGF.

De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de begroting 2025 en zijn conform de Rijksbegrotingsvoorschriften opgesteld. Elk beleidsartikel bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de belangrijkste instrumenten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van het beleid in het afgelopen jaar.

De bedrijfsvoeringparagraaf doet verslag van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het Ministerie van LVVN. Het jaarverslag van het DGF bevat een separate bedrijfsvoeringsparagraaf.

De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaat, de samenvattende verantwoordingsstaat inzake het agentschap NVWA, de jaarverantwoording van het agentschap NVWA, de saldibalans en de WNT-verantwoording.

Het jaarverslag van het DGF bestaat uit een beleidsverslag (inclusief een bedrijfsvoeringsparagraaf) en een jaarrekening (verantwoordingsstaat DGF en een saldibalans). De apparaatsuitgaven voor de uitvoering van het DGF zijn deels opgenomen bij het moederdepartement (beleidsartikel 21).

De volgende bijlagen zijn opgenomen: Toezichtrelaties en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT’s), Afgerond evaluatie- en overig onderzoek, Indicatoren en kengetallen, Externe inhuur, Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer, Rapportage Burgercorrespondentie 2025 en een lijst van afkortingen.

2. Ondergrenzen toelichtingen

Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven, ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde begroting 2025 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de onderstaande tabel.

3. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering

De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving, waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2026 en de Regeling agentschappen. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agentschappen het baten-lastenstelsel.

4. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens

Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens (indicatoren en kengetallen). Deze gegevens zijn aan verschillende controlenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet 2001 en de Rijksbegrotingsvoorschriften 2026 (RBV). De controle van beleidsinformatie en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de RBV. Van een aantal indicatoren zijn de realisatiegegevens over 2025 nog niet bekend. In die gevallen is de meest recente realisatie opgenomen en is dit in de toelichting benoemd.

5. Groeiparagraaf

6. Motie Schouw

B. BELEIDSVERSLAG

3. Beleidsprioriteiten

Samen werken aan toekomstbestendige landbouw, voedsel, natuur en landelijk gebied

Inleiding

De turbulente geopolitieke tijden waarin we leven vragen van ons allen een groot vermogen tot aanpassing en innovatie om te kunnen blijven voldoen aan de sterk wisselende omstandigheden waarmee we worden geconfronteerd. Zo neemt het strategisch belang van voedsel en voedselzekerheid toe. In de eerste voedselrede, gehouden in de Week van ons voedsel (oktober 2025), onderstreepte voormalig Commandant der Strijdkrachten Tom Middendorp in dit verband overtuigend het strategisch belang van voedselzekerheid, dat net zo fundamenteel voor onze veiligheid is als energie en defensie, omdat schaarste – en zeker ook voedselschaarste - de grootste bedreiging voor stabiliteit in de wereld is.

Het jaar 2025 stond voor het ministerie van LVVN in het teken van het vormgeven van een integrale aanpak van de grote maatschappelijke opgaven op het gebied van stikstof, water, klimaat en natuur. De uitdagingen voor de landbouwsector, de visserij en het beheer van natuur en landschap zijn onverminderd groot, ook in juridische zin. Daarbij is duidelijk dat deze opgaven alleen kunnen worden opgelost als LVVN samen optrekt met andere overheden, ondernemers, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen. Daarom hebben we gewerkt aan perspectief voor boeren, tuinders en vissers. Dit perspectief is des te meer gewenst omdat ondernemers ook te maken hebben met een veelheid aan uitdagingen waarmee zij op bedrijfsniveau geconfronteerd worden, zoals nieuwe technologische ontwikkelingen, knelpunten op de arbeidsmarkt, schommelde marktprijzen. Dit gebeurde onder meer door het stimuleren van innovatie, kennisdeling, experimenteerlocaties, bodemmetingen, het vaststellen van de daadwerkelijke staat van de natuur en het kijken naar alle drukfactoren, het versterken van agrarisch natuurbeheer, extensiveringsregelingen, het faciliteren van een vrijwillige beëindigingsregeling voor boeren die willen stoppen en het Visserij Ontwikkelplan.

Het herstel van natuur en biodiversiteit bleef in 2025 prioriteit voor LVVN. Met de Agenda Natuurinclusief, de Landelijke Bossenstrategie en de inzet op robuuste natuurgebieden hebben we gewerkt aan een natuurinclusieve samenleving. Daarnaast zijn we gestart met de voorbereidingen voor de implementatie van de Europese Natuurherstelverordening en zijn stappen gezet in de aanpak van invasieve exoten en de omgang met de wolf. Ook hebben we aandacht besteed aan klimaatadaptatie, onder meer via het Actieprogramma Klimaatadaptatie Landbouw en het Actieprogramma Klimaatadaptatie Natuur.

In 2025 heeft LVVN gewerkt aan concrete oplossingen voor de stikstofproblematiek, het herstel van natuur en biodiversiteit, en de verduurzaming van de voedselketen. De Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel (MCEN) heeft hierin een centrale rol gespeeld. Na de rechterlijke uitspraken van eind 2024 en begin 2025 is langs vier sporen gewerkt aan een oplossing. Deze aanpak heeft geleid tot een startpakket met maatregelen, een regionale maatwerkaanpak, en een versterkte samenwerking met medeoverheden en sectoren.

Om deze opgaven effectief en in samenhang op te pakken, heeft LVVN in 2025 nadrukkelijk in samenwerking geïnvesteerd, zowel op nationaal als op Europees niveau. Met provincies, gemeenten, waterschappen en andere betrokkenen hebben we gewerkt aan gebiedsgerichte oplossingen, zoals in de Peel, de Veluwe en het Groene Hart. Op Europees niveau is ingezet op dossiers als de toepassing van pulsvisserij, mestbeleid (derogatie en Renure) en de toelating van nieuwe genomische technieken.

Integrale aanpak stikstof, water, klimaat en natuur

Het kabinet heeft in februari 2025 de Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel (MCEN) ingesteld, om in aanvulling op het al ingezette beleid tot een samenhangende aanpak te komen om vergunningverlening weer op gang te brengen, de natuur te herstellen en daarmee Nederland van het stikstofslot te halen. Directe aanleiding hiervoor waren de ingrijpende uitspraken van de Raad van State over intern salderen in december 2024 en van de rechtbank Den Haag in januari 2025 in de bodemprocedure van Greenpeace rond het verminderen van stikstofbelasting op de natuur. De MCEN heeft langs vier sporen gewerkt aan een oplossing: 1) het herzien van het huidige vergunningenstelsel; 2) een maatregelenpakket gericht op een geborgde daling van stikstofuitstoot en op natuurbehoud en -herstel; 3) aandacht voor de maatschappelijke en sociaaleconomische impact van de Raad van State-uitspraak en 4) de inzet van het kabinet op Europees niveau.

Vanuit de MCEN is gestart met het actieprogramma vergunningverlening om te werken aan concrete oplossingen binnen en buiten de kaders van het huidige systeem. In dit programma heeft het kabinet onder meer aangekondigd een rekenkundige ondergrens te willen invoeren. Ook is gewerkt aan mogelijkheden om verduurzamingsprojecten gemakkelijker uit te voeren, bijvoorbeeld door middel van de algemene maatregel van bestuur ‘Vergunningvrije Verduurzamingsactiviteiten’. Het kabinet heeft gewerkt aan een vervanging van de huidige omgevingswaarden door een wettelijk programma met sectorale emissiedoelen. Dit is ter consultatie ingediend bij de Raad van State; eind december 2025 heeft de Raad van State het advies gepubliceerd.

Het kabinet heeft besloten tot een startpakket met maatregelen ten behoeve van stikstofreductie en natuurherstel van € 2,2 miljard incidenteel en € 213 miljoen structureel. Het kabinet is tot overeenstemming gekomen over de wijze van borging (in de landbouw bijvoorbeeld via bindende bedrijfsspecifieke emissiedoelen), en over emissiedoelen voor 2035 per sector (ter vervanging van de huidige omgevingswaarden) waar de maatregelen toe moeten leiden.

Het maatregelenpakket bestaat onder andere uit een vrijwillige beëindigingsregeling voor boeren die willen stoppen. Voor blijvende boeren is een extensiveringsregeling en extra stimulering van agrarisch natuurbeheer aangekondigd. Er zijn middelen vrijgemaakt voor investeringen in natuurherstel en om de uitvoering van doelsturing mogelijk te maken.

Het kabinet heeft in 2025 een regionale maatwerkaanpak aangekondigd om in de Peel en de Veluwe te werken aan stikstofreductie, natuurherstel en toekomstperspectief. In deze twee regio’s is in 2025 een start gemaakt met concrete invulling van de maatregelen, zoveel mogelijk gericht op de zones rondom natuurgebieden. De eerste afspraken over de samenwerking zijn eind 2025 afgerond. Bij de verdere uitwerking van de aanpak heeft het kabinet ook aandacht voor de sociaaleconomische vitaliteit van de gebieden. Daarnaast heeft het kabinet een aanpak in drie (economische) regio’s aangekondigd: de Rotterdamse Haven, de Brainportregio en het Groene Hart. In deze regio’s is het Rijk in 2025 samen met medeoverheden gestart met de uitwerking om tot een integrale aanpak te komen die economische activiteiten weer mogelijk maakt. Met deze aanpak worden ook in deze regio’s stappen gezet om Nederland blijvend van het slot te krijgen.

Een toekomstbestendig voedselsysteem

In 2025 zijn stappen gezet in het verder reduceren van voedselverspilling. De meest recente cijfers laten zien dat er tot nu toe een daling van 17% is bereikt. Dit draagt ook bij aan de weerbaarheid van het voedselsysteem.

Diverse monitors, rapporten en onderzoeken zijn aan de Kamer aangeboden over het voedselbeleid (Kamerstuk 31 532, nr. 300). De actualisatie van de keurmerkwijzer is afgerond; met dit nieuwe inzicht kan de consument geïnformeerde keuzes maken voor voedselproducten. In 2025 zijn de eerste stappen gezet om te werken aan een meer overkoepelende ketenaanpak en afspraken te maken met ketenpartijen over hun bijdragen aan opgaven. Gezien de demissionaire status van het kabinet is het aan een nieuw kabinet om verdere keuzes te maken wat betreft de ketenaanpak, ook in relatie tot de voedselstrategie.

In het regeerprogramma is aangekondigd dat het kabinet in 2025 een nationale voedselstrategie zou presenteren. Het afgelopen jaar is ambtelijk gewerkt aan bouwstenen hiervoor. Het is aan een nieuw kabinet om definitieve keuzes te maken ten aanzien van een nationale voedselstrategie en de invulling daarvan.

Voedselzekerheid

LVVN is verantwoordelijk voor het verzorgen van adequate toegang tot voldoende, veilig en gezond voedsel onder alle omstandigheden. Mede in het licht van toenemende geopolitieke spanningen, zet LVVN zich in voor een weerbare voedselvoorzieningsketen die bestand is tegen verstoringen. Hierop anticiperend is in een Kamerbrief uiteengezet wat weerbaarheid tegen militaire en hybride dreigingen inhoudt en welke opgaves er liggen om te zorgen voor een weerbare maatschappij (Kamerstuk 30821, nr. 249). Het borgen van voedselvoorziening is binnen deze inzet een prioritair aandachtsgebied.

Het ministerie van LVVN is samen met publieke en private stakeholders gestart met de ontwikkeling van het Landelijke Crisisplan Voedselzekerheid, waarin afspraken en plannen worden vastgelegd om met de gevolgen van een voedselzekerheidscrisis om te gaan. Om het (digitale) weerbaarheidsniveau van onder andere de levensmiddelenindustrie te versterken, zijn in samenwerking met betrokken departementen de Wet Weerbaarheid Kritieke Entiteiten en de Cyberbeveiligingswet aan de Kamer aangeboden. In aanvulling daarop bracht LVVN eind 2025 de Regeling Cyberbeveiliging Levensmiddelensector in consultatie. Bovendien werkt het ministerie van LVVN aan het onderbrengen van voedselvoorziening binnen de nationale vitale infrastructuur en neemt het stappen richting formele aanwijzing van vitale aanbieders binnen de keten. Daarnaast is een onderzoek gestart naar handelingsopties om de leveringszekerheid te borgen van strategische landbouw- en voedselproducten waarvoor een importafhankelijkheid geldt. In het bijzonder wordt gekeken naar de kosten en baten van strategische voorraden.

Voedselzekerheid is een wereldwijde uitdaging: dagelijks lijden 735 miljoen mensen honger, met name in Azië en Afrika. Nederland levert met zijn landbouwsector, uitgangsmaterialen, kennis en technologie een belangrijke bijdrage aan het vergroten van de mondiale voedselzekerheid, met name op het gebied van het verhogen en efficiënter maken van de productie van voedsel en het verbeteren van de beschikbaarheid van voedsel. Nederland sluit met zijn inzet aan bij FAO-analyses die voedselzekerheid beschouwen als onderdeel van bredere stabiliteits- en vredesvraagstukken.

Ook werken we aan het terugdringen van emissies uit de landbouw, zodat bijvoorbeeld de broeikasgassen van de landbouw verder afnemen en daardoor tegelijk ook de gevolgen van klimaatverandering (hitte en droogte, overstromingen) voor voedselproductie beperkt worden. De nadruk ligt ook steeds meer op klimaatadaptatie, zodat voedselsystemen beter bestand zijn tegen toenemende hitte, droogte en extreme weersomstandigheden. Met het meerjarig financieren van het ‘Netherlands Food Partnership’ (NFP) werkt LVVN samen met het ministerie van Buitenlandse Zaken aan het verbeteren van klimaatbestendige voedselsystemen in lage- en middeninkomens landen.

Toekomstbestendige landbouw en visserij: goed verdienen met goed voedsel

Voor het kabinet is toekomstperspectief voor de landbouw erg belangrijk, met name voor jonge boeren. Daarom heeft LVVN in 2025 voor de tweede keer het instrument Vestigingssteun jonge landbouwers opengesteld, als onderdeel van het Nationaal Strategisch Plan (NSP, onderdeel van het GLB) (Kamerstuk 28625, nr. 166). Deze regeling helpt jonge ondernemers een stevigere start te maken. We hebben gezien dat de animo hiervoor hoog is, met 777 aanmeldingen in 2025.Ter stimulering van generatievernieuwing vanuit het GLB, is in 2025 ook voor het eerst een module van de EIP-regeling Samenwerken aan innovatie EIP opengesteld, specifiek gericht op het aantrekken van jongeren om agrarisch ondernemer te worden. Het leverde 7 aanvragen op, 4 aanvragen zijn goedgekeurd.

Om generatievernieuwing in de landbouwsector te stimuleren ondersteunt LVVN verder het meerjarige programma ‘Voor de volgende generatie’, waarin de overheid (LVVN), agrarische organisaties (NAJK, LTO), adviespartijen (VLB, VAB) en onderwijsinstellingen (AERES, InHolland, Universiteit Utrecht) hun krachten hebben gebundeld voor meer succesvolle duurzame bedrijfsovernames. Daarnaast heeft LVVN budget beschikbaar gesteld aan het Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA, onderdeel van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), om te investeren in kennisontwikkeling en praktijkonderzoek op dit thema.

In 2025 is goede voortgang gemaakt in het toewerken naar bedrijfsgerichte doelsturing: het integraal en bedrijfsgericht sturen op doelen vanuit de overheid en/of de markt, waarbij het voor de agrarisch ondernemer duidelijk is welke prestaties hij of zij moet leveren op het eigen bedrijf en er ruimte bestaat voor ondernemerskeuzes. Om doelsturing mogelijk te maken is er door het KPI (Kritische Prestatie Indicator)-kennisconsortium verder gewerkt aan de ontwikkeling van de integrale KPI-kernsets voor de melkveehouderij en akkerbouw. Het project dat is opgestart om te komen tot een dataecosysteem agro (DESA) is inmiddels op stoom gekomen en wordt in publiek-private samenwerking opgepakt. Ook zijn de acties van de actieagenda stoffenbalans opgepakt en is in samenwerking met sectorpartijen een project opgezet om met behulp van nitraat-residumetingen te werken aan de verbetering van de waterkwaliteit. Tevens zijn de uitgangspunten gepresenteerd waarop de bedrijfsspecifieke emissienormen voor stikstof en klimaat zullen worden gebaseerd.

Vanuit het Investeringsfonds Duurzame Landbouw (IDL) ondersteunt het kabinet boeren bij het financieren van investeringen die worden gedaan bij de omschakeling naar een integraal duurzame bedrijfsvoering. In 2025 zijn 88 aanvragen ontvangen en 54 aanvragen goedgekeurd. Via het IDL kunnen boeren daarbij voor tot 60% (jonge boeren tot 70%) van de verduurzamingsinvesteringen financiering krijgen tegen gunstige voorwaarden. Aanvragen zijn afkomstig uit verschillende landbouwsectoren. Het merendeel van de investeringen vindt plaats in de melkveehouderij en gaat gepaard met minimaal een gelijk aandeel aan private cofinanciering, zodat de overheidsgaranties een hefboom creëren voor het aantrekken van privaat kapitaal.

Voor veel landbouwbedrijven vormen nevenactiviteiten een steeds grotere inkomstenbron. Met de publicatie van beleidsondersteunend onderzoek over multifunctionele landbouw (‘Kijk op multifunctionele landbouw’) is in beeld gebracht dat de multifunctionele landbouw blijft groeien en van meerwaarde is voor de agrarische sector. In het afgelopen jaar is verder gewerkt aan de herziening van de pachtregelgeving. Dit heeft geleid tot een wetsvoorstel tot wijziging van titel 7.5 van het Burgerlijk Wetboek, dat in december in internetconsultatie is gegaan.

De ACM heeft met de WUR voor enkele producten onderzoek gedaan naar margeverdeling in de keten en vergoedingen voor duurzaamheidsinspanningen. Daarnaast houdt de ACM toezicht op naleving van de Wet Oneerlijke Handelspraktijken Landbouw- en voedselvoorzieningsketen. Met de publicatie van de beleidsondersteunende (BO) onderzoeken naar een duurzame inkoopverplichting en over duurzaamheidsafspraken in de keten is input verkregen voor de beleidsontwikkeling op de ketenaanpak verduurzaming landbouw. Daarnaast heeft LVVN financieel bijgedragen aan de NWO SIA call naar praktijkgericht onderzoek door een consortium van HBO-onderwijsinstellingen met als onderwerp de opschaling van true pricing. Met de inzet van het LVVN Attaché Netwerk (LAN) is in 2025 gewerkt aan het openen en het behoud van markttoegang voor dierlijke en plantaardige producten, waaronder uitgangsmateriaal, vlees en zuivel. Dit is ook belangrijk voor het bevorderen van voedselzekerheid. Voor EU-handelsakkoorden had Nederland inbreng met aandacht voor vraagstukken op het gebied van klimaat, milieu, natuur, dierenwelzijn en bevordering van het gelijke speelveld.

Ten aanzien van het mestbeleid is in 2025 uitvoering gegeven aan het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn en de derogatiebeschikking 2022-2025. Dit betreft onder andere handhaving en monitoring ten aanzien van mestvrije bufferstroken, de aanwijzing van met nutriënten verontreinigde gebieden, de verlaging van de mestproductieplafonds, de stimulering van inzaai van vanggewassen en de versterkte handhavingsstrategie (VHS). De verlaging van de mestproductieplafonds heeft ertoe geleid dat (tijdelijk) afroompercentages bij verhandeling van fosfaat- en dierrechten verhoogd moesten worden. De effecten zijn gedurende 2025 gemonitord. Na een weging van het kabinet, zijn de afroompercentages voor pluimvee- en varkensrechten begin december 2025 op nul gezet. Tegelijkertijd is in 2025 een 8e Actieprogramma Nitraatrichtlijn (8e AP) voorbereid voor de periode 2026-2029, dat eind 2025 door het kabinet niet is vastgesteld.

Door de afbouw van de derogatie zal de druk op de mestmarkt de komende jaren verder toenemen. Het kabinet heeft afgelopen jaar een nieuwe derogatie aangevraagd bij de Europese Commissie. Op 22 december heeft de Europese Commissie hierop afwijzend gereageerd. Daarnaast is ingezet op de aanpak van de mestmarkt, waarbij met name de verwerking en export van dierlijke mest is bevorderd. In september 2025 heeft een positieve stemming over de toelating van Renure door de lidstaten in het Brusselse Nitraatcomité plaatsgevonden. Naar verwachting kan na definitieve vaststelling van de regelgeving, productie en gebruik van Renure zo spoedig mogelijk starten.

Ook in 2025 is ingezet op het verminderen van risico’s en gebruik van chemisch- synthetische gewasbeschermingsmiddelen, via de sporen toelating, toepassing en toezicht. In 2025 was er veel maatschappelijke en politieke belangstelling voor de toelating en het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Dit betrof onder meer het gebruik van PFAS houdende gewasbeschermingsmiddelen en van azolen fungiciden (Kamerstuk 32793, nr. 875). Diverse rechterlijke uitspraken in relatie tot lelieteelt zorgden daarnaast voor onzekerheid over het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de nabijheid van Natura-2000 gebieden en over de daarbij aan te houden afstand tussen agrarische percelen en omwonenden. LVVN heeft daarom ingezet op verduidelijking van provinciaal natuurbeleid in overleg met onder meer provincies (Kamerstuk 27858, nr. 710). Dit geldt ook voor het doorzetten en starten van onderzoek naar gezondheidseffecten van gewasbeschermingsmiddelen, zoals een verkenning van een wetenschappelijk onderbouwd model voor de inrichting van een spuitvrije zone.

Daarnaast is in 2025 het praktijkprogramma plantgezondheid afgerond onder het uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming 2030. Dit programma heeft als doel te bestendigen dat in 2030 de gestelde beleidsdoelen worden behaald: planten en teeltsystemen zijn weerbaar, (er zijn) nagenoeg geen emissies naar het milieu en nagenoeg geen residuen op producten en landbouw en natuur zijn met elkaar verbonden. Hiermee wil het kabinet bijdragen aan de maatschappelijke opgaven rond het verbeteren van de waterkwaliteit (behalen doelen KRW) en de bescherming van de volksgezondheid.

Met betrokken partijen,1is in 2025 het convenant ‘Stappen naar een dierwaardige veehouderij’ afgesloten. Met dit convenant zetten we koers naar verdere verbetering van dierenwelzijn, zonder het onmogelijke te vragen. In samenhang met dit convenant is een algemene maatregel van bestuur dierwaardige veehouderij in internetconsultatie gegaan. De verwerking van de vele reacties (meer dan 7.000) is volop gaande en loopt nog door in het eerste kwartaal 2026.

In het kader van een voorstel van de Europese Commissie tot herziening van de Transportverordening (EG 1/2005) zijn in 2025 onderhandelingen op Europees niveau gevoerd over het vervoer van dieren over lange afstanden. De onderhandelingen over deze verordening lopen nog.

In 2025 zijn de maatregelen uit het Intensiveringsplan preventie vogelgriep verder uitgewerkt. Er is een pilot gestart met vaccinatie van een commercieel legpluimveebedrijf als vervolgstap richting een grootschalige vaccinatiecampagne tegen vogelgriep. Ook is het Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid verder uitgevoerd. Dit actieplan loopt nog tot en met 2026 en is gericht op de preventie en detectie van zoönosen en de respons daarop (Kamerstuk 25 295, nr. 1935).

In 2025 is ook verder gewerkt aan het maken van beleid voor de veterinaire beroepsgroep zodat kwalitatief goede zorg voor dieren beschikbaar en toegankelijk blijft en diereigenaren daarbij voldoende informatie en keuzevrijheid hebben. In 2025 heeft de veterinaire beroepsgroep de handen ineengeslagen en is de oprichting van een federatie  aangekondigd. Dit is een belangrijke stap die van harte ondersteund wordt richting de versterking van de veterinaire beroepsgroep.

In december 2024 het onderzoeksrapport ‘Veehouderij en gezondheid omwonenden (VGO-III)’ opgeleverd (Kamerstuk 28 973, nr. 259). Het kabinet heeft naar aanleiding van dit rapport advies van de Gezondheidsraad gevraagd voor verdere duiding van het beschreven gezondheidseffect ten behoeve van een vervolgaanpak. Dit advies is eind 2025 ontvangen (Kamerstuk 28 973, nr. 287).

Voor de klimaatopgave glastuinbouw zijn de afspraken in het Convenant energietransitie 2022- 2030 leidend met een samenhangend pakket van normering, beprijzing en stimulering. Ten tijde van de Voorjaarsbesluitvorming Pakket Groene Groei 2025  is het principebesluit genomen om de glastuinbouwsector onder ETS2 (emissiehandelssysteem) te brengen en voor glastuinbouw de bijmengverplichting groen gas te laten gelden, mits bedrijfsspecifieke compensatie kan worden geboden tot het niveau van de in het convenant afgesproken individuele CO2-heffing. Onderdeel van dit pakket is dat in april 2026 geëvalueerd wordt of de uitgewerkte compensatie redelijk en tijdig is. Als de voorgestelde compensatie niet uitgevoerd kan worden, komt er een alternatieve vorm van compensatie voor de sector en als er geen alternatief kan worden gevonden dat voldoende bedrijfsspecifieke compensatie biedt, zullen de afspraken worden heroverwogen. Met de uitwerking van de motie-Grinwis (36 725 XXIII, nr. 9) wordt de economische impact in beeld gebracht. Om de randvoorwaarden richting klimaatneutrale glastuinbouw op orde te brengen is in het najaar van 2025 het Actieplan randvoorwaarden aan de Tweede Kamer verzonden (Kamerstuk 32627, nr. 72).

Het biologische areaal is eind 2024 gegroeid naar 5%. Sterkere groei is nodig om de ambitie die in het actieplan‘Groei van biologische productie en consumptie’ is gesteld om van 4% biologisch areaal in 2022 te groeien naar 15% in 2030, waar te kunnen maken. Samen met de sector zijn in 2025 daarom plannen uitgewerkt en uitgevoerd om biologische productie en consumptie verder te stimuleren. Eerdere maatregelen en activiteiten zijn in het afgelopen jaar doorgezet of herhaald, zoals de meerjarige landelijke Consumentencampagne, de deelname aan Biofach (grootste beurs op het gebied van biologische voeding van Europa) en de uitvoering van de ‘LVVN Kennisagenda Biologische productie en consumptie’. Een belangrijke nieuwe ontwikkeling is de aankondiging van de ‘subsidieregeling Vergroten afzet van biologische landbouwproducten (Vabiola)’. De aanstelling van kwartiermakers leidde in verschillende provincies tot de oprichting van bioregio’s, en verder is er een toolkit ontwikkeld voor supermarkten met uitleg over het biologische keurmerk en is in het Categorieplan Consumptieve Dienstverlening afgesproken dat wordt toegewerkt naar een aanbod van 25% biologische producten in de catering van de rijksoverheid. Met de afronding van het biologische importprogramma is eind 2025 de herinrichting van de biologische importcontroles grotendeels afgerond.

LVVN heeft zich er de afgelopen jaren voor ingezet om het gebruik van Nieuwe Genomische Technieken (NGTs) in de plantenveredeling praktisch mogelijk te maken. Dankzij deze inzet is in 2025 een principeakkoord bereikt voor een NGT-verordening.

Om de voedselproductie uit zee voor de toekomst zeker te stellen, heeft LVVN ook in 2025 bijgedragen aan de transitie naar een toekomstbestendige Nederlandse visserij. Hiertoe is samen met betrokkenen uit de sector, de keten, de wetenschap, NGO’s en medeoverheden gewerkt aan het opstellen van de uitvoeringsagenda van de visie ‘Voedsel uit zee en grote wateren’. De uitvoeringsagenda zal acties van al deze partijen bevatten. Daarnaast is in 2025 via verschillende subsidies en onderzoeksprogramma’s, zoals via de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), onderzoek uitgezet ter ondersteuning van de doorontwikkeling van de visserij en schelpdierkweek naar een economisch, ecologisch en sociaal duurzamere sector.

Voor het bevorderen van innovatie gericht op de transitie van de visserijsector heeft LVVN in 2025 op meerdere terreinen acties ondernomen. In Europa is ingezet op het verlagen van de administratieve- en handhavingslasten voortkomend uit EU-wetgeving en op het ondersteunen van innovaties in de visserij. De voordelen van pulsvisserij zijn in diverse Europese gremia onder de aandacht gebracht. Daarnaast zijn er onder het European Maritime Fisheries and Aquaculture Fund (EMFAF) subsidieregelingen voor de visserij, aquacultuur en keten opengesteld om innovaties te stimuleren. Tevens is een nationale innovatieregeling voor de visserij opengesteld.

In het kader van het toekomstbestendig maken van de garnalenvisserij is eind 2025 een vrijwillige saneringsregeling opengesteld, waar veel belangstelling voor is. Deze regeling maakt deel uit van een pakket maatregelen in het kader van de toekomstvisie voor de garnalenvisserij die erop gericht is de sector toekomstbestendig te maken en te behouden voor Nederland.

Robuuste natuur

Nederland werkt op verschillende manieren aan robuuste natuur en biodiversiteit, onder andere door uitvoering te geven aan Europese natuurwet- en regelgeving, zoals de Natuurherstelverordening, de Vogel- en Habitatrichtlijnen, de Kaderrichtlijn Water, de Exotenverordening en de Kaderrichtlijn Marien. Het kabinet maakt daarnaast werk van agrarisch natuurbeheer, onder andere door de subsidieregeling voor Agrarisch natuur- en landschapsbeheer uit te breiden met een langjarig investeringspakket voor agrarische ondernemers. Ook ontwikkelt het kabinet de ecoregeling en de samenwerkingsregeling voor veenweidegebieden. Beide komen voort uit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Daarnaast zijn het Programma Natuur, het Natuurpact, de Bossenstrategie, de Programmatische Aanpak Grote Wateren en Programma Noordzee belangrijke pijlers van het natuurherstelbeleid. Ook buiten natuurgebieden wordt er gewerkt aan het behouden van onze biodiversiteit, bijvoorbeeld door de Visie op voedsel uit zee en grote wateren, het Programma Gezonde Leefomgeving, het Nationaal Programma Circulaire Economie en de publiek-private samenwerking vanuit de Agenda Natuurinclusief 2.0.

Met de Agenda Natuurinclusief werd dit jaar door een groeiend collectief van organisaties gewerkt aan een natuurinclusieve samenleving. Van losse initiatieven en verkenningen is toegewerkt naar opschaling van natuurinclusief ontwikkelen op alle terreinen. Een positief oordeel op Agenda Natuurinclusief 2.0 in 2024 door het Rijk, leidde in 2025 tot een bestuurlijke verkenning met het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Unie van Waterschappen (UvW). Deze verkenning brengt in kaart hoe overheden, afzonderlijk en gezamenlijk, beleid en uitvoering kunnen afstemmen om de kansen voor een natuurinclusieve samenleving beter te benutten en te versterken. Het Rijk apprecieert nu de resultaten van die verkenning.

De voortgang van natuurherstel via Programma Natuur is gerapporteerd in de elfde Voortgangsrapportage Natuur (Kamerstuk 33576, nr. 472). Eind 2024 hadden de provincies circa 39% van de afgesproken natuurherstelmaatregelen in de eerste fase (2021-2026) afgerond; eind 2023 was dit nog 25%. Daarnaast is een flink deel van de maatregelen inmiddels in uitvoering gegaan. De herstelmaatregelen hebben vooral betrekking op het verbeteren van de kwaliteit en verbetering van de hydrologie.

In de Kamerbrief van juli 2025 Uitwerking Agrarisch natuurbeheer (Kamerbrief 33 576, nr. 460) is uitgewerkt welke uitbreiding en versterking aan het agrarisch natuurbeheer wordt gegeven met de startmiddelen. Het kabinet heeft prioriteit gegeven aan inzet van de startmiddelen in kerngebieden voor de grutto en gebieden in en rond Natura 2000-gebieden, inclusief bovenstrooms gelegen beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Door de middelen voortkomend uit de motie-Grinwis en de startmiddelen, zijn vergoedingen voor ANLb geactualiseerd en zijn uitvoeringsorganisaties als Boerennatuur/collectieven, RVO en BIJ12 versterkt. In de Kamerbrief (33 576, nr. 87) van juli 2025 is bevestigd dat middelen meerjarig beschikbaar komen voor provincies voor openstelling van het ANLb. Voor kennisontwikkeling in de praktijk zijn de eerste pilots in 2025 van start gegaan.

Met de Landelijke Bossenstrategie werkt LVVN samen met provincies aan de realisatie van 37.400 hectare nieuw bos in 2030, het revitaliseren van bestaand bos en het aanleggen van agroforestry en landschapselementen. In totaal is er tot en met 2024 3.010 hectare bos gerealiseerd (8% van de totale bosuitbreidingsopgave). Hoewel daarmee een versnelling zichtbaar is ten opzichte van eerdere jaren, wordt om de klimaatdoelen binnen bereik te houden extra ingezet op het revitaliseren van bestaande bossen. Hiervoor zijn in 2025 middelen aan de provincies beschikbaar gesteld. Daarnaast is dit jaar een tweede financiële impuls gegeven aan het herstel en de aanleg van landschapselementen via het Aanvalsplan Landschap en op gronden van Staatsbosbeheer. Hiermee wordt naar schatting 350 hectare landschapselementen gerealiseerd.

Om provincies, het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en het ministerie van Defensie op weg te helpen bij het herijken van Natura 2000-gebieden, heeft het kabinet dit voorjaar een beleidskader doelwijziging gepubliceerd (Beleidskader Doelwijziging | natura 2000).Voortouwnemers hebben dit najaar enkele casussen ingediend, waar een wijziging kan leiden tot een netto betere bescherming van de natuur met minder kosten. Ook heeft het kabinet gewerkt aan het actualiseren van landelijke doelen voor de soorten en habitats uit de Vogel- en Habitatrichtlijnen (VHR). Daarnaast heeft Nederland gereageerd op het met redenen omkleed advies van de Europese Commissie ten aanzien van de grutto. Als onderdeel daarvan is de grutto als beschermde vogel toegevoegd aan 25 Natura 2000-gebieden.

In 2025 is Nederland gestart met de voorbereidingen voor de implementatie van de Natuurherstelverordening (NHV), onderdeel van de Europese Biodiversiteitsstrategie. Europese lidstaten moeten uiterlijk 1 september 2026 een concept-Natuurplan2indienen bij de Europese Commissie (EC) om hier invulling aan te geven. Hierin wordt nauw samengewerkt met onder andere de ministeries van VRO, IenW, KGG en Defensie, en de koepels IPO, VNG en UvW. Daarnaast is in 2025 een serie van brede stakeholderbijeenkomsten georganiseerd, om het maatschappelijk middenveld te informeren over, en te betrekken bij de totstandkoming van het Natuurplan.

De NHV vereist aanvullende structurele natuurmonitoring. Om dit voor te bereiden zijn er in 2025 meerdere onderzoeken uitgezet, onder anderen ten aanzien van marine ecosystemen, bossen en bestuivers. Deze monitoring is aanvullend op de bestaande natuurmonitoring. In 2025 heeft het kabinet hiervoor ingezet op een verbetering van de natuurmonitoring. In het Verbeterprogramma VHR Monitoring is gewerkt aan de ontwikkeling van betere en meer uniforme monitoring van maatregelen, omgevingscondities, soorten en habitattypen. Ook zijn er pilots voor bodemmonitoring uitgevoerd. Daarnaast is De Nationale Databank Flora en Fauna publiek opengesteld.

Het kabinet heeft in 2025 het Nationaal Biodiversiteit Strategie- en Actieplan (NBSAP) afgerond, met de Kamer gedeeld (Kamerbrief 26 407, nr. 155), en ingestuurd aan het secretariaat van het VN Biodiversiteitverdrag. Het Biodiversiteitsplan laat zien hoe Nederland bijdraagt aan de internationale biodiversiteitsdoelen. Internationaal zijn er 23 actiedoelen voor 2030 overeengekomen, die bijdragen aan het bereiken van biodiversiteitsherstel in 2050. Het gaat hier om brede opgaves, die laten zien dat het herstel van biodiversiteit niet alleen gaat over natuurbeheer.

In 2025 heeft de staatssecretaris van LVVN uitvoering gegeven aan activiteiten uit de Landelijke Aanpak Wolven. In dit jaar is het Landelijk Informatiepunt Wolven van start gegaan, een website met feitelijke en actuele informatie over wolven in Nederland. Daarnaast zijn in 2025 de eerste middelen overgemaakt naar de provincies ten behoeve van veebeschermingsinitiatieven. Ook heeft Wageningen University & Research in opdracht van de staatssecretaris het rapport «Gunstige referentiewaarden voor de wolf in Nederland» gepubliceerd.

In goede samenwerking met faunabeheerders is een traject in gang gezet om te komen tot een stelselwijziging jacht en faunabeheer. Aanleiding daarvoor is een aantal ontwikkelingen, waaronder een ongunstige staat van instandhouding van jachtsoorten, een uitspraak van de Raad van State over de landelijke vergunningvrije gevallen en oplopende kosten voor tegemoetkomingen in faunaschade. De staatssecretaris heeft de Tweede Kamer in 2025 (Kamerbrief 33 576, nr. 459) geïnformeerd over de voortgang van de stelselwijziging. Vervolgens heeft de Tweede Kamer een motie (nr. 33576-455) aangenomen die oproept het stelsel door een externe partij te laten evalueren en gedurende de evaluatie geen onomkeerbare stappen te zetten. In afstemming met provincies en met input van de verschillende stakeholders is een uitvraag voor een evaluatie opgesteld. De evaluatie beslaat het gehele stelsel, van beleid tot uitvoering, met daarbij speciale aandacht voor het effect op dierenwelzijn, de financiële aspecten en de uitvoerbaarheid. Gezien de uit de hand lopende schade voor verschillende provincies is ook besloten de gans uit de stelselherziening te halen en met meer spoed hiermee aan de gang te gaan.

In 2025 is gewerkt aan het Landelijk aanvalsplan invasieve exoten. De Kamer is hierover enkele keren geïnformeerd (Kamerbrief 33 576, nr. 443, Kamerbrief 33 576, nr. 451 en Kamerbrief 33 576, nr. 467). Het aanvalsplan bouwt voort op de Contouren van het Landelijk aanvalsplan invasieve exoten (Kamerstuk 26 407, nr. 154), waarover in april 2025 een technische briefing is gehouden met de vaste Kamercommissie voor LVVN. Met de provincies zijn landelijke afspraken gemaakt over de inzet van de provincies op invasieve exoten. Deze afspraken zijn opgenomen in het aanvalsplan. In de laatste maanden van 2025 heeft op bestuurlijk niveau succesvol besluitvorming plaatsgevonden met de betrokken overheden en is het aanvalsplan vastgesteld in de laatste ministerraad van 2025.

Binnen het programma Ontwikkeling Beheersingsaanpak Uitheemse Rivierkreeft (OBUR) draagt het ministerie van LVVN bij aan onderzoeken, pilots en innovaties om tot een beheersingsaanpak van deze soort te komen. Met het ministerie van IenW, het IPO en de UvW is intensieve afstemming geweest over de verantwoordelijkheidsverdeling en bijbehorende financiering van beheersmaatregelen van uitheemse rivierkreeften.

Voor de grote wateren lag het accent op de voortzetting van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW). In het najaar van 2025 is de doorlaat in het dijktraject Lauwersmeer – Vierhuizergat feestelijk geopend. Waterveiligheid en natuurversterking via de PAGW zijn daarmee gecombineerd. Ook is de pilot Buitendijkse slibsedimentatie Eems-Dollard gerealiseerd. Tevens is de samenwerkingsovereenkomst voor het Platform IJsselmeergebied ondertekend. Hierin zijn natuur, ecologie en biodiversiteit benoemd als belangrijke kernwaarde. In de Zuidwestelijke Delta hebben LVVN en IenW ingestemd met de préverkenning naar Vis en Vogels, evenals voor de pilot Ontwikkeling van integrale gebiedsconcepten in de Welzinge en Schorerpolder. Voor de Grote Rivieren is in het kader van PAGW en Ruimte voor de Rivier 2.0, het programma Integraal Riviermanagement ondertekend en gestart. De PAGW préverkenningen Biesbosch Rijn- Maasmonding en de Gemeenschappelijke Maas zijn afgerond.

LVVN is verantwoordelijk voor de trilaterale Waddenzee-samenwerking met Duitsland en Denemarken. In oktober 2025 is de 16e editie van het trilaterale International Scientific Wadden Sea Symposium georganiseerd in Groningen. De staatssecretaris heeft de Tweede Kamer geïnformeerd over het Unesco State of Conservation-rapport Waddenzee Werelderfgoed (Kamerstuk 32 725, nr. 6; 32725, nr. 7 en 33 576, nr. 467). Tevens is de Tweede Kamer geïnformeerd over de evaluatie van de Beheerautoriteit Waddenzee (Kamerstuk 29 684, nr. 279). Ook is er samen met de Beheerautoriteit geïnvesteerd in de natuur via middelen van de Restopgave Natuur Waddenzee en het Ecologisch Impulspakket Waddenzee (Kamerstuk 33 576, nr. 403), om de natuur- en landschapswaarden die de Waddenzee tot een uniek ecologisch systeem maken te herstellen.

In 2025 heeft LVVN zich ingezet voor herstel van het marien ecosysteem om te komen tot robuuste Noordzeenatuur. Zo is samen met de relevante stakeholders bodembescherming in het beschermde Natura 2000-gebied Doggersbank gerealiseerd via Europese regelgeving. Ook is er met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat gewerkt aan de totstandkoming van Mariene Strategie deel 1. Dit houdt de beoordeling van de milieutoestand van het mariene milieu en de milieudoelen in, om te komen tot een goede milieutoestand van het mariene milieu (zodat voldaan wordt aan de verplichting van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie).

Ook in het Caribisch gebied zijn stappen gezet in het natuurbeleid. Zo is de eerste fase van het Natuur- en Milieubeleidsplan (NMBP) Caribisch Nederland (2020-2030) eind 2025 afgesloten. De evaluatie van deze fase is samen met de Staat van de Natuur Caribisch Nederland op 8 juli 2025 aan de Kamer aangeboden (Kamerbrief 26 407, nr. 461). Hieruit blijkt dat fase 1 een solide basis heeft gelegd, dat er zichtbare verbeteringen zijn in natuur- en milieubeheer, maar dat de staat van instandhouding van de natuur nog steeds ongunstig is. De aanbevelingen van de evaluatie zijn dit jaar in samenwerking met de eilanden uitgewerkt. Met behulp van lokale expertise zijn benodigde middelen voor de tweede fase van het NMBP geïnventariseerd. Er zijn drie scenario’s ontwikkeld waarin de doelstellingen in toenemende mate kunnen worden gehaald. Door het nieuwe kabinet (of tijdens de kabinetsformatie) zal besloten worden met welke ambitie het NMBP zal worden uitgevoerd.

Vitaal landelijk gebied

Het kabinet heeft in 2025 gewerkt aan de grote opgaven in het landelijk gebied. Dat gebeurt op uitvoeringsgerichte wijze, met de kracht van de regio's en agrarische ondernemers om ons platteland leefbaar te houden, en binnen de schaarse ruimte die er in Nederland is.

Het kabinet heeft in 2025 de aanpak Ruimte voor Landbouw en Natuur (RLN) verder uitgewerkt en onderdelen ervan in uitvoering gebracht (Kamerbrief 35 334, nummer 415). Allereerst heeft het kabinet in de Ontwerp-Nota Ruimte richtinggevende ruimtelijke keuzes voor landbouw en natuur opgenomen, onder meer voor de gebieden met bijzondere opgaven. Hiermee geeft het kabinet verdere richting aan medeoverheden en ondernemers voor onder andere de overgangszones rondom Natura 2000-gebieden, veenweiden, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden.

Daarnaast is het kabinet, samen met de medeoverheden, gestart met de extra rijksinzet voor gebieden en boerenerven. Het doel van deze aanpak is om, met focus op de gebieden met de grootste opgaven, de uitvoering te versnellen en te versterken. LVVN levert, samen met I&W, inzet in vijf clustergebieden: Veluwe, Peel, Noordwest-Overijssel, Groene Hart en Hart van het Noorden. In het najaar zijn de eerste resultaten behaald mede dankzij de inzet van zes Rijksuitvoeringsorganisaties in het fysieke domein (samengebracht in het Rijksuitvoeringsnetwerk Landelijk Gebied). In deze gebieden werkt LVVN, onder regie van de provincies, ook aan versnelde uitvoering van de provinciale versnellings- en koplopermaatregelen die bijdragen aan de realisatie van de natuur-, water- en klimaatopgaven. 

LVVN zet stappen in het verbeteren van beleid door meer aandacht te besteden aan de uitvoering. Het kabinet benadrukt het belang om te werken vanuit de praktijk op het erf en in het gebied, waarbij de boer zelf aan het roer staat. In 2025 heeft het kabinet de inzet van ondernemersgerichte ondersteuning verder gebracht om bij te dragen aan de beweging richting toekomstbestendige bedrijfsvoering.

De inzet van zaakbegeleiders en de maatwerkaanpak hebben we verbreed, en de inzet van de ondernemingsplan-aanpak verder ontwikkeld. Deze zijn onderdeel van de hierboven beschreven extra rijksinzet voor gebieden. Zo ondersteunen we agrarische ondernemers, juist in de gebieden waar zij voor de grootste opgaven staan.

LVVN heeft als ‘Rijkstrekker’ van drie NOVEX-gebieden in 2025 samen met de gebiedspartners en medeoverheden verder gewerkt aan de Regionale Investeringsagenda's (RIA's). De RIA Arnhem-Nijmegen-Foodvalley is in voorbereiding, de RIA Groene Hart is eind 2025 vastgesteld en begin 2025 is gestart met de uitvoering van de RIA De Peel.

Voor de realisatie van doelen in het landelijk gebied en de toekomst van de landbouw is grondmobiliteit een sleutelfactor. In 2025 heeft de Nationale Grondbank (NGB) van LVVN op verzoek van provincies meerdere aankooptrajecten afgerond en opgestart, dit betreft zowel alleen grond als agrarische bedrijfslocaties met grond. Aankopen door de NGB zijn op basis van vrijwilligheid en tegen marktconforme prijzen.

Het legaliseren van PAS-meldingen blijft onverminderd prioriteit van LVVN. In 2025 is een zestal PAS-melders gelegaliseerd waardoor het totaal aantal PAS-melders met een onherroepelijke vergunning uitkomt op veertien. Om aan alle PAS-melders een oplossing te kunnen bieden is in 2025 het Wetvoorstel Maatwerkaanpak PAS-melders door de Tweede Kamer aangenomen en aangeboden aan de Eerste Kamer. Het wetsvoorstel heeft als doel om de wettelijke termijn van het legalisatieprogramma met drie jaar te verlengen tot 2028 en de aanpak te verbreden naar meer verschillende type oplossingen waarmee de activiteiten van PAS-melders legaal worden gemaakt. 

Voor een toekomstbestendig landelijk gebied is het noodzakelijk om niet alleen oog te hebben voor fysieke, maar ook voor sociaaleconomische opgaven (brede welvaart). LVVN werkt daarom samen met het ministerie van BZK aan de regiodeals en het Nationale Programma Vitale Regio’s. Hiermee zet het kabinet in op het versterken van de vitaliteit van de regio, bijvoorbeeld door het vergroten van de brede welvaart.

Klimaatopgave Landbouw en Landgebruik

De Klimaat- en Energieverkenning van 2025 laat zien dat de emissies die vrijkomen in de processen van de veehouderij (methaan, lachgas) licht zijn gedaald door een iets kleinere veestapel, maar dat de kans erg klein is dat de klimaatdoelen voor landbouw (excl. glastuinbouw) en landgebruik voor 2030 gehaald worden. Voor de klimaatopgave van de landbouw en landgebruik zijn er meekoppelkansen met het MCEN-pakket dat het kabinet in 2025 heeft gepresenteerd, waaronder de middelen voor een vrijwillige extensiveringsregeling en voor een vrijwillige beëindigingsregeling in het startpakket van april 2025. Tevens zijn er stappen gezet voor de verdere ontwikkeling van bedrijfsgerichte doelsturing, waaronder de bedrijfsspecifieke emissienormen voor klimaat en stikstof. Zoals eerder vermeld zijn er daarnaast besluiten genomen over maatregelen om de emissies in de glastuinbouw te verlagen.

In 2025 heeft LVVN binnen de Actieprogramma’s voor klimaatadaptatie in de landbouw en natuur stappen gezet om agrarische ondernemers en terreinbeheerders te ondersteunen bij de uitdagingen waar zij voor staan door de gevolgen van een veranderend klimaat, zoals verzilting en langere perioden van droogte of overvloedige neerslag. De inzet is gericht op preventieve, adaptieve maatregelen, alsook de Brede weersverzekering voor resterende schade. Daarvoor zijn dit jaar onder andere enkele nieuwe kennisproducten en tools opgeleverd, waaronder de storymap klimaatkwetsbare landbouwgebieden en de kennisagenda verzilting en zoute landbouw, en is bijgedragen aan de ontwikkeling van de Nationale klimaatadaptatiestrategie gericht op 2050.

Dwarsdoorsnijdende thema’s

Europese en internationale inzet

Het kabinet heeft zich ook in 2025 actief opgesteld om in de EU de Nederlandse inzet op diverse LVVN-dossiers verder te brengen. De minister en staatssecretaris hebben daarover regelmatig gesprekken gevoerd met de relevante Eurocommissarissen en ambtsgenoten van lidstaten. Zoals hiervoor vermeld, is op het mestdossier een belangrijke stap gezet met de positieve stemming in het nitraatcomité over Renure. Ook is mede dankzij de Nederlandse inzet een voorlopig akkoord bereikt over het voorstel voor een Verordening voor Nieuwe Genomische Technieken.

Het kabinet wil bij de nationale implementatie van Europese regelgeving nationale koppen zoveel mogelijk voorkomen. Van «een nationale kop» is sprake als Nederlandse regelgeving nadelige gevolgen heeft voor het Nederlandse bedrijfsleven en die verder gaat dan waartoe een EU-richtlijn verplicht, die precies dezelfde materie regelt. Als onderdeel van de aanpak voor het verlagen van regeldruk bij (agrarische) ondernemers hebben de minister en staatssecretaris zich er daarom ook in 2025 voor ingezet om zulke nationale koppen te verminderen.

Op 4 juni 2025 heeft de Europese Commissie, in het kader van het Europees Semester, gevraagd de aanbevelingen uit het Herstel- Veerkrachtplan snel te implementeren én verdere inspanningen te leveren op het gebied van duurzame landbouw. Het Herstel- en Veerkrachtplan is een uitwerking van de in 2021 ingestelde Europese Herstel- en Veerkrachtfaciliteit en van de maatregelen uit 2023 om de EU minder afhankelijk te maken van Russisch gas (REPowerEU). LVVN voert dit plan uit via het Programma Natuur en de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (SRV). De SRV is inmiddels succesvol afgerond en in 2025 heeft de uitbetaling plaatsgevonden. Programma Natuur zal onderdeel zijn van zowel het vierde als het vijfde betaalverzoek, welke beide gepland staan in 2026.

Kennis en innovatie

Kennis en innovatie vormen een onmisbaar spoor om onze maatschappelijke doelen te halen. Daarom heeft LVVN ook het afgelopen jaar fors ingezet op het ontwikkelen van kennis, het verspreiden van ideeën en oplossingen, de ontwikkeling van mensen als dragers voor de vernieuwing, en in het realiseren van (technologische en sociale) innovatie in de praktijk. Door te investeren in een solide kennisbasis en die actief te benutten, versterken we het beleid en ondersteunen we de ontwikkeling van een duurzame en veerkrachtige landbouw, visserij en natuurbeheer. Tegelijk helpen we zo om knelpunten bij bedrijven op te lossen en maatschappelijke doelen dichterbij te brengen. In 2025 is een nieuw meerjarig programma bij Wageningen Research van start gegaan om de kennisbasis in het groene domein verder te versterken.

Als onderdeel van de Kennis- en Innovatieagenda Landbouw, Water en Voedsel heeft LVVN in 2025 geïnvesteerd in de doorontwikkeling van robots, weerbare teeltsystemen en andere innovaties, bijvoorbeeld vanuit het nieuwe ‘Innovatieprogramma robots naar de boerenpraktijk’. Daarmee is het bewustzijn over de mogelijkheden van robotisering en digitalisering in de sectoren vergroot. Ook heeft LVVN in 2025 extra onderzoeksactiviteiten opgestart met als doel gewassen en teeltsystemen beter bestand te maken tegen hoge temperaturen, ziekten en plagen.

Binnen de KIA LWV is verder geïnvesteerd in innovaties en kennis over duurzamere visserijmethoden om de visserijsector te ondersteunen in de doorontwikkeling naar een meer sociaal, economisch en ecologisch duurzame sector, zowel in het zoete als het zoute water. Deze investeringen worden ook gedaan in kennis van het aquatische en terrestrische ecosysteem om de basis beter te beschermen en te herstellen. Dit laatste is ook van belang voor de onderbouwing voor het nationale natuurherstelplan dat wordt ontwikkeld.

Binnen het Nationaal Kennisprogramma Stikstof (NKS) is een systematiek ontwikkeld voor doelvoorschriftenvergunningen, waarbij op stalniveau de ammoniakemissie continu wordt gemeten met sensoren. Bij deze vergunningen is de veehouder vrij in hoe het emissieplafond behaald wordt: behalve met technische stalmaatregelen kan dit ook met managementmaatregelen. Vanuit het NKS ondersteunen we deze vergunningen met technische-, data- en juridische kennis. Dit is gebeurd bij de totstandkoming, maar zal ook het geval zijn wanneer deze vergunningen bij de Rechtbank zullen voorliggen. Of deze manier van vergunningverlening standhoudt zal blijken bij de eerste uitspraken.

In 2025 zijn de eerste drie experimenteerlocaties geselecteerd via de subsidieregeling experimenteerlocaties. Op deze locaties werken agrarische ondernemers en kennisinstellingen aan het ontwikkelen van kennis en innovaties voor een toekomstbestendige landbouw. Daarnaast is het Nationale Platform Experimenteerlocaties gestart waar de kennis uit de experimenteerlocaties wordt gedeeld. Via vier modules van de Subsidieregeling samenwerken aan innovatie (EIP-regeling) zijn landbouwinnovaties gestimuleerd, evenals de overdracht en verspreiding van kennis over praktijkgerichte innovaties in de agrarische sector. 

Het Nationaal Groeifonds Project Holomicrobioom is een initiatief van ruim 40 private en 14 publieke partners, dat eind 2025 van start is gegaan. Het onderzoek richt zich op het in kaart brengen van interacties binnen en tussen microbiomen van mens, dier, plant, bodem en water. De uitkomsten zijn van grote waarde voor vernieuwende interventies in bijvoorbeeld de diervoederindustrie en bodem- en waterbeheer.

In vervolg op de kabinetsreactie op het SER-advies ‘Werken aan veranderkracht’ (Kamerstuk 36600-XIV, nr. 85) heeft LVVN in 2025 afspraken gemaakt voor een nieuwe fase van het Groenpact.3De onderwijsinstellingen, werkgevers en werknemers in de groene sectoren en de overheid gaan hierin samenwerken aan een toekomstbestendig voedselsysteem, sterke natuur en een vitaal platteland. De focus ligt daarbij op het aantrekken en behouden van vakmensen, het meenemen van de sector in technologische ontwikkelingen en betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. 

Het voedseleducatieprogramma Jong Leren Eten heeft in 2025 samen met vele partners gewerkt aan voedseleducatie in met name de kinderopvang en het primaire onderwijs. Het programma is verlengd tot en met 2028. Daarnaast is het programma DuurzaamDoor afgerond en is de basis gelegd voor een nieuwe aanpak om met sociale innovatie vernieuwingen te stimuleren.

Uitvoering en toezicht

Voor uitvoering en toezicht werken we samen met de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). De staatssecretaris van LVVN is verantwoordelijk voor de NVWA en opdrachtgever van de RVO.

De NVWA houdt toezicht om de publieke belangen op het gebied van dierenwelzijn, diergezondheid, voedselveiligheid, plantgezondheid en natuur en milieu te borgen. Dit toezicht is risicogericht en zorgt er daarbij voor dat aan (inter)nationale wettelijke verplichtingen wordt voldaan. De regelgeving waarop de NVWA toezicht houdt bestaat hoofdzakelijk uit middelvoorschriften. De overgang naar doelsturing, op basis van nog te formuleren eindresultaten, zal gevolgen hebben voor het toezicht. De NVWA bereidt zich samen met LVVN hierop voor. De NVWA innoveert om het toezicht doeltreffender en met meer impact uit te voeren.

De NVWA heeft de afgelopen jaren een stevige organisatieontwikkeling doorgemaakt. Ondanks de krappe arbeidsmarkt zijn nieuwe medewerkers aangenomen. Sinds 1 januari 2025 zijn ruim 300 medewerkers van Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector B.V. (KDS) die werkzaam zijn in slachthuizen, ondergebracht bij de directie Slachttoezicht.

RVO en NVWA kunnen hun huidige taken uitvoeren binnen de beschikbare middelen. Wanneer taken worden uitgebreid of nieuwe taken worden toegevoegd, zijn keuzes noodzakelijk: meer budget of het verminderen van bestaande taken. LVVN heeft hiervoor voor RVO een systematiek van portfoliomanagement ingevoerd, zodat het opdrachtenportfolio gericht kan worden aangescherpt. Voor de NVWA is portfoliomanagement nog in ontwikkeling.

3.1 Realisatie periodieke rapportages

Voor het meest recente overzicht van de programmering van beleidsdoorlichtingen, klik op deze link. Voor de realisatie van andereonderzoeken, zie bijlage 3 van dit jaarverslag: «Afgerond evaluatie- en overig onderzoek».

3.2 Overzicht van risicoregelingen

3.3 Openbaarheidsparagraaf

Dit is de openbaarheidsparagraaf bij het jaarverslag van 2025 van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur en de bijbehorende concernonderdelen.4 Met deze openbaarheidsparagraaf laten we zien welke activiteiten zijn uitgevoerd op het gebied van openbaarmaking en informatiehuishouding. Zo maken we de omslag naar een meer open departement. De ministeries EZ, KGG en LVVN werken vanuit een gezamenlijke bedrijfsvoering aan deze opgave.

Openbaarmaking

Informatiehuishouding

Overkoepelende activiteiten

• – Netwerk informatiehuishouding, openbaarmaking en transparantie. In het najaar heeft de vierde editie van de Week van de Transparantie plaatsgevonden. Met een divers programma is ingezet op zowel bewustwording, inhoudelijke verdieping en waardering voor professionals op IHH en openbaarmaking. De week maakt onderdeel uit van verschillende communicatie- en netwerkactiviteiten gedurende het jaar. Zo zijn er de maandelijkse ‘Denk, deel en doe mee’-bijeenkomsten voor kennisuitwisseling en het versterken van samenwerking. Aan de orde kwamen de nieuwe ambtseed en de ontwikkeling van AI-tool voor een effectief Woo-proces.

• – Werkbijeenkomst concernonderdelen. Tijdens de fysieke werkbijeenkomst met alle concernonderdelen is door middel van workshops en sprekers extra geïnvesteerd in de samenwerking en kennisuitwisseling tussen de kerndepartement en concernonderdelen.

• – Rondetafelgesprek journalisten. In het voorjaar is er opnieuw een rondetafelgesprek georganiseerd met journalisten. Dit zorgde aan beide kanten voor meer bewustwording, begrip en verbeterpunten. De resultaten van dit gesprek nemen we mee als waardevolle input voor het verder verbeteren van de Woo-processen binnen het ministerie.

Financiële toelichting

Bovenstaande activiteiten worden deels gefinancierd uit de gelden die beschikbaar zijn gesteld voor de acties die volgen uit de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (vanaf 2021) en Woo-gelden (vanaf 2022) en deels uit eigen middelen van het departement. Het totaalbudget wordt gestuurd en verantwoord vanuit een integrale visie op beide thema’s en voor de drie departementen EZ, LVVN en KGG.

De POK- en Woo-gelden zijn meerjarig toegekend door het ministerie van BZK. In 2025 was er vanuit POK- en Woo-gelden een totaalbudget van ruim € 24,3 mln. (integraal voor EZ, KGG en LVVN). Van dit budget was al eerder voor 2025 € 7,3 mln. toegekend aan concernonderdelen. Deze toekenningen zijn meerjarig doorgevoerd voor de planperiode t/m 2026.

In 2025 zijn de gelden conform budget besteed. Daarbij zijn er onderlinge verschuivingen tussen de verschillende budgetposten. Belangrijkste oorzaken hiervoor zijn dat enkele kosten lager zijn uitgevallen dan voorzien en dat een aantal projecten is opgeschoven in de tijd. Aan de andere kant zijn er ook extra initiatieven uitgevoerd en is op sommige trajecten juist versneld (met name binnen en tussen de concernonderdelen). Hierdoor is de totale realisatie conform budget.

3.4 Onderuitputting

Toelichting:

Lbv-regelingen

De voornaamste reden voor de hoge onderuitputting is dat veel ondernemers toch hebben besloten om zich terug te trekken. De systematiek van de regeling maakt dat de tweede deelbetaling 60% van de totale subsidiesom omvat. Doordat van een grote groep aanvragen de deadline voor de tweede deelbetaling in november/december 2025 lag, wordt een groot deel in 2026 uitbetaald in plaats van in 2025. In eerdere prognoses was er sprake van dat de ondernemers in 2025 zouden worden uitbetaald. Het feit dat dit niet is gebeurd, heeft geleid tot onderuitputting.

Apparaat

Er is sprake van een totale onderuitputting van € 22,8 mln. op het apparaatsbudget. Deze onderuitputting ontstaat voornamelijk op personeels- en personeelsgerelateerde budgetten. Zo werden vacatures minder snel vervuld dan verwacht. Wegens taakstellingen op het ambtenarenapparaat lopen de personeelsbudgetten af. De verwachting is dat de onderuitputting op het apparaatsbudget hierdoor zal afnemen in de komende jaren.

Subsidieregeling brongerichte verduurzaming (Sbv)

Er was € 60 mln. gereserveerd voor de openstelling van de Sbv regeling. Door weinig interesse is er voor € 15 mln. aan budget ingeschreven. Het eerste deel is al afgeboekt bij de 1e suppletoire begroting. Het tweede deel is als onderuitputting blijven staan op de begroting omdat er niet tijdig een ritme beschikbaar was voor het uitbetalen van deze regeling. Hierdoor was het niet meer mogelijk om ook deze middelen bij de 1e suppletoire begroting af te boeken.

Nationale Grondbank (NGB)

Door marktontwikkelingen en vertraging in uitvoering hebben minder trajecten tot aankoop geleid dan vooraf was verwacht. In de komende jaren zal de NGB grondaankopen blijven doen. Hier zullen middelen voor beschikbaar blijven.

Verplaatsingsregeling

De verplaatsingsregeling is lastig te ramen omdat de regeling nog openstaat tot en met medio 2027. De eerste module is inmiddels afgerond. Dat betekent dat er ongeveer honderd bedrijven hebben laten onderzoeken of verplaatsen voor hun bedrijf een optie is. Er kunnen zich nog steeds bedrijven aanmelden om te verplaatsen, waardoor er altijd budget klaar moet staan voor als er een aanvraag binnenkomt.

3.5 Focusonderwerp: Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld

Onzekerheid kasritme en- uitputting beëindigingsregelingen 

Beleidsdoel

Verduurzaming van de veehouderij en is stikstofdepositie te vermindering door de beëindiging van veehouderijlocaties.

LVVN voert beëindigingsregelingen uit (te weten de Lbv, de Lbv-plus, en de Lbv kleinere sectoren) voor veehouders die vrijwillig willen stoppen. Ondernemers doen vrijwillig mee aan deze regelingen; nadat zij een overeenkomst met het subsidiebedrag hebben ondertekend, kunnen ze zich alsnog later terugtrekken. Dit gebeurt ook daadwerkelijk, wat ertoe leidt tot dat er onderuitputting optreedt in een begrotingsjaar en financiële verplichtingen doorschuiven. Terugtrekking door ondernemers leidt ook tot lager geprognotiseerd doelbereik van deze regelingen. O.a. de stikstofuitstoot zal hierdoor minder afnemen dan waar ex ante rekening mee gehouden wordt. Verder blijkt dat overgebleven aanvragers die wel mee willen doen er langer over doen hun verzoek tot 2^e deelbetaling in te dienen. Daarnaast zijn er ook de nodige uitstelverzoeken op die 2^e deelbetaling zijn ingediend. Vertraagde indiening door ondernemers leidt ook tot langzamer geprognosticeerd doelbereik van deze regelingen. Onder andere de stikstofuitstoot zal hierdoor minder snel afnemen dan waar ex ante rekening mee gehouden wordt. Realiteit van hoe de regeling (termijnen en uitbetalingen van de voorschotten) is gemaakt, zorgt automatisch ook voor de grotere mate van onzekerheid wanneer precies de betalingen komen.

Maatregelen

In 2025 zijn extra financiële voortgangsrapportages opgevraagd bij RVO en is de financiële sturing verder aangescherpt. De RVO is continu bezig met het verder verfijnen van de prognoses. Het doel van deze intensivering is de betrouwbaarheid van de kasreeksen in de begroting te verhogen. Voor de financiële problematiek van over de jaargrens schuivende verplichtingen zijn aanvullende afspraken gemaakt in het kabinet. Hierdoor is het budgettaire risico verminderd. 

Mestplafonds dreigen overschreden te worden

Beleidsdoel

Uitvoering geven aan de derogatiebeschikking 2022-2025 Nitraatrichtlijn.

Mestproductieplafonds dreigen overschreden te worden, daarmee wordt niet voldaan aan de voorwaarden van de Europese Commissie (EC) in de derogatiebeschikking 2022-2025. Dit heeft het risico dat de EC een inbreukprocedure begint.   

Maatregelen

In de Kamerbrief over de aanpak mestmarkt (Kamerstuk 33 037, nr. 559) zijn maatregelen opgenomen om de mestproductie te verminderen via vrijwillige beëindigingsregelingen en het afromen van productierechten. Hier wordt ook in 2025 aan gewerkt, via afroming van fosfaatrechten en de Vrijwillige beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Vbr). Overige mitigerende maatregelen zijn afhankelijk van een nieuw kabinet. 

Reorganisatie, risico impact op behalen beleidsdoelen

Beleidsdoel

Diverse beleidsdoelen op het gebied van landbouw, natuur (klimaat, water, stikstof) en het landelijk gebied

In het Hoofdlijnenakkoord van het kabinet Schoof is afgesproken om € 1 mld. structureel te bezuinigen op de apparaatsuitgaven van de ministeries. Voor LVVN betekent dit een oplopende taakstelling oplopend tot 14,3% structureel op het Kerndepartement LVVN vanaf 2029. Dit heeft geleid tot een reorganisatie bij LVVN, enerzijds om invulling te geven aan de taakstelling en anderzijds om een duurzame organisatie te creëren, gebaseerd op de taken van het ministerie. De organisatie wordt zo ingericht dat deze beter in staat is om succesvol beleid te ontwikkelen voor de complexe maatschappelijke opgaven waar LVVN voor staat: toekomstbestendig voedselsysteem, robuuste natuur en een vitaal en toekomstbestendig landelijk gebied. De doorlooptijd van de reorganisatie en de krimpopgave hebben echter impact op de organisatie en dit kan op korte termijn een risico vormen voor het behalen van de beleidsdoelen.

Maatregelen

Intern is er doorlopend aandacht voor de reorganisatie. Daarnaast wordt er gestuurd op heldere keuzes in taken om het invullen van de taakstelling mogelijk te maken.  

Procestoelichting

Risicomanagement is sterk in ontwikkeling binnen LVVN en wordt verankerd in de interne sturingscyclus. Voor het opstellen van deze risicoparagraaf is gebruik gemaakt van interne analyses en de analyses van de Algemene Rekenkamer (o.a. uit de begrotingsbrieven over 2025 en 2026). De gekozen risico’s hebben een stempel gedrukt op het begrotingsjaar 2025 dat in het teken stond van mitigerende maatregelen op deze terreinen.

4. Beleidsartikelen

Artikel 21 Land- en tuinbouw

De Minister van LVVN streeft naar een weerbaar, veerkrachtig en veilig functionerend land- en tuinbouw- en voedselsysteem, dat internationaal concurrerend is, met aandacht voor dierenwelzijn, waarbinnen zorgvuldig wordt omgegaan met natuurlijke hulpbronnen en waar opbrengsten en reststromen zo efficiënt en hoogwaardig mogelijk worden (her)benut.

B. Rol en verantwoordelijkheid

De Minister is verantwoordelijk voor het zorgdragen voor een in ecologisch, maatschappelijk en economisch opzicht verantwoord functionerende land- en tuinbouw en voedselsector. Hiertoe stelt de Minister regels op en creëert hij voorwaarden die het mogelijk maken om vermijdbaar verbruik van grondstoffen terug te dringen en om de natuurlijke leefomgeving en de natuurlijke hulpbronnen (waaronder dierenwelzijn) te verbeteren.

De Minister is (mede)verantwoordelijk voor:

Stimuleren

• – Het versterken van de sociaaleconomische positie van de agrarische ondernemer als pijler onder een toekomstbestendige sector.

• – Het stimuleren van de waardering van voedsel en de productiewijze en herkomst ervan.

• – Het versterken van kringlopen in de land- en tuinbouw en het bevorderen van circulariteit.

• – Het stimuleren van verduurzaming van de (dierlijke) productie en de consumptie van dierlijke en plantaardige producten door middel van nieuwe vormen van ketensamenwerking en nieuwe marktstrategieën.

• – Het stimuleren van de verbetering van het dierenwelzijn.

• – Het breder toepassen van geïntegreerde gewasbescherming door agrarische ondernemers, onder meer door het stimuleren van innovaties, niet-chemische maatregelen en het gebruik van laagrisico middelen.

• – Het borgen en verbeteren van plant- en diergezondheid en dierenwelzijn, duurzaam bodembeheer en klimaatvriendelijk energiebeheer en -gebruik in de land- en tuinbouw.

• – Het stimuleren van groene economische groei en het bevorderen van transparantie en ketenverantwoordelijkheid in de Nederlandse agro- en voedselketens.

• – Het door de sterke internationale positie van Nederland in agro en food verduurzamen van het mondiale voedselsysteem.

• – Het stimuleren van een adequate en duurzame voedselvoorziening, voedselzekerheid en voedselkwaliteit op Europees en mondiaal niveau, evenals het bijdragen aan het Europese en internationale landbouwbeleid.

• – Het bieden van zekerheden aan agrarische bedrijven om leningen af te kunnen sluiten bij de bank.

• – Het (mede)financieren van ontwikkelingen gericht op verdere verduurzaming van de land- en tuinbouw en veehouderij.

• – Het borgen van diervoederveiligheid en tegelijkertijd bij te dragen aan (een verdere) verduurzaming van diervoeders.

Regisseren

• – Het borgen van voedselveiligheid. Producenten en partijen uit de voedselketen zijn primair verantwoordelijk voor de veiligheid van hun producten en productiewijze. De Staatssecretaris Jeugd, Preventie en Sport is verantwoordelijk voor wetgeving voor voedselveiligheid, met uitzondering van wetgeving voor het slachten van dieren en het keuren en uitsnijden van vlees, waar de Minister van LVVN verantwoordelijk voor is.

• – De coördinatie en het beheer van het Diergezondheidsfonds.

• – Het stellen van regelgeving op het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn, mest, gewasbescherming, plantveredeling, biologische landbouw en voedselveiligheid.

• – Het voeren van regie op de nationale inzet in EU-verband en op bi- en multilaterale samenwerkingen rond land- en tuinbouw en voedselkwaliteit.

Hieronder wordt ingegaan op de belangrijkste gerealiseerde beleidsresultaten in 2025.

Biologische productie en consumptie

In het Actieplan ‘groei van biologische productie en consumptie’ (Kamerstuk 30 252, nr. 78) is de ambitie opgenomen om het biologisch areaal te laten groeien van 4% in 2022 naar 15% in 2030. In 2024 was het biologische areaal gegroeid naar 91.527 hectare, oftewel 5,1% van het totale landbouwareaal in Nederland (Bron: Skal Biocontrole/CBS). Een jaar eerder was dit 4,8%. Cijfers over 2025 zijn op het moment van schrijven nog niet beschikbaar. In 2025 is verder gewerkt aan de implementatie van het actieplan.

Energietransitie glastuinbouw 

De diverse instrumenten binnen het programma Kas als Energiebron geven structureel steun aan steeds energiezuiniger produceren van voedsel en gewassen. Gedurende de openstelling van de regeling Marktintroductie Energie Innovaties (MEI) zijn 21 aanvragen binnengekomen, voor in totaal € 21,0 mln. Dit laat zien dat de glastuinbouwsector nog steeds volop innoveert en zich inzet voor de doelen in het convenant. Voor de subsidieregeling Energie-efficiëntie Glastuinbouw (EG) zijn 225 aanvragen binnengekomen voor in totaal € 24,8 mln. Dit is minder dan andere jaren, mede als gevolg van vertraging bij de actualisatie van de regeling striktere voorwaarden en het feit dat er relatief veel aanvragen waren in voorgaande openstellingen, waardoor de omslag naar energiezuiniger LED verlichting grotendeels al gemaakt is.

Voor de klimaatopgave glastuinbouw zijn de afspraken in het Convenant energietransitie 2022-2030 leidend met een samenhangend pakket van normering, beprijzing en stimulering. De nieuwe individuele CO2-heffing glastuinbouw borgt het restemissiedoel van 4,3 Mton CO2-equivalenten in 2030. Ten tijde van de voorjaarsbesluitvorming klimaat 2025 is het principebesluit genomen om de glastuinbouwsector onder ETS2 te brengen en voor glastuinbouw de bijmengverplichting groen gas te laten gelden, mits een redelijke en tijdige compensatie kan worden geboden tot het niveau van de in het convenant afgesproken individuele CO2-heffing. Door middel van de Subsidie Warmte-infrastructuur Glastuinbouw (SWiG) is in 2025 een bedrag van € 89,4 mln. beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van warmtenetten in de glastuinbouw. Er is meer budget aangevraagd dan beschikbaar was en daarmee is de toegang tot duurzame warmte maximaal gestimuleerd. Het is belangrijk om de randvoorwaarden voldoende beschikbare warmte, elektriciteit en CO2 voor de plantengroei, op het transitiepad richting klimaatneutrale glastuinbouw in 2040 op orde te krijgen. Daartoe is  in het najaar van 2025 het actieplan randvoorwaarden aan de Tweede Kamer gezonden (Kamerstuk 32 627, nr. 72).

Mestbeleid

In 2025 is gewerkt aan de implementatie van de laatste onderdelen uit het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn en de derogatiebeschikking 2022-2025. Ook is een routekaart opgesteld in het kader van grondgebondenheid met bijbehorende uitgevoerde onderzoeken (Kamerstuk 35334, nr. 415). Na een weging van het kabinet op basis van monitoring, zijn de afroompercentages voor pluimvee- en varkensrechten eind 2025 op nul gezet. In 2025 is daarnaast gewerkt aan het opstellen van een 8e Actieprogramma Nitraatrichtlijn (8^e AP). Dit 8^e AP is door het kabinet niet vastgesteld (Kamerstuk 33037, nr. 635).

Vanwege de hoge druk op de mestmarkt en de hoge mestafzetkosten wordt het voor boeren moeilijker om mest af te voeren. Om de druk op de mestmarkt te verlichten, is in 2024 een aanpak mestmarkt opgesteld (Kamerstuk 33 037, nr. 559). De aanpak is in 2025 doorgezet, waarbij onder andere de export van dierlijke mest is bevorderd, onder andere via exportmissies naar Frankrijk, Duitsland en Polen. De publiek-private samenstelling van de exportmissie onder leiding van een aangestelde missieleider heeft haar toegevoegde waarde laten zien aan de bezochte regio’s. Dit biedt tevens kansen om dit verder uit te bouwen. In 2025 werd ook de regeling opengesteld voor behoud grasland om bedrijven te stimuleren derogatie aan te vragen en daarmee het areaal grasland te behouden (Stcrt. 2024, 5150). Ook heeft Nederland in 2025 een nieuwe derogatie aangevraagd bij de Europese Commissie. Op 22 december 2025 heeft de Europese Commissie hierop afwijzend gereageerd (Kamerstuk 33 037, nr. 637). 

Voorts heeft het kabinet ingezet op Europese toelating van het gebruik van hoogwaardige producten uit dierlijke mest als kunstmestvervangers (Renure), waartoe de Europese Commissie in 2024 een voorstel in procedure heeft gebracht. In september 2025 heeft een positieve stemming over de toelating van Renure door de lidstaten in het Brusselse Nitraatcomité plaatsgevonden. Naar verwachting kan na definitieve vaststelling van de regelgeving in 2026 daardoor productie en gebruik van Renure zo spoedig mogelijk in 2026 starten.

Waardering voor voedsel

In 2025 is invulling gegeven aan de bestaande ambities van ons voedselbeleid. Belangrijk hierin is de inzet op halvering van voedselverspilling in 2030 ten opzichte van 2015. Om in te zetten op minder voedselverspilling geeft de stichting Samen Tegen Voedselverspilling (STV) uitvoering aan deze inzet met een focus op de Nederlandse voedselketen. In 2025 is samen met aangesloten stakeholders en STV de zevende Verspillingsvrije Week gerealiseerd. De Monitor Voedselverspilling Update 2009-2023 laat zien dat er tot nu toe een daling van 17% ten opzichte van 2015 is bereikt. Vooral sinds 2020 is een duidelijke daling zichtbaar.

Met subsidie van LVVN heeft het Voedingscentrum in 2025 ondersteuning geboden aan zowel voedselaanbieders als consumenten. Zo kunnen voedselaanbieders de voedselomgeving zodanig inrichten dat deze een gezonde en duurzamere voedselconsumptie stimuleert. Consumenten worden zo voorgelicht en handelingsperspectief geboden over volhoudbare voedselkeuzes. Om inzicht te krijgen in de ideeën van burgers over hoe we in Nederland kunnen komen tot een betere balans in dierlijke en plantaardige eiwitten in ons voedselpatroon heeft van einde 2024 tot begin 2025 een burgerpanel plaatsgevonden. De resultaten hiervan zijn in februari 2025 naar de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk 31 352, nr. 296). De resultaten laten zien dat burgers openstaan voor een verandering in hun eetgedrag, maar hierbij wel ondersteund willen worden door passende maatregelen.

Verduurzaming van ons voedselsysteem kan enkel met inzicht: om hierin stappen te zetten heeft het RIVM voor 400 voedingsmiddelen de milieubelasting berekend en zijn in samenwerking met relevante partijen en sectoren uit het Nederlandse voedselsysteem belangrijke stappen gezet om vorm te geven aan (ook internationaal) een breed gedragen methodiek. Om transparant te zijn over de inspanningen van supermarkten richting een toekomstbestendig voedselsysteem is met de retail het Dashboard Duurzaamheid Supermarkten doorontwikkeld (Kamerstuk 31 532, nr. 290).

Klimaatadaptatie 

In 2025 is verder gewerkt aan de uitvoering van het Actieprogramma klimaatadaptatie landbouw, waardoor ondernemers in de land- en tuinbouw beter kunnen omgaan met de gevolgen van klimaatverandering. Naast de opgeleverde kennisproducten, zijn ook het NWO-SIA-project ‘Van Crisismanagement naar Risicomanagement in de agrarische sector’ en de klimaatstresstesttool voor boeren bedrijven afgerond. Ook zijn er nieuwe kennisprojecten gestart, zoals het WUR-project Leveringszekerheid voor een klimaatrobuuste AGF-keten (aardappelen, groente, fruit). Verder hebben WUR en LVVN samen met betrokken partijen scenario's uitgewerkt voor klimaatadaptieve landbouw in 2050.

LVVN heeft in 2025 met behulp van het Actieprogramma klimaatadaptatie natuur gewerkt aan klimaatadaptatie van en met natuur door middel van kennisontwikkeling, een community of practice en het organiseren van bijeenkomsten om kennis en ervaringen te delen met doelgroepen.

De actieprogramma's zijn gezamenlijk een tweejarige samenwerking aangegaan met financiële instellingen om te komen tot een actie-agenda voor klimaatadaptieve landbouw en natuur.

Stimuleren biobased teelt

De ministeries van VRO, LVVN, IenW en KGG voeren gezamenlijk beleid gericht op het mogelijk maken van meer biobased bouwen. In 2025 is de pilot afgerond waarmee boeren werden gestimuleerd om vezelgewassen te telen, bedoeld om te worden verwerkt tot biobased bouwmateriaal. Biobased bouwen leidt tot langdurige opslag van CO2 in gebouwen. Op basis van een positieve evaluatie is besloten de stimulering van vezelteelten meerjarig voort te zetten, door inrichting van een stimuleringsfonds uitgevoerd door het Nationaal Groenfonds in opdracht van LVVN. Via dit stimuleringsfonds worden telers, maar ook verwerkers van vezelgewassen ondersteund bij de opschaling van biobased bouwen.

Nationaal Programma Landbouwbodems

Binnen het Nationaal Programma Landbouwbodems (NPL) is in 2025 verder gewerkt aan de randvoorwaarden voor het realiseren van de doelstellingen om in 2030 alle landbouwbodems in Nederland duurzaam te beheren en vanaf 2030 jaarlijks 0,5 Mton CO2-equivalenten extra in minerale landbouwbodems vast te leggen, conform de afspraak uit het Klimaatakkoord.

Op Europees niveau is de Richtlijn bodemmonitoring en veerkracht in 2025 aangenomen. Deze richtlijn zal de komende jaren een belangrijk nieuw kader vormen voor de doelstellingen in het NPL. Vrijwel alle aandachtspunten uit het BNC-fiche zijn gerealiseerd.

Verder is ingezet op kennisverspreiding over bodem en klimaatadaptatie door Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW), het opleiden van boeren, bodemadviseurs en erfbetreders, en praktijkgericht bodemonderzoek door hogescholen. Tijdens de Nationale Bodemtop werden meer dan 350 deelnemers verbonden en geïnspireerd op het thema klimaatadaptatie. Tot slot is de Green Deal Eiwitrijke Gewassen (Bean Deal) afgerond (Kamerstuk 30 252, nr. 211).

Evaluatie van de Borgstelling MKB Landbouwkredieten

Naar aanleiding van de evaluatie van de Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL) (Kamerstuk 32 637, nr. 666) is deze borgstellingsregeling in 2025 verlengd en vereenvoudigd. Hierbij is het maximale borgstellingskrediet behouden en is de BL met de sectoren visserij en aquacultuur als doelgroep uitgebreid tot Borgstellingskrediet voor de Landbouw en Visserij (BLV). Deze BLV is opgenomen in de openstellingsregeling per 1-1-2026.

Sociaal economische positie boeren

Versterken positie boer in de keten

De Wet Oneerlijke Handelspraktijken landbouw- en voedselvoorzieningsketen (OHP), met als doel het versterken van de onderhandelingspositie van boeren, tuinders en vissers tegenover grotere en geconcentreerde marktpartijen, is positief geëvalueerd. De evaluatie beoordeelt de Wet OHP als doeltreffend, ondanks het bestaan van terughoudendheid bij agrariërs om melding te doen van oneerlijke handelspraktijken. Geconcludeerd wordt dat de Wet OHP een normerende en preventieve werking heeft. De doelmatigheid van de Wet OHP is nog moeilijk te beoordelen doordat er nog weinig uitspraken zijn geweest. Toch wordt ook de doelmatigheid vooralsnog als goed beoordeeld. (Kamerstuk 35 642 nr. 7).

Investeringsfonds Duurzame Landbouw

Het Investeringsfonds Duurzame Landbouw ondersteunt LVVN boeren die willen omschakelen naar een stikstofarmere, meer extensieve en duurzamere vormen van bedrijfsvoering. In 2025 heeft het Nationaal Groenfonds € 15,4 mln. aan leningen verstrekt. Met de leningen uit het fonds is in totaal € 68,3 mln. aan duurzame investeringen door boeren gedaan, waarvan € 52,9 mln. is gefinancierd uit private cofinanciering. 

Herziening Pachtregelgeving

In 2025 is gewerkt aan de herziening van de pachtregelgeving. Dit heeft geleid tot een wetsvoorstel tot wijziging van titel 7.5 in Burgerlijk Wetboek, dat in december in internetconsultatie is gegaan (Kamerstuk 27 924 nr.102). Ook is bijgedragen aan de herziening van de pachtwet, zodat deze duurzaam bodembeheer-maatregelen stimuleert.

Generatievernieuwing

Om generatievernieuwing in de landbouwsector te stimuleren ondersteunt LVVN het meerjarige programma ‘Voor de volgende generatie’, waarin de overheid (LVVN), agrarische organisaties (NAJK, LTO), adviespartijen (VLB, VAB) en onderwijsinstellingen (AERES, InHolland, Universiteit Utrecht) hun krachten hebben gebundeld voor meer succesvolle duurzame bedrijfsovernames. De minister heeft het online platform Bedrijfsovernamewijzer.nl gelanceerd met een meerjarige bijdrage van € 4,4 mln. Daarnaast heeft LVVN €1,2 mln. beschikbaar gesteld aan het Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA, onderdeel van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), om te investeren in kennisontwikkeling en praktijkonderzoek op dit thema (Kamerstuk 30 252 nr. 210).

Kwaliteitsaanduidingen

In 2025 is verder gewerkt aan kwaliteitsaanduidingen vanwege de implementatie van de Europese Verordening betreffende geografische aanduidingen (Vo 2024/1143). Over het wetsvoorstel tot wijziging de Landbouwkwaliteitswet heeft de Afdeling advisering van de Raad van State in december een positief advies met ‘dictum B’ gegeven.

Weerbare voedselvoorzieningsketen

Mede in het licht van toenemende geopolitieke spanningen, zet LVVN zich in voor een weerbare voedselvoorzieningsketen die bestand is tegen verstoringen en draagt zo bij aan het versterken van weerbaarheid tegen militaire en hybride dreigingen (Kamerstuk 30821 nr. 249 & Kamerstuk 30821, nr. 304). Een deel van de levensmiddelenindustrie valt onder de reikwijdte van de aanstaande Cyberbeveiligingswet en Wet Weerbaarheid Kritieke Entiteiten. LVVN voerde gesprekken met sectorpartijen in de hele keten voor de implementatie ervan en werkte aan het opstellen van een Landelijk Crisis Plan Voedselzekerheid. Tot slot werkte LVVN in Europees verband samen met internationale partners aan het versterken van de weerbaarheid van de voedselvoorziening, waaronder het terugdringen van strategische afhankelijkheden.

Duurzame veehouderij

Alle subsidieaanvragen voor de Sbv-investeringsmodule binnen de aanpak piekbelasting zijn door RVO beoordeeld. In totaal is ruim 12 miljoen euro subsidie verleend. De Sbv als instrument is, conform de vervaltermijn uit de Comptabiliteitswet, sinds mei 2025 vervallen. Daarnaast is een beleidsevaluatie uitgevoerd voor de voorgaande openstellingen van de Sbv (zowel innovatie- als investeringsmodule). De conclusies en aanbevelingen van de evaluatie zijn terug te vinden in Kamerstuk 28973, nr. 281. Het convenant ‘Regieorgaan Versnellen innovatie emissiereductie duurzame veehouderij’ 2024-2026 is in uitvoering. Binnen het Regieorgaan werken veel partijen samen aan zowel de versnelling van innovatie gericht op emissiereductie als aan een regelgevings- en toetsingssysteem voor doelsturing op emissies met een borgingssystematiek onder andere op basis van sensor- en datasystemen.

Diergezondheid en dierenwelzijn

Diergezondheid

Sinds oktober 2025 zijn opnieuw, na enkele rustige jaren, vele uitbraken met vogelgriep-virus vastgesteld bij pluimvee. Ook werden weer veel besmette dode wilde vogels gevonden. De pilot, onderdeel van het stappenplan om te komen tot een grootschalige vaccinatiecampagne is in 2025 gestart. Deze loopt nog door de komende jaren. In 2025 heeft de veterinaire beroepsgroep een federatie in oprichting aangekondigd, wat een belangrijke stap is in de versterking van deze beroepsgroep. De Gezondheidsraad heeft eind 2025 een advies opgeleverd over het onderzoeksrapport «Veehouderij en gezondheid omwonenden (VGO-III)».

Dierwaardige veehouderij

In 2025 heeft de internetconsultatie plaatsgevonden van de algemene maatregel van bestuur (AMvB) dierwaardige veehouderij. De vele (ruim 7.200) reacties worden verwerkt. Parallel hieraan is onder leiding van een onafhankelijke voorzitter het convenant ‘stappen naar een dierwaardige veehouderij’ met veehouderijsectoren, Dierenbescherming, Caring Farmers, markt- en ketenpartijen en LVVN afgesloten.

Dierenwelzijn

LVVN heeft in 2025 diverse bijdragen geleverd ter bevordering van het welzijn van landbouwhuisdieren. Zo is ondersteuning geleverd aan het vertrouwensloket welzijn landbouwhuisdieren. In de nog lopende onderhandelingen over de herziening van de Europese transportverordening (EG 1/2005) is onder andere ingezet op een beperking van de maximumtransportduur. Er is verder gewerkt aan het ontwikkelen van een benchmarksystematiek voor de zorg van jonge dieren door de Stichting Diergeneesmiddelenautoriteiten en aan de aanpak van stalbranden, die onder andere heeft geleid tot het Denkraam ‘Basis voor brandveiligheid voor veestallen’, een hulpmiddel om de brandveiligheid in een stal inzichtelijk te maken. Ook is een roadmap om het doden van eendagshaantjes uit te faseren vastgesteld.

Voorlichting over het aanschaffen en houden van huisdieren is belangrijk, zodat mensen een weloverwogen keuze kunnen maken. In 2025 is de campagne «zo schattig dat het pijn doet» gelanceerd. Het is daarnaast belangrijk dat eenieder deskundige en betrouwbare informatie over het aanschaffen en houden van huisdieren kan vinden. LVVN heeft in 2025 het Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren ondersteund waar deze informatie te vinden is. Dieren mogen niet lijden onder hun uiterlijk. Dat is de reden dat er een houdverbod voor katten met vouworen en naaktkatten is ingevoerd. Als er sprake is van welzijnsverstoringen van hobby- en gezelschapsdieren, moet er worden opgetreden. Daarom heeft de Landelijke Inspectiedienst Dierenwelzijn toezicht gehouden in opdracht van LVVN. Ook zijn in 2025 de dierenambulances ondersteund om een basisopleiding te ontwikkelen, omdat het belangrijk is dat alle dierenambulances hetzelfde kwaliteitsniveau hebben.

Beëindigingsregelingen Lbv-plus, Lbv, Lbv kleinere sectoren, de Sem en de MGB

In 2025 is verdere uitvoering gegeven aan de verschillende regelingen om tot stikstofreductie te komen en ondernemers de mogelijkheid te bieden hun veehouderijlocatie te beëindigen. Voor de Lbv regelingen zijn bij elkaar bijna 1700 aanvragen gedaan, hiervan zijn er nog ruim 1000 actief dan wel afgerond, dat wil zeggen dat deze veehouders hun veehouderij beëindigd hebben of het proces van beëindiging van hun locatie doorlopen. Een deel van de veehouders die zich hadden aangemeld, heeft zich teruggetrokken uit de regeling waardoor er budget is vrijgevallen. Daarnaast is in 2025 € 627 mln. aan budget voor de Subsidieregeling extensivering melkveehouderij (Sem) beschikbaar gekomen in het Startpakket Nederland van het slot van de Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel (MCEN). De Sem ligt op dit moment in het kader van de pre-notificatieprocedure voor bij de Europese Commissie. Na goedkeuring door de Europese Commissie wordt de Sem zo snel als mogelijk gepubliceerd en opengesteld. In 2025 zijn de provincies gestart met opstellen en openstellen van eigen provinciale subsidieregelingen onder de SPUK MGB, ten behoeve van het op vrijwillige basis geheel of gedeeltelijk laten beëindigen van veehouderijlocaties.

Verplichtingen

De gerealiseerde verplichtingen in 2025 vielen € 16,5 mln. lager uit dan oorspronkelijk geraamd. Dit is een saldo van meerdere ophogingen en verlagingen, waarvan de grootste hieronder zijn toegelicht.

De grootste afwijkingen komen voort uit de moeilijk te ramen uitgaven en verplichtingen van de Lbv (verlaging € 61,2 mln.), Lbv+ (ophoging € 156,3 mln.) en Lbv-kleine sectoren (ophoging € 80,0 mln.), zoals onder het kopje ‘Subsidies’ verder is toegelicht.

Daarnaast is het verplichtingenbudget opgehoogd vanwege het verhoogde subsidieplafond voor de regeling Behoud grasland bij afbouw derogatie (€ 53,4 mln.).

De verlaging van de totale verplichtingenstand komt, naast de Lbv en enkele kleinere veranderingen, doordat minder garanties zijn verstrekt dan het LVVN-garantieplafond toelaat (verlaging € 106,9 mln.) en er minder aanvragen dan verwacht zijn ingediend voor de Sbv-regeling (verlaging € 79,2 mln.).

Uitgaven

Subsidies

Sociaal economische positie boeren

In 2025 was het gerealiseerde bedrag € 58,0 mln. hoger dan begroot. Voor het grootste deel (€ 25,0 mln.) komt dit door een verhoging van het uitgavenbudgte voor de compensatie van nertsenhouders. Het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) heeft uitspraak gedaan in rechtszaken aangespannen door nertsenhouders over de hoogte van de vergoeding n.a.v. het vervroegd verbod op de pelsdierhouderij voor het sluiten van deze bedrijven wegens Covid-19.  Het vervroegde verbod is ingegaan op 8 januari 2021. Het financieel nadeel van de pelsdierhouders is in 2021 en 2022 financieel gecompenseerd. Het CBb heeft onder andere bepaald dat de overheid de hoogte van deze vergoedingen niet had mogen verlagen voor het normaal maatschappelijke risico en geen korting voor leegstand in de beleidsregel had mogen opnemen.

Ook is € 20,8 mln. aan het budget toegevoegd uit de begrotingsreserve Apurement. Deze middelen waren bestemd voor een terugbetaling aan de Europese Commissie (EC). De terugvordering door de EC had betrekking op uitbetaalde EU-subsidies in de jaren 2009 tot en met 2012 aan de producentenorganisatie FresQ en betroffen een tweede tranche nadat in 2024 reeds een deel was terugbetaald.

Daarnaast betreft het voor € 15,2 mln. een nationale aanvulling van de regeling vestigingssteun jonge boeren, die in 2024 niet tot uitbetaling kwam en in 2025 alsnog werd uitbetaald, en een kasschuif om de aanvullende eindejaarsmarge op deze regeling in het juiste kasritme te zetten.

Duurzame Veehouderij

Op het subsidiebudget Duurzame Veehouderij zijn € 900,3 mln. lagere uitgaven gerealiseerd. Dit heeft met name te maken met de lastig te ramen uitgaven van de Lbv en Lbv+. De betalingstermijnen van deze middelen lopen over de jaargrens. Dit komt mede doordat middelen in drie fases worden uitgekeerd, namelijk 20% ‒ 60% ‒ 20%. Deelnemers dienen eerst aan bepaalde voorwaarden te voldoen alvorens de middelen kunnen worden uitgekeerd. Op basis van prognoses is er in het voorjaar € 360 mln. geschoven naar 2026 en 2027. Veel deadlines van ondernemers lagen in het laatste kwartaal van 2025. Betalingen bleken echter laat in het jaar toch over de jaargrens heen plaats te vinden. Daarnaast hebben ondernemers zich gedurende 2025 terugetrokken uit de regeling. In totaal heeft dit geleid tot € 489 mln. aan onderuitputting. Verder is er subsidiebudget voor de subsidie brongerichte aanpak emissies vrijgevallen (sbv, € 64,0 mln.) doordat er minder aanvragen waren dan verwacht. Bij de landelijke verplaatsingsregeling veehouderijen is in 2025 22,7 mln. niet meer tot besteding gekomen, deze regeling staat echter staat nog open voor aanmeldingen in 2026.

Glastuinbouw en weerbare planten en teeltsystemen

Op het subsidiebudget voor Glastuinbouw en weerbare planten en teeltsystemen is in 2025 € 53,9 mln. minder gerealiseerd dan geraamd in de ontwerpbegroting 2025. Dit heeft met name te maken met het doorschuiven van middelen voor de subsidieregelingen Energie-efficiëntie glastuinbouw (EG) en Warmte-infrastructuur glastuinbouw (SWiG) doordat uitbetalingen op openstellingen in 2025 meer gaan plaatsvinden in latere jaren. Het restant bestaat uit overhevelingen naar andere begrotingsartikelen voor bijvoorbeeld uitvoeringskosten door RVO (artikel 24) en het uitzetten van onderzoek (artikel 23).

Mestbeleid

In 2025 is voor Mestbeleid € 28,7 mln. meer gerealiseerd dan geraamd. Dit komt met name door een ophoging van het subsidieplafond voor de regeling Behoud grasland bij afbouw derogatie (€ 56,5 mln.). Deze ophoging vond plaats als gevolg van de verhoging van de (Europese) de-minimis-grens. Tegelijkertijd is op onderdelen minder dan geraamd gerealiseerd. Dit komt onder andere doordat in 2025 veel capaciteit in werd gezet voor het 8e Actieplan Nitraatrichtlijn (8e AP), waardoor niet alle geplande uitgaven voor het 7e AP in 2025 konden worden gerealiseerd (€ 7,0 mln.). Verder wordt een deel van openstelling 2025 van de Regeling hoogwaardige mestverwerking pas in 2026 en 2027 uitbetaald (€ 2,2 mln.). Tenslotte zijn uitvoeringskosten van de NVWA en RVO voor het versterken van het toezicht op de mestregelgeving door de Taskforce Mestmarkt geschoven naar artikel 24 van de LVVN-begroting (€ 3,4 mln.) en is er € 7,5 mln. naar 2026 doorgeschoven vanwege een latere openstelling voor de subsidieregeling voor hygiënisatie-installaties en korrelinstallaties.

Opdrachten

Sociaal economische positie boeren

In 2025 is op dit opdrachtenbudget € 18,9 mln. minder gerealiseerd dan begroot. Voor € 10,0 mln. komt dit door een verplaatsing van budget voor de stimulering van biobased teelt naar het begrotingsonderdeel Leningen. Daarnaast is € 5,7 mln. naar latere jaren geschoven door vertraging in de uitbetaling van meerdere opdrachten en is een deel van het budget naar andere begrotingsartikelen verplaatst voor bijvoorbeeld onderzoek (artikel 23) of uitvoering (artikel 24).

Mestbeleid

Het verschil tussen de vastgestelde begroting en de realisatie is € -15,2 mln. Dit wordt volledig veroorzaakt door een verschuiving van middelen naar artikel 24 van de LVVN-begroting ten behoeve van de uitvoering door NVWA voor onder andere het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn en het realtime en digitaal Vervoersbewijs dierlijke mest (rVDM).

Bijdrage aan medeoverheden

Specifieke uitkeringen

De gerealiseerde bijdrage aan medeoverheden via specifieke uitkeringen is € 27,4 mln. hoger dan vastgesteld in de begroting. Dit wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door een verschuiving van middelen voor de Maatregel Gerichte Beëindiging. Dit betreft budget dat vanuit 2026 naar 2025 is gehaald vanwege de urgentie van vermindering van stikstofemissie. Deze middelen zijn in het najaar 2025 beschikbaar gemaakt voor provincies om veehouderijondernemingen financieel schadeloos te stellen als deze gedeeltelijk of volledig worden gesloten en deze in prioritaire gebieden liggen.

Storting/onttrekking begrotingsreserve

Storting begrotingsreserve apurement

De begrotingsreserve Apurement is eind 2025 voor € 21,1 mln. aangevuld uit onderuitputting elders op de LVVN begroting. Aanvulling tot op het niveau van begin 2025 (ongeveer € 60 mln.) was wenselijk vanwege onttrekkingen aan de reserve van ongeveer € 20,8 mln. voor retourbetalingen aan de EU voortvloeiend uit de afwikkeling van de non-conformiteitsprocedure over de casus FresQ. Door de storting is de reserve Apurement op niveau voor mogelijke procedures in de toekomst.

Ontvangsten

Agroketens

De realisatie van de ontvangsten op Agroketens was € 11,9 mln. hoger dan vastgesteld. Dit komt door terugontvangsten op subsidieregelingen die vooraf niet te ramen waren. Het grootste deel hiervan betreft de terugontvangst op voorschotten van de Energie-efficiëntie glastuinbouw (EG) regeling (€ 5,0 mln.).

Agrarische innovatie en overig

Er is € 34,0 mln. aan ontvangsten binnengekomen die niet waren begroot. Dit zijn de eerste terugbetalingen van ondernemers die meededen aan de Lbv/ Lbv+ en uiteindelijk na hun eerste deelbetaling zich terug hebben getrokken uit de regeling.

Onttrekkingen begrotingsreserves

Het betreft een onttrekking uit de begrotingsreserve Apurement van € 23,6 mln. die conform begrotingsregels als ontvangst op de begroting wordt ingeboekt. Het grootste deel van deze middelen (€ 20,8 mln.) is bestemd voor retourbetalingen aan de EU zoals hierboven toegelicht.

Toelichting op de begrotingsreserves

Toelichting:

De begrotingsreserve Landbouw is bestemd voor uitgaven op het gebied van landbouwbeleid. De reserve wordt voornamelijk gebruikt om fluctuaties op enkele subsidieregelingen op te vangen.

Er vindt een storting plaatst in de landbouwreserve van € 5,0 mln. als het gevolg van terugontvangen subsidievoorschotten in het kader van de Energie-efficiëntie glastuinbouw (EG) regeling, die in latere jaren alsnog worden uitgegeven.

Toelichting:

De begrotingsreserve Apurement is bedoeld om financiële correcties opgelegd door de Europese Commissie met betrekking tot het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid op te vangen.

De omvang van de correcties bedraagt € 23,6 mln. De storting in 2025 bedraagt tevens € 23,6 mln. Deze bestaat uit een reguliere jaarlijkse storting van € 2,5 mln., de bijdragen van de provincies voor 2025 van € 1,0 mln., en een storting van € 20,1 mln.

Toelichting:

De begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit is bedoeld om de verliesdeclaraties te betalen die voortvloeien uit garantstellingen aan banken waarmee investeringen in de landbouw worden gefaciliteerd. Doordat de ontvangen provisies en de jaarlijkse vaste storting in 2025 hoger waren dan de verliesdeclaraties, wordt € 4,2 mln. in de reserve gestort.

Toelichting:

In 2025 is de begrotingsreserve Jonge Boeren opgeheven, daarom zijn de resterende middelen (€ 6,3 mln.) onttrokken.

Artikel 22 Natuur, visserij en gebiedsgericht werken

De Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) streeft naar een sterke en veerkrachtige natuur, een duurzame en economisch rendabele visserijsector en draagt via gebiedsgericht werken bij aan het versterken van de brede welvaart.

• – De Minister is verantwoordelijk voor het beschermen, versterken en duurzaam benutten van de natuur en biodiversiteit, mede in relatie tot de klimaat-, en stikstofdoelstellingen, in nationaal, EU- en mondiaal verband. Voor de natuurkwaliteit van de Rijkswateren en voor de internationale samenwerking op natuurgebied treedt de Minister als eerstverantwoordelijke op.

• – De Minister is verantwoordelijk voor het versterken van de positie van de Nederlandse visserijketen en het bevorderen van duurzaamheid, transparantie en ketenverantwoordelijkheid in de Nederlandse visserijketen.

• – De Minister is medeverantwoordelijk voor gebiedsgericht werken, waarbij de LVVN-opgaven in onderlinge samenhang met andere maatschappelijke en regionale opgaven optimaal worden opgepakt om te komen tot een optimale versterking van de brede welvaart.

• – De Minister voert de regie over de aanpak van regionale knelpunten, in overleg met de Minister van BZK.

• – De Minister is het aanspreekpunt voor wat betreft de betrokkenheid van het Rijk bij bodemdaling in het landelijke gebied in relatie tot landbouw, natuur en biodiversiteit en de vitaliteit van het platteland in bredere zin en voor landbouw als onderdeel van het Klimaatakkoord.

De Minister is (mede)verantwoordelijk voor:

Stimuleren

• – Het stimuleren en versterken van de maatschappelijke betrokkenheid bij het beschermen, versterken en duurzaam benutten van natuur en biodiversiteit, op zowel nationaal als internationaal niveau.

• – Het bevorderen van behoud en versterken van biodiversiteit in het agrarisch gebied en binnen agroketens.

• – Het ondersteunen van het versterken van de positie van de nationale parken.

• – Het stimuleren van de inzet van de Nederlandse bos-, natuur- en houtsector in het energie- en klimaatbeleid en het bevorderen van de duurzame bijdrage van bos en natuur aan de groene grondstoffenvoorziening.

• – Het stimuleren van maatschappelijke initiatieven in lijn met de LVVN-visie, Nederland Natuurpositief, het Programma Natuur en het Natuur- en milieubeleidsplan Caribisch Nederland.

• – Het bevorderen van een duurzame, innovatieve en rendabele visserij- en aquacultuursector binnen de kaders van het Gemeenschappelijk visserijbeleid (Europees Maritiem, Visserij en Aquacultuur Fonds 2021-2027 (EMVAF).

Regisseren

• – Het inzetten, samen met medeoverheden en bedrijfsleven, op de totstandkoming van afspraken over het versterken van biodiversiteit, aansluitend op de afspraken uit de EU-Biodiversiteitsstrategie en het mondiale biodiversiteitsverdrag (Convention on Biological Diversity, CBD).

• – Het voeren van regie op de aanpak van regionale knelpunten en de inzet van de Regio envelop, in overleg met de Minister van BZK, met als doel om de brede welvaart in de regio’s in Nederland te versterken.

Uitvoeren

• – Het met provincies nakomen van afspraken die gemaakt zijn in het Natuurpact en samen met provincies en IenW/RWS monitoren van de toestand van de natuur en biodiversiteit en benutting van natuur op land en in het water.

• – Het samen met de provincies opstellen van het gezamenlijke Programma Natuur, waarmee onder andere invulling wordt gegeven aan het ambitiedocument Nederland Natuurpositief en aan de langjarige financiële impuls in het natuurbeleid als gevolg van de stikstofaanpak.

• – Het onderhouden en handhaven van onder andere de Wet natuurbescherming en de Wet grondslagen natuurbeheer- en bescherming Caribisch Nederland.

• – Het voorbereiden en uitvoeren van internationale en in EU-verband gemaakte afspraken over de internationale handel in bedreigde dier- en plantsoorten.

• – De implementatie van het Europese exotenbeleid. De provincies zijn verantwoordelijk voor het beheer van invasieve exoten.

• – Het doen uitvoeren van regelingen en programma’s, zoals de natuuronderdelen van de Mariene Strategie waaronder het Noordzeeakkoord en het Programma Noordzee 2022-2027 en het beheer van Kroondomeinen

• – Het samen met provincies uitwerken en uitvoeren van de bossenstrategie.

• – Staatsbosbeheer in staat stellen om, in samenhang met haar maatschappelijke omgeving, uitvoering te kunnen geven aan haar (kern)taken, zoals bedoeld in de Wet verzelfstandiging Staatsbosbeheer en het Convenant LVVN/Staatsbosbeheer (2014).

Onderstaand wordt ingegaan op de belangrijkste gerealiseerde beleidsresultaten in 2025. 

MCEN

Naar aanleiding van gerechtelijke uitspraken is in 2025 een Ministeriële Commissie voor Economie en Natuurherstel (MCEN) opgericht om vergunningverlening weer op gang te brengen. De MCEN heeft onder andere stappen gezet richting de invoering van een rekenkundige ondergrens, om zo ruimte te bieden aan maatschappelijke ontwikkelingen en een bijdrage te leveren aan een oplossing voor veel PAS-melders. Deze werkzaamheden zijn beschreven in het beleidsverslag. Ook heeft de MCEN in april een startpakket ontwikkeld bestaande uit diverse maatregelen om te komen tot een structurele stikstofreductie.

PAS-melders

In 2025 is een zestal PAS-melders gelegaliseerd waardoor het totaal aantal PAS-melders met een onherroepelijke vergunning uitkomt op veertien. Om aan alle PAS-melders een oplossing te kunnen bieden is in 2025 het Wetsvoorstel Maatwerkaanpak PAS-melders door de Tweede Kamer aangenomen en aangeboden aan de Eerste Kamer.

KDW

In 2025 heeft het kabinet een wetsvoorstel gepresenteerd om de huidige omgevingswaarden gebaseerd op de kritische depositiewaarden (KDW) te vervangen door een wettelijk programma van maatregelen met emissiedoelen per sector. Eind december heeft de Raad van State haar advies (dictum C) uitgebracht op het wetsvoorstel.

Nationale Grondbank

De Nationale Grondbank (NGB) voor het landelijk gebied is sinds begin 2023 operationeel en zorgt voor verbeterde grondmobiliteit in aanvulling op de inzet van provinciale grondbanken. Hier draagt LVVN bij aan beschikbaarheid van landbouwgrond voor (jonge) boeren (o.a. via ruil van grond, verplaatsing en omvorming) en de opgaven natuur, water en klimaat. In 2025 is er voor 17 casussen (circa 703 ha) opdracht verleend aan het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) om het aankooptraject te starten, hebben 9 casussen (359 ha) geleid tot aankoop en zijn nu in (tijdelijk) beheer. Ook zijn er 14 casussen gestopt waarbij de aankoop niet gelukt is. Momenteel zijn er, inclusief aangekocht, totaal 20 casussen (circa 937 ha) in uitvoering bij het RVB.

Zaakbegeleiding

In 2025 is verder gewerkt met de inzet van zaakbegeleiders om een vast contactpersoon te bieden vanuit de overheid die bij de ondernemer aan de keukentafel meedenkt over de toekomst van het bedrijf. De zaakbegeleider heeft brede agrarische expertise, luistert, informeert over beschikbare instrumenten en brengt agrarisch ondernemers in contact met medeoverheden (en waar nodig binnen een gebiedsproces). De zaakbegeleiders vervullen een cruciale rol om de beweging aan te jagen en sneller stappen te zetten naar een toekomstbestendig agrarisch bedrijf. In het kader van de Aanpak Piekbelasting zijn er ongeveer 1.000 dossiers in beheer bij de zaakbegeleiders. In 2025 is de inzet van zaakbegeleiders onder andere verbreed naar PAS-melders en binnen de ‘extra rijksinzet voor gebieden en boerenerven’ om ondernemers juist in de gebieden met de grootste opgaven te ondersteunen.

Pilot ondernemingsplan

In 2025 is de pilot van de aanpak gestart met 33 ondernemers in de Veluwe en de Peel. Het doel van de aanpak is ondernemers die willen verduurzamen die mogelijkheid te geven en hun ook toekomstperspectief voor hun te bedrijf te bieden. De ondernemers stellen voor hun bedrijf een plan op passend bij opgaven in het gebied. Deze plannen zijn vervolgens door onafhankelijke deskundigen beoordeeld op het gebied van onder andere stikstof, natuur, bodem, water, klimaat, omgeving en dierenwelzijn. Er zijn 24 ondernemingsplannen als toekomstbestendig beoordeeld door onafhankelijke deskundigen. De ondernemers gaan nu werken aan het realiseren van hun plan waarbij de vier overheden vervolgstappen zetten met vergunningverlening en subsidies om de realisatie van de plannen mogelijk te maken. In 2025 is de evaluatie van de aanpak naar de Kamer verstuurd (Kamerstukken II 2025-2056 35334, nr. 415). Daarmee is gestart met het verder doorontwikkelen van de aanpak met focus op de 5 clustergebieden met de grootste opgaven als onderdeel van de ‘extra rijksinzet voor gebieden en boerenerven’ Veluwe, de Peel, Groene Hart, Hart van het Noorden en Noord-West Overijssel.

Versnellings- en koplopermaatregelen

In 2025 is door de medeoverheden verder gewerkt aan de uitvoering van de provinciale versnellingsmaatregelen (2022) en koplopermaatregelen (2024). Daarnaast zijn in 2025 extra middelen vrijgemaakt voor Noord-Holland, Flevoland en Zeeland. Voor circa € 32 mln. zijn de middelen bestemd voor de landbouw ten behoeve van o.a. extensivering van grond, agrarisch natuur en landschapsbeheer en managementmaatregelen. Deze provincies hebben circa € 7 mln. ontvangen ten behoeve van maatregelen (o.a. aanpassen waterpeil) gericht op de waterdoelen. Ten behoeve van de natuur is circa € 6 mln. beschikbaar gesteld (o.a. nieuwe natuur en bos). Dit met als doel om de uitvoeringskracht te versterken en de realisatie van de natuur-, water- en klimaatdoelen te versnellen. De provincies hebben in het voorjaar 2025 gerapporteerd over de voortgang van de maatregelen waarover de Kamer is geïnformeerd (Kamerstukken II 2025-2026 36800 XIV, nr. 11). In 2025 heeft het kabinet naar aanleiding van de voortgang gekeken naar vervolgstappen voor door provincies ervaren knelpunten. Het gaat bij deze knelpunten onder meer om complexe vergunningverleningstrajecten, staatssteunprocedures, beperkte uitvoeringscapaciteit en veranderende beleidskaders. Voortdurende inzet van overheden en gebiedspartners blijft noodzakelijk voor verdere stappen richting de realisatie van de doelen. Met de in 2025 gestarte ‘extra rijksinzet voor gebieden en boerenerven’ ondersteunt het Rijk met focus op de 5 clustergebieden met de grootste opgaven (Veluwe, Peel, Noordwest-Overijssel, Groene Hart en Hart van het Noorden) bij het verder brengen en versnellen van de uitvoering onder regie van de provincies.

Agrarisch Natuurbeheer

In 2025 is binnen het agrarisch natuurbeheer voorbereidend werk verricht om vanaf 2026 uitvoering te kunnen geven aan de Kamerbrief Uitwerking agrarisch natuurbeheer (Kamerstukken 33 576, nr. 460) en de daaraan verbonden structurele middelen van € 200 miljoen per jaar. Het gaat o.a. om de uitbreiding van het aantal hectaren Agrarisch Natuur & Landschapsbeheer (ANLb) naar 195.000 ha in 2030. Het voorbereidende werk is mogelijk gemaakt met de middelen uit het Amendement Grinwis, waardoor in 2025 € 50 miljoen beschikbaar is gesteld. Deze middelen zijn ingezet voor het actualiseren van de ANLb-tarieven, het verstrekken van subsidies aan uitvoeringsorganisaties zoals BoerenNatuur en de agrarische collectieven ter voorbereiding op de verwachte groei, en het versterken van de uitvoeringscapaciteit bij RVO, provincies en BIJ12. Daarnaast is geïnvesteerd in kennisontwikkeling, onder andere door het opstarten van verschillende onderzoeken, zoals de pilot grutto headstarting, en door de uitvoering van de eerste tranche van de pilot Noord-Nederland.

Natuurmonitoring

In 2025 is met succes de Nationale Databank Flora en Fauna voor publiek opengesteld. Ook zijn de 6-jaarlijkse nationale rapportages voor de Europese Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn volgens planning ingediend.  In 2025 is ingezet op een intensivering van het Verbeterprogramma VHR Monitoring (VVM). Er is volgens planning gewerkt aan een centrale database voor de registratie van natuurmaatregelen, welke in 2025 is gebruikt voor de rapportage voor de Wet stikstofreductie en natuurverbetering. Ook is volgens planning de Handreiking Monitoring Omgevingscondities 3.0. opgeleverd, met verbeteringen afkomstig van voortouwnemers die ervaring hebben opgedaan met het werken met de eerdere versie. Daarnaast is in een pilotproject in drie Natura 2000 gebieden een efficiënte manier van bodemmonitoring getoetst. Tot slot zijn uniforme maatlatten ontwikkeld en getest voor de beoordeling van de kwaliteit van 21 habitattypen, en heeft onderzoek naar het verbeteren van de monitoring van vlinders, libellen, amfibieën en zoetwatervissen plaatsgevonden. Hoewel het VVM grotendeels volgens planning heeft kunnen verlopen, is de beschikbare capaciteit van ecologen een aandachtspunt. Hierdoor heeft het ontwikkelen van een uniforme methodiek voor het in kaart brengen van leefgebieden van soorten in 2025 vertraging opgelopen.                                                            

Landelijke aanpak wolven

In 2025 is samen met provincies uitvoering gegeven aan de Landelijke Aanpak Wolven (LAW) (Kamerstuk 33576, nr. 405). De landelijke aanpak heeft tot doel om wolvenaanvallen op mensen, huisdieren en vee beter te voorkomen en om in die gevallen dat desondanks toch aanvallen plaatsvinden, effectief te kunnen optreden. De aanpak heeft ook tot doel het beheersen van de toenemende maatschappelijk onrust en het toewerken naar kaders die passend zijn voor Nederland als klein en dichtbevolkt land. Er is een productieve samenwerking met provincies opgezet die diverse resultaten heeft opgeleverd. Op 20 november 2025 is het Landelijk Informatiepunt Wolven (LIW) geopend. Dit informatiepunt bevat publieksinformatie over wolven in Nederland en is een centrale plek waar iedereen terecht kan met vragen over wolven, via website, e-mail en telefoon. Daarnaast is er vanuit LVVN financiering beschikbaar gesteld voor provinciale initiatieven voor vee bescherming. De provincies hebben in september 2025 de eerste financiële middelen ontvangen voor het uitvoeren van initiatieven die bijdragen aan het verkleinen van de risico’s van aanvallen op gehouden dieren door wolven. Ten slotte werd in 2024 de beschermde status van de wolf onder het Verdrag van Bern verlaagd van strikt beschermd naar beschermd. In navolging hiervan heeft LVVN zich in 2025 ingezet voor het verlagen van de beschermde status van de wolf onder de Habitatrichtlijn. Het Europees Parlement heeft op 8 mei ingestemd met deze aanpassing van de Habitatrichtlijn, waarna deze per 14 juli 2025 in werking is getreden. Parallel aan dit proces heeft LVVN een concept regelgeving opgesteld om de verlaging van beschermde status in Nederlandse regelgeving vast te leggen. Deze conceptregelgeving is in Q2 2025 in behandeling gebracht. 

Europese Natuurherstelverordening    

In 2024 is de Europese Natuurherstelverordening (NHV) aangenomen en sindsdien moet in Nederland uitvoering worden gegeven aan aanvullende en striktere verplichtingen tot het beschermen en herstellen van ecosystemen die nu beschermd worden op grond van de Vogel- Habitatrichtlijn (VHR) en de Kaderrichtlijn Marien. Daarnaast bevat de NHV kwantitatieve hersteldoelstellingen voor 2030, 2040 en 2050 en een verslechteringsverbod voor natuur buiten de Natura 2000-gebieden. Het ministerie van LVVN is verantwoordelijk voor het opstellen van het Natuurplan (de Europese Commissie noemt dit een Nationaal Herstelplan) dat uiterlijk op 1 september 2026 bij de Europese Commissie moet worden ingediend. Het Natuurplan dient concrete herstelmaatregelen te bevatten voor de periode tot 2030, met een strategische doorkijk naar 2050. In 2025 is er een programmaplan opgesteld (Kamerstuk 33576, nr. 465) dat een zorgvuldige en tijdige implementatie van het Natuurplan in Nederland beschrijft. De NHV vereist aanvullende Natuurmonitoring. In 2025 zijn afspraken gemaakt en onderzoeken uitgezet in samenwerking met kennisinstituten en medeoverheden om de natuurmonitoring uit te breiden en in lijn te brengen met de vereisten van de NHV (Kamerstuk 33576, nr. 440).  

Innoveren in visserijtechnieken

In 2025 is gewerkt aan de subsidieregeling ‘innoveren in visserijtechnieken’. Om de richting van deze subsidieregeling te bepalen is bij het Visserij Innovatie Netwerk een enquête uitgezet. Hieruit is gebleken dat potentiële gebruikers de meeste behoefte hadden aan een innovatieregeling die geënt was op vangst- en visserijtechnieken. Deze thema’s komen hierom nadrukkelijk terug in de subsidieregeling. Op 1 september 2025 is deze module opengesteld (Kamerstuk 29 675, nr. 234). De subsidieregeling had een budget van € 1,5 mln. en zag op kleine innovatieve projecten tot een maximum van € 150.000.  

Saneringsregeling garnalenvisserij

De saneringsregeling garnalenvisserij is ontwikkeld om de garnalenvisserij in balans te brengen door enerzijds een goed verdienmodel voor de garnalenvloot te bereiken en anderzijds de druk op de natuur te verlichten door de visserijdruk te verlagen. In juli 2025 is de saneringsregeling gepubliceerd in de Staatscourant, na goedkeuring door de Europese Commissie (Kamerstuk 29675, nr. 235). De saneringsregeling is voor € 40 mln. opengesteld van 3 november 2025 t/m 2 februari 2026. In 2025 zijn er 50 aanvragen voor de subsidie ontvangen, waarvan er 35 zijn verleend voor een totaalbedrag van € 20,0 mln. Bij het opstellen van de saneringsregeling werden tussen de 40 en 50 aanvragen beoogd. De doelstelling voor het aantal deelnemers aan de saneringsregeling is daarmee wat betreft het aantal aanvragen behaald. Over het uiteindelijke aantal subsidieverleningen en subsidievaststellingen kan nog geen uitspraak worden gedaan mede omdat de openstelling doorloopt in 2026.  Ook kunnen aanvragers besluiten om hun aanvraag alsnog in te trekken.   

Visserij Ontwikkel Plan

In 2025 zijn de gemeenten en provincies van start gegaan met de uitvoering van het Visserij Ontwikkel Plan (VOP) naar aanleiding van de in 2025 uitgekeerde SPUK. De eerste monitoringsgesprekken hebben ook eind 2025 plaatsgevonden. De uitkomst van deze gesprekken heeft geleid tot diverse acties die in 2026 zullen worden ondernomen. 

Verplichtingen

De verplichtingen vallen in totaal € 228,1 mln. lager uit dan voorzien. Dit wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door dezelfde verklaringen zoals omschreven onder de uitgavenbudgetten. Het verschil tussen het vastgestelde verplichtingen- en dat van het kasbudget bedraagt € 47,4 mln. Dit wordt verklaard door een groot aantal verplichtingenmutaties die op artikel 22 hebben plaatsgevonden. De grootste hiervan betreft een ophoging van het verplichtingenbudget voor de Regeling provinciale maatregelen landelijke gebied (RPML) ter waarde van € 45,5 mln. Het aangaan van deze verplichting stond gepland voor 2024, maar is uiteindelijk pas in 2025 aangegaan. Daarnaast konden diverse verplichtingen in het kader van de uitbreiding van het Agrarisch Natuurbeheer (€ 13,0 mln.) sneller worden vastgelegd dan verwacht.

Uitgaven

Subsidies

Natuur en Biodiversiteit op land

De gerealiseerde uitgaven op het subsidiebudget «Natuur en Biodiversiteit op land» komen € 103,0 mln. lager uit dan geraamd op de vastgestelde begroting. Dit betreft een saldo van meerdere mutaties, waarvan de grootste hieronder worden toegelicht. Ten eerste betreft dit € 30,0 mln. aan verschillende overhevelingen naar het Provinciefonds voor het Agrarisch Natuurbeheer (ANB). Hiermee worden voornamelijk de kosten voor de herijking van het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer gedekt. Daarnaast hebben er diverse kasschuiven plaatsgevonden van in totaal € 28,9 mln. om de kasritmes van de regeling «Samenwerking in veenweidegebieden en Natura 2000-overgangsgebieden» te laten aansluiten bij de geplande uitbetalingen van de subsidieregeling. Verder wordt het verschil veroorzaakt doordat € 24,0 mln. voor het budget dat is gereserveerd voor het realiseren van maatwerkoplossingen voor piekbelasters is verplaatst naar latere jaren omdat maatwerkcasussen om diverse redenen een langere looptijd hebben dan voorzien. Tevens heeft er een kasschuif plaatsgevonden van € 15,0 mln. voor het ANB. Vanwege vertraging in de besluitvorming zijn de middelen naar 2027 verplaatst. Ook heeft er een kasschuif plaatsgevonden van € 7,7 mln. om de middelen voor de Natuurherstelverordening naar 2027 te schuiven. Door capaciteitsgebrek bij medeoverheden kon in 2025 niet aan alle additionele monitoringsvereisten uitvoering gegeven worden. Tot slot is er € 4,0 mln. overgeheveld naar het Gemeentefonds voor een maatwerkcasus in de gemeente Nederweert. Deze middelen zijn bedoeld om de milieubelasting in de betreffende gemeente terug te dringen door de beëindiging van een varkenshouderij.

Opdrachten

Vermaatschappelijking Natuur en Biodiversiteit

De gerealiseerde uitgaven op het opdrachtenbudget Vermaatschappelijking Natuur en Biodiversiteit komen € 14,6 mln. lager uit ten opzichte van de vastgestelde begroting 2025. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat er € 6,9 mln. Is overgeheveld naar artikel 23 voor de RIVM-opdracht voor de uitvoering en ontwikkeling van Aerius. Daarnaast is er in het kader van Nationale parken € 2,2 mln. overgeheveld naar het Provinciefonds en is € 1,3 mln. overgeheveld naar «Vermaatschappelijk Natuur en Biodiversiteit» onder het subsidiebudget voor de uitfinanciering van de regeling ondersteuning nationale parken. Ook is een deel van de projecten voor onderzoek, data en monitoring (€ 1,3 mln.) niet doorgegaan vanwege vetraging.

Natuur en Biodiversiteit op land

De gerealiseerde uitgaven op het opdrachtenbudget «Natuur en Biodiversiteit op land» komen € 49,3 mln. lager uit dan geraamd op de vastgestelde begroting. Dit betreft een saldo van een groot aantal mutaties. De grootste worden hieronder toegelicht. Er is voor de zaakbegeleiders € 12,0 mln doorgeschoven naar latere jaren gezien de regelingen waarbij de zaakbegeleiders ondersteunen een langere uitvoeringsperiode hebben dan verwacht. Daarnaast wordt dit verschil voor in totaal € 10,0 mln. veroorzaakt door een groot aantal mutaties in het kader van Programma Natuur. Hiervan wordt € 3,0 mln. verantwoord onder de categorie subsidies en ca. € 2,5 mln. is overgeheveld naar artikel 23. Vervolgens is er € 2,2 mln. afgeboekt in de Slotwet 2025, en heeft er een kasschuif plaatsgevonden van € 1,0 mln. In het kader van natuurbrandpreventie is in totaal € 8,8 mln. overgeheveld naar het provincie- en gemeentefonds. Ook is er € 7,7 mln. naar de RVO overgeheveld voor ondersteuning bij het versterken van de uitvoeringskracht in het landelijk gebied. Deze middelen worden verantwoord op de daarvoor bestemde beleidsinstrumenten. Daarnaast is van het budget voor ondernemingsplannen € 3,7 mln. verschoven naar latere jaren. Dit wordt veroorzaakt doordat door de complexe vergunningverlening van dit moment er in de uitvoering van de ondernemingsplannen vertraging ontstaan is. Aanvullend is er op het budget voor inhuur en ondersteuning van zaakbegeleiders € 2,0 mln. minder gerealiseerd doordat de vraag naar zaakbegeleiders lager is dan voorzien.

Natuur en Biodiversiteit Grote Wateren

De gerealiseerde uitgaven op het opdrachtenbudget «Natuur en Biodiversiteit Grote Wateren» zijn € 35,0 mln. lager dan geraamd op de vastgestelde begroting. Dit komt met name door een tweetal kasschuiven voor het Programma Natuurversterking Noordzee en de Natuurcompensatie Voordelta, respectievelijk € 16,5 mln. en € 10,2 mln. Wegens vertraging in de besluitvorming zijn middelen naar latere jaren geschoven. Voor verschillende programma's die door RVO worden uitgevoerd is € 1,6 mln. overgeheveld naar de bijdrage aan RVO op artikel 24. Het restant wordt veroorzaakt door een groot aantal overhevelingen naar andere onderdelen van de LVVN-begroting voor opdrachten voor diverse onderzoeken.

Duurzame visserij

De gerealiseerde uitgaven op het opdrachtenbudget «Duurzame visserij» komen € 57,4 mln. lager uit dan geraamd op de vastgestelde begroting. Dit verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door een technische overheveling binnen artikel 22 naar «bijdrage aan medeoverheden» van € 30,3 mln. ten behoeve van de Specifieke uitkering Visserij Ontwikkelplan (VOP). Het VOP kent twee doelen: het behouden en ontwikkelen van toekomstbestendige landzijdige visclusters voor een kleinere, duurzamere en meer diverse aanvoersector, en het ontplooien van andere sociaal economische activiteiten die qua karakter aansluiten bij de identiteit en bijdragen aan het behoud van het sociaal-cultureel erfgoed en de werkgelegenheid van de betreffende visserijgemeenschappen. Verder is € 6,9 mln. aan onderuitputting op Wind op Zee middelen overgeheveld naar het Klimaatfonds. Daarnaast is een bedrag van € 2,2 mln. voor het Noordzeeakkoord en Visserij Vrije Zones doorgeschoven naar latere jaren. Ook is er € 2,4 mln. overgeheveld naar artikel 24 voor diverse opdrachten aan de NVWA voor de bestuurlijke boetes en de Controle Verordening. Voor de opdracht aan de RVO is € 1,9 mln. naar artikel 24 overgeheveld. Dit betreft voornamelijk de uitvoeringskosten van subsidieregelingen en het Visserij Innovatie Netwerk (VIN). Het restant van het verschil wordt verklaard door diverse overhevelingen naar andere onderdelen van de LVVN-begroting voor opdrachten voor diverse onderzoeken.

Bijdrage aan Agentschappen

Rijksvastgoedbedrijf (RVB)

De gerealiseerde uitgaven op het budget voor aankopen en uitvoeringskosten van de Nationale Grondbank komen € 40,5 mln. lager uit dan geraamd op de vastgestelde begroting. Dit komt hoofdzakelijk door een kasschuif van € 37,0 mln. naar 2027 voor de aankoop van gronden door de Nationale Grondbank (NGB). Door vertraging in de uitvoering worden de aankopen van de NGB die voorzien waren in 2025, in latere jaren afgerond.

Ontvangsten

Overige ontvangsten natuur

De gerealiseerde ontvangsten op het ontvangstenbudget «Overige ontvangsten natuur» vallen € 32,2 mln. hoger uit dan voorzien op de vastgestelde begroting. Dit wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door de terugontvangen middelen voor de Maatregel Gerichte Aankoop-1- regeling. Omdat het een specifieke uitkering betreft zijn niet-bestede middelen terugbetaald aan het ministerie van LVVN.

Duurzame visserij

De gerealiseerde ontvangsten op het budget «Duurzame visserij» komen € 19,4 mln. hoger uit dan geraamd in de vastgestelde begroting. Dit verschil wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door extra ontvangsten uit het Europese Visserijfonds EMFAF vanwege uitgekeerde declaraties.

Toelichting op de begrotingsreserves

Toelichting:

De begrotingsreserve Visserij is bestemd voor uitgaven en ontvangsten met betrekking op het Europese Visserijfonds (EMFAF). Hiermee blijven cofinancieringsmiddelen beschikbaar voor latere jaren. Er is een onttrekking gedaan uit de visserijreserve van € 1,0 mln. ten behoeve van EMFAF-opdrachten. Daarnaast vindt er een storting plaats van € 12,3 mln. Dit betreft met name middelen vanuit datacollectie vanuit de Wettelijke onderzoekstaken Visserij.

Artikel 23 Kennis en innovatie

De Minister van LVVN streeft naar een goed functioneerde kennis-, innovatie- en onderzoeksinfrastructuur op het terrein van land- en tuinbouw, visserij, voedsel, natuur en landelijk gebied, die bijdraagt aan de beleidsdoelstellingen voor land- en tuinbouw, visserij en natuur.

• – De Minister is medeverantwoordelijk voor de instandhouding van een groene kennis- en onderzoeksinfrastructuur ten behoeve van het landbouw-, natuur- en voedseldomein.

• – De Minister is verantwoordelijk voor de inzet en verspreiding van kennis en innovatie gericht op de verdere verduurzaming van de land- en tuinbouw en visserij en het voedselsysteem, inclusief het sluiten van kringlopen en het benutten van reststromen, met respect voor de biodiversiteit en natuurlijke ecosystemen.

• – De Minister is als penvoerder verantwoordelijk voor de inhoudelijke programmering van Wageningen Research op basis van de Subsidieregeling instituten voor toegepast onderzoek.

• – De Minister is als vakminister medeverantwoordelijk, met de Minister van OCW, voor de invulling en de inzet van het groen onderwijs ten behoeve van de maatschappelijke opgaven op het terrein van landbouw, voedsel, water en klimaat.

De Minister is (mede)verantwoordelijk voor:

Stimuleren

• – Het bevorderen van kennisontwikkeling, kennisbenutting en kennisverspreiding, nieuwe technologieën (zoals ICT) en educatie voor de bijdrage aan de maatschappelijke opgaven op het terrein van verduurzaming landbouw en visserij, voedsel, behoud en versterking biodiversiteit en natuur, klimaat, water en de economische concurrentiekracht van de Nederlandse agro- en tuinbouwsector.

• – Het bevorderen van publiek-private samenwerking gericht op het opstellen en (laten) uitvoeren van meerjarige missiegedreven innovatieprogramma’s voor Landbouw, Water en Voedsel.

• – Het bevorderen van de inzet van kennis en innovatie binnen het domein van Landbouw, Water en Voedsel, in het bijzonder in de topsectoren Agri&Food en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen op basis van een meerjarige kennis- en innovatieagenda (KIA), een kennis- en innovatieconvenant (KIC) en aanspraak te doen op het GLB.

• – Het bevorderen van onderwijs, educatie en kennisverspreiding ten behoeve van de maatschappelijke opgaven.

• – Het stimuleren van internationale samenwerkingsprogramma’s voor onderzoek gericht op de maatschappelijke opgaven op het terrein van landbouw, voedsel, water, milieu en klimaat.

• – Het stimuleren van het ontwikkelen van praktijkkennis voor structureel natuurherstel en beheer via het kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit (OBN).

• – Het stimuleren van startups en bottom-up projecten bij het ontwikkelen van innovatieve manieren van werken bij het oplossen van maatschappelijke opgaven op het terrein van landbouw, voedsel, natuur, biodiversiteit, water, klimaat en landelijk gebied.

Financieren

• – Het financieren van de kennisbasis van Wageningen Research, op basis van de Subsidieregeling instituten voor toegepast onderzoek.

Regisseren

• – Regievoering op de subsidieverlening aan Wageningen Research en de opdrachtverlening RIVM voor het groene domein.

• – Het regisseren van meerjarige missiegedreven programmering van kennis en innovatie met stakeholders ten behoeve van de maatschappelijke opgaven op het terrein van landbouw, voedsel, tuinbouw, natuur, biodiversiteit en klimaat.

Uitvoeren

• – Het uitvoering geven aan het Groenpact, samen met het groene onderwijs, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven.

• – Het uitvoeren van interventies voor kennis en innovatie van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid ten behoeve van het verspreiden van kennis, het bevorderen van doorontwikkeling van praktijkgerichte innovaties in de landbouw en het versterken van het agrarisch kennis- en innovatiesysteem (AKIS).

• – De uitvoering van wettelijke onderzoekstaken door Wageningen Research gericht op genetische bronnen, voedselveiligheid, besmettelijke dierziekten, economische informatievoorziening, natuur en milieu en visserij.

LVVN heeft ook het afgelopen jaar fors ingezet op het ontwikkelen van kennis, het verspreiden van ideeën en oplossingen, de ontwikkeling van mensen als dragers voor de vernieuwing, en in het realiseren van (technologische en sociale) innovatie in de praktijk. Onderstaand wordt ingegaan op de belangrijkste gerealiseerde beleidsresultaten in 2025. 

Kennisontwikkeling, -verspreiding en innovatie

Kennisbasis

Binnen het nieuwe meerjarige kennisbasisprogramma Wageningen Research zijn in 2025 5 programma's gestart die nieuwe kennis, instrumenten en modellen gaan opleveren voor toekomstige marktbehoeften en opkomende maatschappelijke vraagstukken.

OBN Natuurkennis

In 2025 is begonnen aan een nieuwe zesjarige samenwerkingsperiode voor het OBN Natuurkennis door de Vereniging voor Bos- en Natuureigenaren (VBNE), BIJ12 en het Ministerie van LVVN. In dit eerste jaar van de nieuwe samenwerkingsperiode zijn vier nieuwe OBN-onderzoeken geselecteerd, onder andere over het herstel van beekmondingen en een duurzame toekomst voor begrazing in aanwezigheid van de wolf. Ook zijn vijf onderzoeksrapporten van de vorige samenwerkingsperiode opgeleverd met betrekking tot uiteenlopende natuuronderwerpen, zoals het beheer van graslandnatuurtypen en Basiskwaliteit Natuur in akkerbouwgebieden. De rapporten bevatten concrete adviezen voor beheerders en beleidsmakers om natuur te herstellen in natuurgebieden en het landelijk gebied op verschillende schaalniveaus. Kennis en adviezen uit de onderzoeksrapporten zijn op verschillende manieren gedeeld met de doelgroepen. Denk hierbij aan Raad en daad rapporten, veldwerkplaatsen, maandelijkse webinars, brochures en diverse kennisdagen. Voor de tweede keer is het tweejaarlijkse Natuurcongres georganiseerd door het OBN Natuurkennis in samenwerking met het Programma Natuur. Dit succesvolle congres is door 600 deelnemers bezocht met achtergronden in beleid, natuurbeheer en wetenschap. Het congres betrof een dag vol ontmoetingen, inspiratie en kennisuitwisseling in meer dan 30 deelsessies.

Missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid

Onder het missiegedreven innovatiebeleid werken ministeries, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties èn het bedrijfsleven van de topsectoren Agri & Food, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, en Water & Maritiem samen aan de uitvoering van de kennis- en innovatieagenda Landbouw, Water en Voedsel (KIA-LWV). Binnen deze agenda wordt gewerkt aan zes missies op het gebied van natuur, land- en tuinbouw, gebiedsinrichting en water, voedsel, de Noordzee en de veilige delta. De missies worden ondersteund door een sleuteltechnologieprogramma. Voor deze opgaven wordt zowel fundamenteel als toegepast onderzoek uitgezet en er is aandacht voor kennisdeling. In het PPS (Publiek-Private samenwerking) programma zijn in 2025 84 publiek-private samenwerkingsprojecten gehonoreerd die 4-5 jaar lopen en 25 projecten om bestaande kennis uit onderzoek te vertalen naar de praktijk (Kennis Op Maat) en de opstart van innovatieve internationale samenwerkingsverbanden te stimuleren (Seed Money Projecten). In 2025 is tevens gewerkt aan 10 route- en kansenkaarten die inzichtelijk maken welke stappen in ontwikkeling, verspreiding, opschaling of marktcreatie gezet moeten worden om doelen te bereiken. Resultaten uit projecten worden ontsloten naar ondernemers in het Midden- en Kleinbedrijf (MKB), zoals bijvoorbeeld via het instrument Kennis op Maat, gebruikt in vervolgprojecten, of gecommercialiseerd binnen bedrijven. De interesse van bedrijven om publiek-privaat samen te werken aan onderzoek en innovatie is groot op onderwerpen als plantaardige productie, veehouderij en sleuteltechnologieën, maar liet in 2025 wel een afname zien ten opzichte van voorgaande jaren. Van de topsectoren is in 2025 afscheid genomen. Activiteiten zijn deels stopgezet en deels voortgezet door de Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s).

Nationaal Kennisprogramma Stikstof

Het Nationaal Kennisprogramma Stikstof (NKS) vormt de noodzakelijke basis voor het meten en berekenen van het stikstofbeleid. De uitkomsten van het NKS worden gebruikt voor o.a.: AERIUS updates, het bepalen van de voortgang doelen van de wet stikstofreductie en natuurherstel (Wsn), verplichte rapportages over actuele ammoniak-, NOx, N2O emissies voor de EU NEC richtlijn, het UN Göteborg protocol, de UN Klimaat overeenkomst en de Klimaat en energieverkenning. 

Via het Nationaal Kennisprogramma Stikstof (NKS) lopen verschillende onderzoeken om de meet- en rekensystematiek te verbeteren. Dit is een continu proces dat structureel leidt tot verbetering van de methodiek. Uw Kamer is conform motie 36277-40 van het lid van Campen c.s. op 11 maart 2025 geïnformeerd over de voortgang van het Nationaal Kennisprogramma Stikstof in 2024 (Kamerstuk 35 334, nr. 354). Een aantal onderzoeken heeft geleid tot aanpassingen en verbeteringen van de stikstofmodellen, hierover is uw Kamer op 19 september 2025 geïnformeerd en wordt u nader over geïnformeerd in de volgende voortgangsrapportage. 

Daarnaast is in samenwerking met provincies het onderzoeksprogramma Onderzoeksprogramma Regionale Omgevingsmetingen Stikstof gestart voor fijnmazige en gebiedsspecifieke monitoring van stikstof. In het eerste kwartaal van 2026 volgt een uitgebreide voortgangsrapportage over 2025.

Bedrijfsgerichte doelsturing

Om doelsturing mogelijk te maken is er in 2025 door het kennisconsortium van Wageningen Universiteit en Boerenverstand verder gewerkt aan de ontwikkeling van de integrale KPI-kernset met Kritische Prestatie Indicatoren voor de melkveehouderij en akkerbouw. Het project om te komen tot een dataecosysteem agro (DESA) is inmiddels op stoom gekomen en wordt in publiek-private samenwerking opgepakt. Daarnaast is in samenwerking met sectorpartijen een project opgezet om met behulp van nitraat-residumetingen te werken aan de verbetering van de waterkwaliteit. Ook zijn enkele acties van de actieagenda stoffenbalans opgepakt. Zo is in 2025 de haalbaarheidsstudie voor berekeningsvarianten voor melkvee en akkerbouw gestart. De verschillende acties verlopen volgens planning.

Kennisoverdracht naar het boerenerf

In 2025 is de Subsidiemodule Agrarische Bedrijfsadvisering en Educatie (SABE) opnieuw opengesteld voor projectsubsidies en kennisvouchers. De SABE richt zich op kringlooplandbouw en de verdere omschakeling naar toekomstbestendige landbouw waaronder ook stikstofreductie. Er zijn tientallen aanvragen gedaan voor projectsubsidies. Denk hierbij aan praktijkleernetwerken om kennis te delen en demonstratiebedrijven gericht op het inspireren van collega-agrariërs. De toekenning van de projecten die door de selectieprocedure komen zal begin 2026 plaatsvinden. Verder zijn er meer dan 4000 kennisvouchers toegekend voor hetzij onafhankelijk agrarisch advies of voor het opstellen van een toekomstbestendig bedrijfsplan door een erkende bedrijfsadviseur. Hieruit blijkt dat de regeling voorziet in een behoefte en bijdraagt aan versnelling van kennisoverdracht naar het boerenerf.

Ook zijn in 2025 drie nieuwe regionale knooppunten van start gegaan om agrarische ondernemers te begeleiden in de keuzes omtrent het sociaal-economisch toekomstperspectief (SEB) in het landelijk gebied. Dit zijn knooppunten in Zeeland, Zuid-Holland en Gelderland. Eerder (2024) waren al zeven knooppunten van start gegaan in verschillende provincies die in 2025 ook volledig operationeel zijn geworden. Ook zijn de eerste individuele trajecten (meer dan 500) gestart bij deze knooppunten om agrarische ondernemers actief te ondersteunen en dit aantal groeit nog steeds.

Praktijkpilots Europese Innovatiepartnerschappen (EIP)

In 2025 zijn vier modules van de subsidieregeling Samenwerken aan innovatie EIP (EIP-regeling) opengesteld voor het aanvragen van subsidie voor het uitvoeren van innovatieve praktijkpilots in de land- en tuinbouw door samenwerkingsverbanden. Opengestelde modules zijn: EIP Generatievernieuwing (€0,5 mln.), EIP Dierenwelzijn-verminderen staartcouperen varkenshouderij (€1,8 mln.), EIP Algemeen (€ 6,3 mln.) en EIP Digitalisering en robotisering (€10,5 mln.). In totaal zijn er 283 aanvragen ingediend.

Budgetten van de EIP-regeling zijn afkomstig uit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, het Actieprogramma Digitalisering en uit het innovatieprogramma Robots naar de boerenpraktijk.

In dit tweede jaar waarin de EIP-regeling opengesteld is, is een toename zichtbaar in het aantal aanvragen en in de kwaliteit van de aanvragen. Ook verschijnen regelmatig artikelen in vakbladen over EIP-projecten. Hieruit blijkt dat één van de belangrijkste beleidsdoelen behaald wordt, namelijk het ontwikkelen en verspreiden van kennis over praktijkgerichte innovaties in de agrarische sector.

Experimenteerlocaties

In 2025 zijn drie experimenteerlocaties gestart met subsidie uit de subsidieregeling experimenteerlocaties (SREL). Dit zijn Fieldlab Groene Hart, Boerderij van de Toekomst Zuidoostelijk Zandgebied en Experimenteerlocatie Oost Nederland. Daarnaast is ook het nationale platform experimenteerlocaties gestart waar inmiddels 14 experimenteerlocaties (met of zonder subsidie uit de SREL) samenwerken om kennis en expertise te delen.

Digitalisering en Robotisering

In 2025 zijn de voorbereidingen gestart voor het Innovatieprogramma ‘Robots naar de boerenpraktijk’. Binnen dit programma hebben agrarische ondernemers onder begeleiding ervaring opgedaan met robots op hun eigen bedrijf. Dit kon op individuele basis of in een studiegroep. Betrokken sectoren waren onder andere de glastuinbouw, melkveehouderij, bloembollenteelt, akkerbouw, vollegrondsgroententeelten en fruitteelt. Via de Digitale Synergiedagen, open velddagen, velddemonstraties en media-coverage is gewerkt aan bewustwording in de sector van de mogelijkheden van robotisering en digitalisering. Samenwerking wordt gestimuleerd met de openstelling van de EIP-regeling-module Digitalisering en Robotisering.

Met de onderwijssector worden verschillende initiatieven opgezet rond robotisering.  Een hiervan is samenwerking met NWO voor een call voor lectoraten met als thema Robotica in de land- en (glas)tuinbouw: impact op werk, beroepsidentiteit en leren. Tenslotte is een bijdrage geleverd aan innovatiemissies naar Duitsland en België.  

Nationaal Groeifonds

Hiermee is een start gemaakt met het bijgedragen aan het bevorderen van kennisontwikkeling, kennisbenutting en kennisverspreiding, nieuwe technologieën (ICT) en educatie voor de bijdrage aan de maatschappelijke opgaven op het terrein van verduurzaming landbouw en visserij, voedsel, behoud en versterking biodiversiteit en natuur, klimaat, water en de economische concurrentiekracht van de Nederlandse agro- en tuinbouwsector. 

Binnen CropXR omvatte de voortgang van het programma onder meer de aanzet tot op AI-gebaseerde modellen voor plantengroei en stressreacties, grootschalige experimenten aan aardappel om te bepalen wat de rol is van het bodemmicroben op weerbaarheid, en de publicatie van een multidisciplinaire academische minor op het gebied van veredeling van klimaatresistente gewassen.

Bij Cellulaire Agricultuur zijn voor het eerst modules op dit gebied in bestaande WO- en HBO-opleidingen gegeven waar veel belangstelling voor was. Ook is er een nieuw nationaal kader vastgesteld dat het voor het eerst in de EU mogelijk maakt om — onder strikte, gecontroleerde voorwaarden — proeverijen te organiseren met producten die via precisie- of biomassa-fermentatie zijn gemaakt (naar voorbeeld van proeverijen van kweekvlees en –vis). Dit is van groot belang voor het programma Cellulaire Agricultuur dat hier nauw bij betrokken was.

Bij ReGeNL is o.a. een solide systemen voor proces- en datamanagement gebouwd en regeneratieve praktijken kregen steeds duidelijker vorm. Inmiddels werken 162 boeren via ReGeNL aan hun bedrijfsontwikkelplan, lopen er zeven innovatietrajecten en zijn de eerste ketensamenwerkingen gestart. 60 boeren die al jaren regeneratief werken, nemen deel aan het monitoringprogramma. Er was de groeiende betrokkenheid vanuit de keten, er sloten veel nieuwe organisaties aan in het netwerk. Het programma telt nu meer dan 60 partners.

Het Centrum Proefdiervrije Biomedische Translatie (CPBT) is op 7 juli 2025 officieel gelanceerd. Tijdens dat startmoment is de naam van het groeifondsproject omgedoopt tot Ombion. Inmiddels heeft het eerste bezoek van de NGF-adviescommissie plaatsgevonden. Tijdens dat bezoek werd onder meer gedeeld dat op 2 december 2025 een Memorandum of Understanding van 8 groeifondsen (o.a. met Oncode Accelerator, HealthRI, Holomicrobioom) zou worden ondertekenend. Inmiddels is ook het contract getekend voor de huur van kantoren en laboratoria in het Life Sciences Incubator-gebouw op Utrecht Science Park.

Met het gereedkomen van de subsidiebeschikking is een formele start gemaakt met Holomicrobioom.

Kennisverspreiding en groen onderwijs

In 2025 is Groenpact (periode 2021-2025) onafhankelijk geëvalueerd. Het evaluatierapport en het Groenpact Kompas geven een goed beeld van de waarde van dit samenwerkingsverband. In vervolg op de kabinetsreactie op het SER-advies ‘Werken aan veranderkracht’ (Kamerstuk 36600-XIV. nr. 85) zijn nieuwe afspraken gemaakt met betrokken partijen voor een nieuwe fase van Groenpact vanaf 2026. Deze afspraken zijn vastgelegd in het Convenant Groen van Onschatbare Waarde 2026-2025 (Staatscourant 2025, nr. 32493) met bijbehorende werkagenda Groenpact 4e fase 2026-2029.

Het programma Jong Leren Eten heeft in 2025 samen met vele partners gewerkt aan het borgen van voedseleducatie in met name de kinderopvang en het primaire onderwijs en de ondersteuning van educatiematerialen voor o.a. boerderijeducatie, schooltuinen en voor projectgericht onderwijs (challenges) voor jongeren. Aandacht, samenwerking en educatieve programma’s zijn echter nog niet structureel geborgd bij zowel de onderwijsorganisaties als de ondersteunende partijen. De opgebouwde netwerken zijn nog kwetsbaar. Het programma is daarom verlengd tot en met 2028.

Het programma DuurzaamDoor is in 2025 afgerond. De laatste programmaperiode (2021-2025) heeft een keur aan kennis opgeleverd, netwerk in beweging gebracht en partijen in de samenleving ondersteund, op verschillende maatschappelijke transities. De lessen uit dit programma zijn input voor de aanpak sociale innovatie die in 2026 van start gaat. 

Verplichtingen

De verplichtingen zijn € 162,7 mln. hoger dan begroot. Het verplichtingenbudget op dit beleidsartikel is verhoogd. Dit betreft het inzetten van onbenutte verplichtingenruimte in 2024 van Nationale Groeifonds-projecten: Holomicrobioom (€ 15,3 mln.), Proefdiervrije Biomedische Translatie (CPBT) (€ 54,9 mln.) en RE-GE-NL (€ 56,8 mln.). Verder is er in 2025 een verplichtingenschuif Wettelijke Onderzoekstaken (WOT) voedselveiligheid beleid doorgevoerd van € 28,0 mln. ten laste van 2027 en 2028 om de nieuwe meerjarige uitvoeringsovereenkomst 2026 tot en met 2028 te kunnen verplichten. De overige € 7,7 mln. is het gevolg van kleinere technische mutaties.

Uitgaven

Subsidies

Beleidsondersteunend onderzoek

De realisatie van de uitgaven beleidsondersteunend onderzoek valt in 2025 € 32,5 mln. hoger uit doordat er meer subsidie is verstrekt aan Wageningen Research (WR) voor uitvoering van beleidsondersteunend onderzoek dan oorspronkelijk begroot. Het ging hierbij om nieuw en doorlopend onderzoek onder andere ten behoeve van onderzoek voor Topsectoren (€ 11,6 mln.), een onderzoek integrale aanpak veehouderij (€ 5,5 mln.), een bijdrage voor een onderzoek naar ‘kas als energie bron’ (€ 2,1 mln.) en een tweede project ‘kas als energie bron’ (€ 1,7 mln.) Het restant voor de overige circa € 11,6 mln. kan worden verklaard door de som van verschillende kleinere mutaties. Er heeft daartoe een reeks budgetoverhevelingen plaatsgevonden van andere artikelen naar artikel 23.

Missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid

Voor Missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid vallen de uitgaven in 2025 met € 11,6 mln. lager uit. Er is € 11,6 mln. Overgeheveld naar de WR. Daar is dit budget ingezet voor beleidsondersteunend onderzoek gericht op topsectoren en -innovatiebeleid. Deze onderzoeken gericht op kringlooplandbouw, klimaatneutraal landbouw en voedselproductie, gewaardeerd, gezond en veilig voedsel, duurzame en veilige Noordzee, oceanen en binnenwateren. Thema's van onderzoeken, die meer gericht zijn op Missiegedreven topsectoren zijn: Veerkrachtige natuur en vitale bodem, duurzame land- en tuinbouw, vitaal landelijk gebied in een klimaatbestendig Nederland.

Kennisverspreiding en groen onderwijs

Het verschil tussen de vastgestelde begroting en de realisatie is ‒ € 49,8 mln. Het betreft veel, met name kleinere, mutaties waarvan de grootste hieronder worden toegelicht. Voor de Nationaal Groeifonds-projecten Holomicrobioom en RE-GE-NL wordt respectievelijk € 13,3 mln. en € 10,4 mln. doorgeschoven naar later jaren als gevolg van vertraging in het verstrekken van beschikkingen. Bij RE-GE-NL geldt dat de selectie van deelnemers langer heeft geduurd dan initieel voorzien, bij het project Holomicrobioom duurt de opstartfase langer dan gepland. Voor het Nationaal Kennisprogramma Stikstof (NKS), voorheen Meten en Berekenen, wordt € 7,5 mln. doorgeschoven naar 2026 om de continuïteit van het programma te waarborgen. De overige € 18,6 mln wordt veroorzaakt door diverse kleinere posten waarop vertraging is of kosten lager zijn uitgevallen.

Bijdrage aan agentschappen

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

De realisatie valt € 9,2 mln. hoger uit dan geraamd. Dit budget is toegevoegd vanuit andere artikelen aan het budget voor RIVM voor lopende opdrachten zoals AERIUS en onderzoek naar gewasbeschermingsmiddelen. De budget ophoging heeft daarmee een technisch karakter.

Ontvangsten

Kennisontwikkeling en innovatie

De ontvangst is € 8,5 mln. hoger dan begroot. Vanuit Wageningen heeft er een restitutie plaatsgevonden over 2022 en 2023 van € 4,7 mln. Verder is er een ontvangst van € 3,8 mln. voor de exploitatie HCU vanuit de sector.

Artikel 24 Uitvoering en toezicht

De Minister van LVVN streeft naar een doeltreffende uitvoering van het agro-, visserij- en natuurbeleid en een effectief en efficiënt stelsel voor handhaving en toezicht op deze beleidsterreinen.

De Minister is verantwoordelijk voor de uitvoering van het agro-, visserij- en natuurbeleid (onder meer de uitvoering van het GLB) en belegt deze uitvoering jaarlijks bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). De uitvoering van de handhaving en het toezicht binnen deze domeinen is ondergebracht bij de NVWA, waarvoor de Minister niet alleen opdrachtgever is, maar ook de eigenaarsrol vervult.

De Minister is (mede)verantwoordelijk voor:

Stimuleren

• – Het versterken van de internationale positie van het Nederlandse agro-, visserij- en natuurdomein via het Landbouwradennetwerk.

Uitvoeren

• – Het doen uitvoeren van een effectief beleid ter realisatie van de doelstellingen uit de Europese regelgeving.

• – Het uitvoeren van adequaat veterinair en fytosanitair beleid.

• – Het uitoefenen van toezicht en het handhaven van de regelgeving op het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn, mest, natuur en voedselveiligheid (primaire productie en slachterijfase).

• – Het uitvoeren van het Gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid en het zorgdragen voor een rechtmatige financiering aan agrarische ondernemers.

• – Het uitvoeren van het klimaat en stikstof beleid op het terrein van landbouw, visserij en natuur.

• – Het doen uitvoeren van de in de Wet natuurbescherming vastgelegde rijkstaken.

Het toezicht van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) is opgebouwd uit een breed palet aan taken uit wetgeving van LVVN en VWS. De NVWA richt zijn beschikbare personele capaciteit op de risico's die voor de samenleving het grootst zijn en op zaken waar de NVWA het meest effect kan hebben. Net als in de jaren ervoor is in 2025 over de inzet van uren per publiek belang en de financiering afstemming geweest tussen LVVN, VWS en de NVWA om het jaarplan van de NVWA te kunnen opstellen en door het jaar desgewenst te kunnen aanpassen. Vanuit zijn rol als onafhankelijk toezichthouder kan de NVWA altijd keuzes maken waar toezicht het hardst nodig is, als er risico's worden gezien die maatschappelijk zo urgent zijn dat de NVWA het als toezichthouder moet agenderen.

Kengetallen NVWA

De onderstaande urenverdeling per publiek belang en binnen de opdracht van LVVN aan de NVWA is afkomstig uit de NVWA jaarverantwoording 2024 en geeft inzicht in wat daadwerkelijk gerealiseerd is. Ten opzichte van 2023 is in de verdeling slechts sprake van kleine accentverschillen. Vergelijkbare informatie over de realisatie 2025 zal terug te vinden zijn in de jaarverantwoording 2025 van de NVWA. In de agentschapsparagraaf in dit jaarverslag (hoofdstuk 9) zijn doelmatigheidsindicatoren over de NVWA opgenomen.

Figuur 1 Gerealiseerde uren 2024 per publiek belang

Figuur 2 Gerealiseerde uren 2024 LVVN

Kengetallen RVO

Het is het streven van de RVO om bij te dragen aan een duurzame welvaart. Om dat mogelijk te maken werkt de RVO mee aan de overgang naar een duurzaam landbouw- en voedselsysteem en ondersteunt daarvoor ondernemers en organisaties bij verduurzaming, innovatie en internationalisatie. Daartoe werkt de RVO nauw samen met het ministerie van LVVN als één van zijn opdrachtgevers op basis van een jaarlijks bijgesteld werkpakket. Voor een optimale uitvoering en goede dienstverlening is het noodzakelijk om gezamenlijk te streven naar een meerjarig, toereikend en stabiel werkpakket. Doeltreffendheid en effectiviteit van het opdrachtenpakket zijn daarbij belangrijke aandachtspunten. Het teruglopen van het aandeel lumpsum bekostigde opdrachten heeft om die reden ook in 2025 in afstemming tussen LVVN en RVO onverminderde aandacht gekregen. De kengetallen hieronder geven een indicatie van de doeltreffendheid en effectiviteit. Deze kengetallen worden meegenomen in de beoordeling van bestaande regelingen en instrumenten. Wanneer die niet langer (of minder) doelmatig en doeltreffend zijn voor de gezamenlijke beleidsopgaven, worden deze afgebouwd.

Verplichtingen

De verplichtingen zijn in 2025 € 113,9 mln. hoger uitgevallen voor artikel 24. Dit komt door wijzigingen in de jaarplannen met opdrachten van LVVN aan de NVWA en de RVO. Deze wijzigingen leiden tot hogere uitgaven (die in totaliteit gelijk zijn aan de omvang van de verplichtingen). Deze worden hieronder nader toegelicht.

Uitgaven

Bijdrage aan agentschappen

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

De bijdrage aan de NVWA is in 2025 € 50,7 mln. hoger uitgevallen dan oorspronkelijk begroot. De hogere uitgaven vloeien voort uit toevoegingen van beleidsbudget aan artikel 24 voor dekking van de uitvoeringskosten van de NVWA voor extra werkzaamheden, maar ook door het ontvangen van € 14,4 mln. aan loon- en prijscompensatie voor het opvangen van inflatoire effecten. De meest omvangrijke toevoegingen waren € 15,2 mln. voor werkzaamheden in het kader van het 8e actieprogramma Mest en het project realtime Vervoersbewijs Dierlijke Mest (rVDM), € 11,2 mln. die beschikbaar werd gesteld voor demping van de tarieven van de NVWA die in rekening worden gebracht voor werkzaamheden in de roodvleesslachthuizen, € 6,9 mln voor uitvoeringskosten NVWA gerelateerd aan Wettelijke Onderzoekstaken (WOT) en € 2,0 mln voor toezicht NVWA op uitvoering van de CER en NIS2-richtlijnen.

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

De bijdrage aan de RVO is in 2025 € 63,2 mln. hoger uitgevallen dan begroot. Voor een deel wordt dit verklaard door ophoging van het beschikbare budget met Loon- en prijs ontwikkeling (LPO) ter compensatie van loon- en prijsstijgingen ter hoogte van € 13,0 mln. Voor het overige gaat het om extra compensatie vanuit beschikbare budgetten op de beleidsartikelen voor groei of wijziging van lopende opdrachten in het jaarplan 2025 of toevoeging van nieuwe opdrachten. Als meest omvangrijke zijn te noemen: € 11,5 mln. voor uitvoeringskosten van de landelijke beëindigingsregelingen Lbv, Lbv-plus, Lbv kleine sectoren, de verplaatsingsregeling Lvpp en de Subsidiemodule brongerichte verduurzaming stal- en managementmaatregelen (Sbv); € 4,3 mln. voor in beslag genomen goederen (IBG); € 3,9 mln. ter ondersteuning van het Programma bedrijfsgerichte doelsturing; € 3,9 mln. voor de Uitvoering Aanpak Piekbelasting en € 2,6 mln. voor de uitvoering van het Agrarisch Natuurbeheer (ANb).

Ontvangsten

Agentschappen en overig

De gerealiseerde ontvangsten op artikel 24 zijn altijd hoger dan geraamd in de begroting. In de begroting worden namelijk geen ontvangsten geraamd. Dit komt door de aard van de mogelijke ontvangsten, die kunnen bestaan uit een teruggave van te veel ontvangen voorschot uit opdrachten uit het voorgaande jaar na vaststelling van de jaarrekening over het voorgaande jaar of uit een mogelijke afdracht door de NVWA en RVO van een surplus aan eigen vermogen, vastgesteld op basis van de regeling agentschappen en de vastgestelde jaarrekening over het voorgaande jaar. In 2025 is van de NVWA € 25,4 mln ontvangen, € 11,6 mln. uit afrekening over de opdracht 2024 en € 13,8 mln. uit afdracht surplus eigen vermogen. De ontvangst van de RVO bedroeg € 23,5 mln. afkomstig uit de afrekening over de opdracht 2024.

5. Niet-beleidsartikelen

Artikel 50 Apparaat

Toelichting op de verplichtingen en uitgaven

Materiële uitgaven

SSO DICTU

De gerealiseerde uitgaven op SSO DICTU komen € 5,5 mln. hoger uit dan geraamd op de vastgestelde begroting. Dit verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door toevoeging van middelen voor het project Oracle Fusion en de beheerkosten voor staatsgeheime werkplekken. Daarnaast zijn er middelen toegevoegd voor de voortzetting van het project DADEL (data en analysediensten) en is er budget toegevoegd voor investeringen in kunstmatige intelligentie (AI).

Totaaloverzicht apparaatsuitgaven inclusief agentschappen en ZBO's

Artikel 51 Nog onverdeeld

Toelichting

Dit artikel is een administratief begrotingstechnisch artikel van waaruit overheveling naar andere onderdelen binnen de begroting hebben plaatsgevonden. De realisatie op dit artikel wijkt met € 5,1 mln. af van de vastgestelde begroting 2025. Het artikel onverdeeld wordt met name gebruikt om de loon- en prijsbijstelling te verdelen. Deze middelen zijn overgeheveld naar de betreffende beleidsartikelen. Een deel van de middelen is niet gerealiseerd, dat betreft € 3,5 mln.

6. Bedrijfsvoeringsparagraaf

Inleiding

In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de BVP is tot stand gekomen vanuit het departementale management control systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze paragraaf omvat drie elementen: 1. Rapportage voor zes verplichte onderdelen: (a) rechtmatigheid, (b) totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c) begrotingsbeheer, financieel beheer en materiële bedrijfsvoering, (d) misbruik en oneigenlijk gebruik, (e) overige aspecten van de bedrijfsvoering en (f) fraude- en corruptierisico’s; 2. Rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en 3. Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.

1. Rapportage voor verplichte onderdelen

a. Rechtmatigheid

Vanuit de bij het Ministerie van LVVN bekende informatie zijn de onderstaande fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de verantwoordingsinformatie te rapporteren.

De overschrijding op de verplichtingen van artikel 22 komen met name voort uit geëxtrapoleerde fouten en onzekerheden uit de steekproef van de Auditdienst Rijk (€ 32,0 mln). De fouten hebben betrekking op het niet naleven van verschillende aspecten in de voorschriften bij het aangaan van inkoopverplichtingen. Bij de onzekerheden gaat het om het niet kunnen aantonen dat voldaan is aan een voorwaarde voor subsidieverlening bij de Tijdelijke subsidieregeling sanering garnalenvisserij.

De overige fouten ten aanzien van de verplichtingen hebben betrekking op inkopen.   

b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie

Er zijn geen bijzonderheden.

c. Begrotingsbeheer, financieel beheer en materiële bedrijfsvoering

Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer De Algemene Rekenkamer (AR) heeft in haar verantwoordingsonderzoek 2024 LNV geconcludeerd dat het jaarverslag LNV 2024 aan de gestelde eisen voldoet, met uitzondering van een onvolkomenheid in de bedrijfsvoering. Dit betreft het autorisatiebeheer van het financieel systeem Oracle EBS.

EZ is als eigenaar en beheerder verantwoordelijk voor Oracle EBS. De AR adviseert LVVN om toezicht te houden op de aanpak door EZ van de nog resterende verbeterpunten. LVVN heeft dit toezicht onder meer uitgeoefend door periodieke bespreking van de voortgang in diverse overlegfora. Nog niet alle verbeterpunten zijn opgelost.

Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer Het Ministerie van LVVN verantwoordt zich met de bijlage «Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer» over de rechtmatigheid en het functioneren van de beheer- en controlesystemen voor de inzet van middelen uit de Europese Fondsen. Wat betreft het Gemeenschappelijke landbouwbeleid (GLB) heeft de ADR over zowel het Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF) als het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO) geen goedkeurend auditoordeel afgegeven. Dit als gevolg van overschrijding van de maximaal toegestane foutenmarge binnen verschillende uitgavenpopulaties en omdat de ADR van mening is dat de interne beheersing gedeeltelijk niet goed is ingericht. De ADR oordeelt dat - voor zowel ELGF als ELFPO - de wijze waarop onder het Nationaal Strategisch Plan (NSP) invulling is gegeven aan het interne controlesysteem een risico met zich meebrengt voor EU-gelden.

De invulling van het controle- en sanctiesysteem onder het NSP wordt gebaseerd op het Nederlandse Raamwerk voor Uitvoering van Subsidies (RUS) en het Uniform Subsidie Kader (USK). Onder het New Delivery Model in het GLB is het opzetten van efficiënte beheers- en controlesystemen, inclusief het richten van controles op de hoogste foutenrisico’s, een vereiste uit de Unieverordening. Door middel van deze systemen dienen de financiële belangen van de Unie te worden gewaarborgd. De invulling hiervan op basis van RUS en USK wijkt af van de toegepaste systematiek onder de GLB periode vóór 2023, waar andere EU-conformiteitsnormen golden.

d. Misbruik en oneigenlijk gebruik

Het ministerie van LVVN beschikt over een toereikend beleid om de risico’s van misbruik en oneigenlijk gebruik (M&O) van subsidies door begunstigden (externe fraude) zo veel mogelijk te beperken. Bestaande maatregelen om misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies door begunstigden te bestrijden zijn onder andere: de tijdige opstelling van risicoanalyses met beheersmaatregelen (zoals administratieve controles en controles ter plaatse), een departementale registratie van misbruik, het in voorkomende gevallen opvragen van accountantsproducten bij subsidieverantwoordingen, een reviewbeleid ten aanzien van deze accountantsproducten en het via de fraudecoördinator van RVO melden van vermoedens van fraude bij het (E)OM.

e. Overige aspecten van de bedrijfsvoering

Er zijn geen bijzonderheden.

f. Fraude- en corruptierisico’s

In 2025 zijn geen materiële interne fraudes en/of corrupties aan het licht getreden die in de bedrijfsvoeringsparagraaf moeten worden vermeld.

LVVN geeft veel aandacht aan het voorkomen en opsporen van interne fraude en/of corruptie. Zo beschikt LVVN over een vastgesteld integriteitsbeleid, een Beveiligingsautoriteit (BVA) zoals bedoeld in artikel 3 van het Besluit BVA-stelsel Rijksdienst 2021 en een BVA-team. Het BVA-team geeft advies, houdt toezicht op de integrale beveiliging en laat analyses en audits uitvoeren. Met periodieke managementverificaties en het toepassen van controle technische functiescheiding en verbijzonderde interne controle bij financiële transacties wordt het risico van interne fraude, en daarmee onbetrouwbare informatievoorziening vanuit de administraties, voldoende beheerst. Eventuele signalen van mogelijke fraude worden altijd opgevolgd voor nader onderzoek. Door een jaarlijkse managementverklaring bevestigen hoofden van dienst dat geconstateerde interne fraudes en/of corruptie zijn gemeld bij de directeur FEZ, de SG en de ADR.

De BR heeft in 2023 ingestemd met de nota Frauderisicoanalyse EZK en LNV. Deze nota bevat op hoofdlijnen een beschrijving van de meest voorkomende frauderisico’s met bestaande maatregelen om die risico’s te beheersen. Uit de jaarlijkse interne uitvraag van frauderisico’s bij DG’s zijn in 2025 geen nieuwe frauderisico’s naar voren gekomen.

Het frauderisicomanagement is opgenomen in de handreiking financieel en materieel beheer EZ, KGG en LVVN en is voor het laatst in november 2025 geactualiseerd. Medewerkers kunnen ook, al dan niet bewust, betrokken raken bij diverse vormen van fraude. Om die reden is het van belang dat medewerkers bij belangrijke beslissingen in teamverband werken, bij inkopen gebruik maken van het inkoopplein, bij het verstrekken van subsidies gebruik maken van geautomatiseerde systemen en bij het registreren van verlof en werkkosten gebruik maken van P-Direkt. De medewerkers zijn via voorlichting bekend met het departementale integriteitsbeleid inclusief een procedure voor het melden van integriteitsschendingen en regels om belangenverstrengeling te voorkomen. De verwachting is verder dat in 2026 een aantal instrumenten en bewustwordingsactiviteiten kan worden aangeboden voor het voorkomen en signaleren van ondermijning. Daarbij wordt het rijksbrede programma op dit onderwerp gevolgd.

2. Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen

Herstel- en Veerkrachtplan In de zomer van 2020 besloten de EU-lidstaten tot een aanpak om te herstellen van de coronacrisis. In februari 2021 is daarom de Herstel- en Veerkrachtfaciliteit opgericht. Dit is een tijdelijk middel waarmee de EU subsidies en leningen aan EU-landen kan geven om te investeren in hervorming. EU-lidstaten moeten een Herstel- en Veerkrachtplan (HVP) opstellen, waarin staat naar welke hervormingen en investeringen het geld gaat. De EU heeft het Nederlands HVP in oktober 2022 goedgekeurd.

LVVN heeft twee maatregelen in het HVP-programma t.w. Saneringsregeling Varkenshouderijen (Srv) en Programma Natuur. De Srv maakte deel uit van het tweede betaalverzoek en is succesvol afgerond. Programma Natuur wordt meegenomen in de laatste twee betaalverzoeken in 2026.Beheer NGF-projecten Over de Nationaal Groeifonds (NGF) projecten die in 2025 in uitvoering waren namens LVVN zijn geen afwijkingen in het financieel beheer te melden.

Evaluatie Audit CommitteeDe evaluatie van het Audit Committee LVVN, die in 2025 was voorzien, is uitgesteld vanwege de Rijksbrede evaluatie van de Regeling audit committees van het Rijk. In 2026 zal LVVN besluiten op welke wijze invulling zal worden gegeven aan de uitkomsten uit de evaluatie van de regeling.

3. Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering

ReorganisatieDe BR is in 2023 gestart met het organisatieontwikkelingstraject LNV in Beweging. Het einddoel van dit traject is: LVVN als koersvaste, betrouwbare en professionele organisatie, die in staat is vanuit een stevig fundament mee te bewegen met politieke en maatschappelijke ontwikkelingen en waar mensen met plezier werken. Naast dit al lopende organisatieontwikkelingstraject legde het Hoofdlijnenakkoord 2024-2028 andere accenten op het beleid van LVVN. Daarnaast staat de organisatie voor een taakstelling op de apparaatskosten. Deze veranderingen samen hebben de BR doen besluiten de organisatiestructuur aan te passen en een reorganisatie in gang te zetten.

Het reorganisatieproces verloopt in twee stappen. De eerste stap, het vaststellen van de nieuwe topstructuur, is afgerond. De tweede stap is de uitwerking van deze topstructuur in directies met kerntaken, de manier van werken, governance en de (kern)waarden en functies. Dit wordt vastgelegd in een voorgenomen organisatiebesluit ((V)OB). De verwachting is dat medio 2026 een VOB ter advisering wordt voorgelegd aan de ondernemingsraad kerndepartement. Risicomanagement Om risicomanagement bij LVVN verder te ontwikkelen treedt een DG op als ambassadeur voor risicomanagement. Daarnaast zijn in 2025 meerdere DG’s, directies, teams en programma’s - onder leiding van de riskfacilitator - aan de slag gegaan met risicodialoogsessies. Deze sessies zijn breed binnen LVVN ingezet om het risicobewustzijn als een olievlek binnen LVVN (en de partners) te verspreiden en te laten groeien.

Medio 2024 heeft LVVN besloten de Planning & Control-cyclus tijdelijk te stoppen. Gedurende 2025 is gewerkt aan de vormgeving van een nieuwe cyclus waarbij de nadruk komt te liggen op risicomanagement. Deze nieuwe cyclus is per 2026 ingevoerd. Ten aanzien van de bedrijfsvoeringsaspecten is om die reden in 2025 gewerkt met het tijdelijke instrument MICO (Management In Control Overzicht).  Verduurzaming in de bedrijfsvoering LVVN en EZ/KGG publiceren jaarlijks het gezamenlijke verslag over de duurzaamheid van de eigen organisaties. Het duurzaamheidsverslag geeft inzicht in de verduurzaming van de eigen bedrijfsvoering en ketenverduurzaming bij beide ministeries, hun diensten en agentschappen. In mei 2025 is het duurzaamheidsverslag 2024 gepubliceerd. De verwachting is dat het duurzaamheidsverslag 2025 in mei 2026 wordt gepubliceerd. Bij het opstellen van het duurzaamheidsverslag worden de rapportagestandaarden van het Global Reporting Initiative (GRI) in beschouwing genomen.

C. JAARREKENING

7. Departementale verantwoordingsstaat

8. Samenvattende verantwoordingsstaat agentschap

9. Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap NVWA per 31 december 2025