XV Sociale Zaken en Werkgelegenheid

A. ALGEMEEN

1. Geraamde uitgaven en ontvangsten

Figuur 1 Geraamde begrotingsgefinancierde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln.). Totaal € 68.335.212.000,-

Figuur 2 Geraamde begrotingsgefinancierde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln.). Totaal € 2.675.555.000,-

Figuur 3 Geraamde premiegefinancierde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln.). Totaal € 99.532.049.000,-

Figuur 4 Geraamde premiegefinancierde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln.). Totaal € 306.007.000,-

2. Artikelsgewijze toelichting bij het begrotingswetsvoorstel

Wetsartikel 1

De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 elk afzonderlijk bij de wet vastgesteld.

Het wetsvoorstel strekt ertoe om de onderhavige begrotingsstaat voor het aangegeven jaar vast te stellen.

Alle voor dit jaar vastgestelde begrotingswetten tezamen vormen de Rijksbegroting voor dat jaar. Een toelichting bij de Rijksbegroting als geheel is opgenomen in de Miljoenennota.

Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen en de ontvangsten vastgesteld. De in de begrotingsstaat opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zogenoemde begrotingstoelichting).

De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,J.A.Vijlbrief

De Minister van Werk en Participatie,A.A.Aartsen

3. Leeswijzer

Opbouw begroting

De begroting van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) is vormgegeven conform de Rijksbegrotingsvoorschriften, die zijn gestoeld op de Comptabiliteitswet 2016. Na deze leeswijzer volgen hoofdstukken met de beleidsagenda, de beleidsartikelen en de niet-beleidsartikelen. Hoofdstuk 7 bevat paragrafen met departementspecifieke informatie, hoofdstuk 8 de bijlagen.

Beleidsagenda

In de paragraaf beleidsprioriteiten van de beleidsagenda worden de hoofdlijnen van het beleid van SZW voor het komende jaar beschreven. In de beleidsagenda is verder een cijfermatig overzicht opgenomen van de belangrijkste beleidsmatige mutaties. Ook worden de ontwikkelingen binnen de uitgaven aan Sociale Zekerheid geschetst. Tot slot zijn in de beleidsagenda de Openbaarheidsparagraaf en de Strategische Evaluatie Agenda opgenomen.

Beleidsartikelen

De begrotingsgefinancierde uitgaven luiden in constante prijzen. In de Miljoenennota 2027 is een voorziening gecreëerd voor de loon- en prijsbijstellingen op alle begrotingshoofdstukken. De hiervoor gereserveerde middelen worden via de eerste suppletoire wetten 2027 naar de departementale begrotingen overgeboekt. Bij de premiegefinancierde uitgaven wordt het effect van deze loon- en prijsstijging op een afzonderlijke regel «nominaal» in de tabellen van deze begroting opgenomen. In het onderdeel nominaal wordt de geraamde ontwikkeling van de prijzen per jaar gereserveerd.

Niet-beleidsartikelen

De begroting van SZW kent twee niet-beleidsartikelen. Deze artikelen bevatten de apparaatsuitgaven voor het kerndepartement en de nog niet verdeelde reserveringen.

Departementspecifieke informatie

De departementspecifieke informatie bestaat uit de paragrafen «Sociale fondsen SZW» en «Koopkracht en specifieke inkomensaspecten».

Bijlagen

De begroting van SZW bevat vijf bijlagen. Dit betreft de bijlage Zelfstandige bestuursorganen en rechtspersonen met een wettelijke taak, de bijlage Specifieke uitkeringen, het Subsidieoverzicht, de Uitwerking Strategische Evaluatieagenda, en ten slotte de lijst van afkortingen.

Begrotingsgefinancierde en premiegefinancierde regelingen en uitgaven Sociale Zekerheid

De Minister van SZW is beleidsverantwoordelijk voor de begrotingsgefinancierde regelingen zoals opgenomen in deze begroting. De Minister van SZW is daarnaast beleidsverantwoordelijk voor een aantal regelingen die niet begrotings- maar (grotendeels) premiegefinancierd zijn. In de begrotingen en de jaarverslagen van het Ministerie van SZW wordt daarom gerapporteerd over zowel begrotingsgefinancierde als premiegefinancierde regelingen. In de beleidsartikelen waar premiegefinancierde uitgaven en ontvangsten voorkomen zijn deze opgenomen in een afzonderlijke budgettaire tabel. In de beleidsagenda (in de paragraaf Budgettaire ontwikkeling uitgaven Sociale Zekerheid) wordt gedetailleerd ingegaan op de ontwikkeling van het totaal van deze uitgaven.

Bronvermelding tabellen met kerncijfers

In tabellen waarin realisatiegegevens van kerncijfers zijn opgenomen wordt in noten onder de tabel verwezen naar de bron van deze gegevens. Hierbij wordt uitgegaan van de meest recente informatie. Dit betekent dat deze cijfers kunnen afwijken van gegevens die in vorige publicaties werden gepresenteerd. Ramingen van de kerncijfers komen – tenzij anders vermeld – voor rekening van het Ministerie van SZW.

Motie Schouw

In juni 2011 is de motie Schouw ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt ervoor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen. In lijn met voorgaande jaren roept de Europese Commissie Nederland op om maatregelen vast te stellen en uit te voeren om het gebruik van flexibele of tijdelijke arbeidscontracten minder aantrekkelijk te maken. Ook beveelt de Commissie aan om maatregelen uit te voeren om tekorten aan arbeidskrachten en vaardigheden aan te pakken, onder meer door onderbenut arbeidspotentieel aan te boren, door de bij- en omscholingsmogelijkheden doelgerichter te maken, en door mobiliteit naar sectoren met een hoge productiviteit en sectoren met betrekking tot maatschappelijke uitdagingen te bevorderen en tegelijkertijd de arbeids- en levensomstandigheden van arbeiders van binnen en buiten de EU te verbeteren.

Groeiparagraaf

Met ingang van de ontwerpbegroting 2027 zijn in de beleidsagenda, in het onderdeel beleidsprioriteiten, de hoofddoelen van het Ministerie van SZW voor het jaar 2027 opgenomen en waar mogelijk wordt ook ingegaan op risico's. Op deze manier geeft het kabinet aan welke resultaten het beoogt te bereiken en welke beleidsdoelen worden geprioriteerd. De belangrijkste budgettaire mutaties die samenhangen met de keuzes van het kabinet zijn opgenomen in paragraaf 4.2 van deze begroting. Hiermee wordt invulling gegeven aan de moties van der Lee c.s. (Kamerstukken II 2024/25, 36 740, nr. 7), Hoogeveen (Kamerstukken II 2025/26, 36 945, nr. 17) en van der Lee c.s (Kamerstukken II 2024/25, 36 740, nr. 8) over doelen, resultaten, prioriteiten en risico's in begrotingsstukken.

De titel van artikel 13 is aangepast naar Inburgering en Integratie. Daarnaast zijn de teksten onder ‘A. Algemene doelstelling’ en ‘B. Rol en verantwoordelijkheid’ aangepast.

B. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ DE BEGROTINGSARTIKELEN

4. Beleidsagenda

4.1 Beleidsprioriteiten

In het kort

Sinds februari is het kabinet met volle energie aan de slag met de ambities uit het Coalitieakkoord, waarmee we werk maken van de grote uitdagingen van deze tijd. De krapte aan arbeid is een van de grootste knelpunten voor onze economie. In sectoren zoals de zorg, het onderwijs, de kinderopvang, de energie- en technieksector, politie en defensie staat men te springen om mensen. Arbeidsaanbod blijft ook de komende tijd schaars, onder meer door vergrijzing. Om onze welvaart op peil te houden, moeten we naar verwachting in de toekomst meer werk doen met naar verhouding minder mensen.

Technologische vooruitgang betekent dat de arbeidsmarkt permanent in beweging is. Dat vraagt om nieuwe manieren van werken en om blijvend leren en ontwikkelen. Bovendien leggen wereldwijde ontwikkelingen en de vergrijzing ook druk op de vanzelfsprekendheid van onze toekomstige welvaart en onze sociale zekerheid. In Nederland kan iedereen rekenen op een sociaal vangnet en een pensioen. Dat was zo en als we willen dat toekomstige generaties daar ook op kunnen rekenen, dan is daar actie voor nodig.

Daarom willen we ons met volle energie inzetten voor een arbeidsmarkt waarin iedereen kan meedoen. Voor een sterke arbeidsmarkt en economie, met ruimte voor zzp’ers en grip op arbeidsmigratie. En voor het toekomstbestendig maken van onze sociale zekerheid, met perspectief en zekerheid voor wie het (even) niet redt. Dit willen we doen door het gesprek aan te gaan met mensen, en de handen ineen te slaan met werkgevers, werknemers, zelfstandigen en de politiek. Daarmee investeren we samen in de welvaart voor mensen nu, én voor generaties die volgen. En zorgen we er zo voor dat ons land klaar is voor de toekomst, waarin mensen hun dromen kunnen najagen. Daarvoor is een drietal beleidsprioriteiten geformuleerd:

1) Een sterk land laat niemand langs de kant staan. Iedereen heeft immers talenten om mee te doen en een bijdrage te leveren. Terwijl de wereld in een razend tempo verandert, denk aan de opkomst van AI of de noodzaak van (Europese) autonomie, zien we dat er te veel mensen langs de kant staan. Daarom willen we zorgen dat iedereen meedoet, het liefst in een betaalde baan. En zetten we er vol op in dat ook nieuwkomers vaker deelnemen op de arbeidsmarkt. Om te zorgen dat mensen wendbaar zijn en een stevige plek op de arbeidsmarkt hebben en houden, investeren we gezamenlijk in een leven lang ontwikkelen en helpen we mensen van werk naar werk.

2) We maken de arbeidsmarkt wendbaar en aantrekkelijk, en versterken daarmee onze economie. Hierin creëren we ruimte voor verschillende vormen van (zelfstandig) ondernemerschap en meer zekerheid voor werkgevers in tijden van een onverwachte crisis of economische ontwikkelingen. Daarbij is het belangrijk om werknemers voldoende werkzekerheid te bieden, zodat zij ook rust ervaren op de arbeidsmarkt. We zetten daarnaast bewuste stappen om onze economie te versterken. We gaan aan de slag om de arbeidsproductiviteit te verhogen en stimuleren innovatie en slimmere manieren van werken. Ook eerlijke arbeidsmigratie maakt hier deel van uit. We richten ons via de Talentstrategie op arbeidsmigratie die we écht nodig hebben, met het aantrekken van gericht talent voor in een aantal cruciale sectoren.

3) We laten onze sociale zekerheid beter werken voor mensen en bedrijven, nu en voor toekomstige generaties. Ons systeem van sociale zekerheid is versnipperd en stimuleert onvoldoende dat mensen weer mee gaan doen. Dat is ongewenst, zeker in een arbeidsmarkt waarin we juist ieders talenten hard nodig hebben. Daarbij zorgt het doolhof aan regelingen ervoor dat mensen én de uitvoering vastlopen. Daarom gaan we door met de noodzakelijke vereenvoudigingsslag in onze sociale zekerheid, belastingen, toeslagen en verlofregelingen. Daaronder valt dat we werk maken van een ziekte– en arbeidsongeschiktheidsstelsel dat beter in elkaar zit. En dat we de betaalbaarheid en toegankelijkheid borgen van inkomensondersteuning voor iedereen die een vangnet nodig heeft, en bij armoede en schulden. Het kabinet heeft hierbij ook oog voor de mensen in Caribisch Nederland.

Het gaat hier over grote vraagstukken waarvoor breed draagvlak van belang is. Het kabinet gaat hier dan ook graag over in gesprek met uw Kamer en sociale partners. Het heeft goed geluisterd naar de signalen en zoekt toenadering om dit gesprek mogelijk te maken. De bezuinigingen op de AOW en het maximumdagloon zijn van tafel. Bij de WIA, WW en de compensatieregeling transitievergoeding (CRTV) zet het kabinet voorlopig geen onomkeerbare stappen. Daartoe is in de begroting verwerkt dat de inkorting van de WW-duur en de afschaffing van de CRTV zijn uitgesteld. Hiermee wil het kabinet ruimte maken voor een open gesprek over de uitdagingen waar Nederland voor staat en de oplossingen die mogelijk zijn.

Hieronder zullen we nader ingaan op de verschillende thema’s.

Koopkracht

Het kabinet heeft middelen beschikbaar gesteld voor de koopkracht. Het kabinet is nu uitgegaan van een technische invulling. Dit betreft een verhoging van de arbeidskorting met 173 euro en een verlaging van de belastingtarieven in de eerste en tweede schijf met 0,06%. De technische invulling kent een gedeeltelijke dekking uit een bevriezing van het aanvangspunt van het toptarief en een verlaging van de ouderenkorting met 100 euro. Daarnaast ontstaat er ruimte in het inkomstenkader door het afschaffen van een aantal negatief geëvalueerde fiscale regelingen, een verhoging van de belasting op leidingwater met 10 cent per m³ en de stijging van de kostendekkende premie van de Werkhervattingskas (Whk).

De technische invulling beoogt het koopkrachtbeeld evenwichtig te verbeteren. De koopkracht van huishoudens ontwikkelt zich in 2027 met ‒ 0,1%. De armoede blijft in 2027 gelijk (2,6%) en de kinderarmoede daalt naar 2,3%. Het kabinet gaat graag het gesprek aan met de Kamer over de invulling van de koopkrachtmiddelen.

Iedereen doet mee

We zorgen dat mensen die nog langs de kant staan, mee kunnen doen. Te veel mensen staan nog ongewild langs de kant. Dat is zonde — zowel voor henzelf als voor onze samenleving. Soms kunnen deze mensen niet (meer) werken, maar er zijn ook mensen met een uitkering die vastzitten in het systeem terwijl ze graag aan de slag willen. We leggen de focus binnen de sociale zekerheid op meedoen en bijdragen. Iedereen moet mee kunnen doen, het liefst in een betaalde baan. Dit kabinet kijkt dan ook naar wat mensen wél kunnen. Want iedereen heeft talenten, passies en dromen en kan op zijn of haar eigen manier bijdragen. Het is belangrijk dat mensen die ondersteuning nodig hebben om de stap naar werk te zetten, die ook krijgen.

Met het actieprogramma «Nederland Werkt» wil het kabinet samen met verschillende organisaties een brede beweging vormen, waarin we samenwerken vanuit één overtuiging: iedereen die wil en kan bijdragen, moet daar de kans voor krijgen. Dit najaar sturen we hierover een Kamerbrief. We zorgen ervoor dat iedere arbeidsmarktregio een Werkcentrum heeft waar werkzoekenden, werkenden en werkgevers terecht kunnen voor ondersteuning bij scholing en werk.

We streven daarnaast naar een nieuwe banenafspraak voor mensen met een arbeidsbeperking, waarin de ondersteuningsbehoefte leidend is. Het kabinet heeft de ambitie om het voor mensen makkelijker te maken om te wisselen tussen dagbesteding, beschut werk, banenafspraak en regulier werk en zo mee te kunnen doen op de voor hen best passende plek.

Het kabinet zet vol in op het verbeteren van de arbeidsdeelname van nieuwkomers. We willen dat mensen hun talenten kunnen aanspreken en benutten. Op deze manier kunnen mensen bijdragen aan de maatschappij. Zoals beschreven in de startnotitie Werk en Meedoen Nieuwkomers1, zetten we werk centraal binnen het inburgeringsstelsel. We betrekken hierbij de rechten en plichten uit de Participatiewet om dit te faciliteren. Ook nemen we de belemmeringen weg bij werkgevers, zoals taaldrempels en terughoudendheid. Zo kunnen werkgevers aan de slag met het bieden van arbeidsplaatsen aan statushouders en kansrijke asielzoekers. Het kabinet verkent welke acties nodig zijn om de tijd van nieuwkomers in de asielopvang te benutten voor het leren van de taal en het zoeken naar werk. Daarnaast zet het kabinet in op de zelfredzaamheid en participatie van Oekraïense ontheemden. Het verder bevorderen van zelfredzaamheid en participatie is ondersteunend aan het beleid voor verblijfsrecht op de lange termijn, na afloop van de Richtlijn tijdelijke bescherming (RTB).

We willen meer uren werken aantrekkelijker maken. Steeds meer mensen combineren een baan met mantelzorgtaken of kinderen thuis. Dit vraagt veel van mensen. Bovendien zijn de huidige voorzieningen complex. Het kabinet wil belemmeringen wegnemen die mensen ervan weerhouden om te kiezen voor meer uren werken.

Het kabinet gaat daarom door met de stelselherziening van de kinderopvang en werkt aan een nieuwe kindregeling om meer eenvoud, zekerheid en betaalbaarheid voor ouders te bieden. In brede zin werkt het kabinet aan een Hervormingsagenda Inkomensondersteuning voor het belasting- en toeslagenstelsel, waarbij één van de uitgangspunten is dat werken moet lonen. Ook verkennen we een aantal specifieke maatregelen om meer uren werken meer te laten lonen, zoals een voltijdbonus, een meerurenvoordeel en een arbeidskorting per uur. We bekijken in de praktijk wat werkgevers en werknemers samen kunnen doen om extra uren werken mogelijk te maken. Dit doen we door de uitvoering van het project ‘Meer uren werkt’ van het Nationaal Groeifonds.

We gaan hard aan de slag met van werk-naar-werk en een leven lang ontwikkelen. Blijven leren en ontwikkelen moet de norm zijn. Zo blijven mensen duurzaam inzetbaar en wendbaar op de arbeidsmarkt, voorkomen we dat mensen überhaupt thuis komen te zitten en komen meer mensen beschikbaar met vaardigheden voor sectoren die cruciaal zijn voor onze welvaart. Voldoende en de juiste vaardigheden zijn een belangrijke motor voor de Nederlandse en Europese concurrentiekracht, zoals onderstreept in de rapporten van onder andere Draghi en Wennink.

Het kabinet werkt een nieuwe regeling voor Leven lang ontwikkelen (LLO) uit. De regeling geeft toegang tot scholing die helpt om aan het werk te komen, door te groeien of over te stappen. We zorgen dat de mensen die het meest baat hebben bij scholing daar het meest gebruik van kunnen maken. Daarom besteden we aandacht aan kwetsbare groepen, in het bijzonder werkzoekenden en werkenden die minder onderwijs hebben genoten. We richten de regeling op de kennis en vaardigheden in sectoren die cruciaal zijn voor onze toekomstige welvaart. Breder werken we aan een overzichtelijk, toegankelijk en bestendig LLO-stelsel voor alle werkenden en werkzoekenden, en voor werkgevers. Daarbij verkennen we de mogelijkheden voor een stelsel van individuele leerrechten.

Er is echter meer nodig. Dit kabinet wil beleidszekerheid en voorspelbaarheid bieden voor de lange termijn, zodat partijen ook langjarige investeringen kunnen maken. Daarbij kan LLO niet afzonderlijk worden bekeken, maar alleen in samenhang met onder andere de hervorming van de transitievergoeding. De afschaffing van de compensatieregeling voor de transitievergoeding stellen we met een jaar uit.

Een beter functionerende arbeidsmarkt is nodig, zodat iedereen kan meedoen. Ons werkloosheidsstelsel moet hierbij aansluiten. De WW-uitkering biedt inkomensbescherming aan mensen die buiten hun schuld om hun baan verliezen. Dit geeft financiële rust en helpt hen de periode naar een nieuwe baan te overbruggen. In de vormgeving van de WW is het altijd zoeken naar een balans tussen enerzijds het bieden van voldoende inkomensbescherming en anderzijds het zorgen dat de uitkering voldoende stimuleert om het werk te hervatten. Deze balans hangt ook af van maatschappelijke en economische ontwikkelingen. Het kabinet wil binnen de WW meer nadruk leggen op activering en een snelle terugkeer naar werk. Dit is hard nodig om de grote maatschappelijke opgaven waar Nederland voor staat, succesvol te volbrengen en om onze sociale zekerheid en voorzieningen ook in de toekomst toegankelijk en betaalbaar te houden.

Als mensen toch onverhoopt werkloos worden, willen we zorgen dat de periode van werkloosheid zo kort mogelijk is en dat werklozen in die periode voldoende zekerheid en rust hebben om een passende baan te vinden. Het kabinet gaat graag in gesprek met de sociale partners over de vormgeving van een effectief en eerlijk werkloosheidsstelsel inclusief de inzet op van werk naar werk. Om ruimte te creëren voor dat gesprek stelt het kabinet de voorgenomen inkorting van de maximale WW-duur uit met één jaar.

Een wendbare en sterke arbeidsmarkt

In een sterke arbeidsmarkt hebben zelfstandig ondernemers de ruimte om te ondernemen. De Zelfstandigenwet moet een veilige haven worden voor zelfstandigen en opdrachtgevers door hen aan de voorkant duidelijkheid te bieden over wanneer je als of met zelfstandige(n) kunt werken. Zo creëren we rust en duidelijkheid, en geven we zelfstandigen de erkenning die ze verdienen. Ondertussen geven we voorlichting over hoe zzp wél kan, ook nu al. Tegelijkertijd gaan we schijnzelfstandigheid tegen, met het rechtsvermoeden van werknemerschap en de implementatie van de nieuwe Europese platformwerkrichtlijn.

We werken door aan een toekomstbestendige arbeidsmarkt met een gezonde balans tussen werkzekerheid voor werkenden en wendbaarheid voor ondernemers. Het kabinet gaat verder met de uitvoering van het arbeidsmarktpakket. We hebben oog voor of het voldoende aantrekkelijk blijft om nieuwe banen te creëren en of werkgevers mee kunnen bewegen met economische ontwikkelingen. Met de wet «Meer zekerheid flexwerkers» krijgen uitzendkrachten gelijkwaardige arbeidsvoorwaarden als werknemers in vaste dienst in een vergelijkbare functie en vervangen we nulurencontracten door een bandbreedtecontract met meer rooster- en inkomenszekerheid. We verkorten met de wet de meest onzekere fases van uitzendwerk en gaan draaideurconstructies tegen. Daarnaast werken we aan een wet om de tijdelijkheid van het inlenen van uitzendkrachten te waarborgen.

We zien dat het gebruik van het concurrentiebeding is toegenomen. Vaak wordt het nu ingezet in situaties waarvoor het niet is bedoeld. Het wetsvoorstel modernisering concurrentiebeding beoogt onder andere een afname van het gebruik van het aantal niet-noodzakelijke concurrentiebedingen, zodat de arbeidsmobiliteit onder werknemers toeneemt. Dat kan eraan bijdragen dat mensen sneller op de juiste plek in de arbeidsmarkt terechtkomen. Tegelijkertijd beoogt het wetsvoorstel de mogelijkheid tot het beschermen van gerechtvaardigde bedrijfsbelangen door ondernemingen in stand te houden.

Tot slot werkt het kabinet aan het versterken van het cao-stelsel. Zo verankeren we onder meer de onafhankelijkheid van vakbonden in de wet.

Met het wetsvoorstel personeelsbehoud bij crisis (Wpc) ondersteunen we levensvatbare bedrijven bij het behouden van zoveel mogelijk werknemers tijdens een crisis. Onvoorzienbare omstandigheden buiten het reguliere ondernemersrisico beschouwen we als crisis. Werkgevers die door een crisis worden geraakt kunnen een Wpc-aanvraag indienen bij UWV. Zij kunnen voor de duur van maximaal zes maanden werknemers herplaatsen of tijdelijk minder laten werken.

Het kabinet maakt gerichte keuzes om te zorgen dat Nederland beschikt over voldoende talent voor een aantal cruciale opgaven. Met de Talentstrategie wil het kabinet – in nauwe samenwerking met medeoverheden, werkgevers, werknemers, onderwijsinstellingen en onze talenten zelf - maatregelen nemen om gericht talent op te leiden en te begeleiden naar een aantal cruciale opgaven. Het kabinet investeert hiermee in het beter benutten van talent, het slimmer organiseren van werk, het versterken van ontwikkeling en scholing en het gericht inzetten van arbeids-, kennis- en studiemigratie.

Dit kabinet kiest ervoor om te investeren in vier domeinen waar specifiek voor Nederland kansen liggen om te groeien: (1) digitalisering en AI, (2) veiligheid en weerbaarheid, (3) energie- en klimaattechnologie en (4) life sciences en biotechnologie. Hieronder vallen ook de uitbreiding van een innovatieve en schaalbare krijgsmacht en de aanpak van netcongestie. Tegelijkertijd kunnen we deze cruciale opgaven niet realiseren zonder dat de basis op orde is. Goede zorg, goed onderwijs, een huis om in te wonen en goede kinderopvang zijn randvoorwaardelijk voor de innovatieve, productieve economie en samenleving van de toekomst. Delen van deze opgaven gaan we niet realiseren als we er niet op inzetten (fors) meer talent die kant op te laten bewegen.

We sturen sterker op arbeidsmigratie die we echt nodig hebben, pakken misstanden aan en zetten in op vermindering van de afhankelijkheid van laagbetaalde arbeidsmigratie. Arbeidsmigratie levert een belangrijke bijdrage aan onze economie en kan tijdelijk verlichting brengen waar de arbeidsmarktkrapte het meest knelt. Tegelijkertijd is meer grip op de omvang van arbeidsmigratie nodig om aan te sluiten bij het scenario van gematigde bevolkingsgroei van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050. De beweging naar een hoogproductieve economie betekent dat we onze afhankelijkheid van laagbetaalde arbeid moeten inperken. Bovendien zien we nog veel schrijnende misstanden met arbeidsmigranten.

Vanaf 1 maart 2028 is het in de vleesindustrie verboden om met uitzendkrachten te werken. Hiermee pakt het kabinet jarenlange misstanden in de vleesindustrie bij de bron aan. Breder pakken we misstanden aan door onverminderd door te gaan met de aanbevelingen van het Aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten. We geven uitvoering aan het SER-advies "Arbeidsmigratie naar waarde".

Vanaf 2027 treedt ook de Wet toelating terbeschikkingstelling van arbeidskrachten (Wtta) in werking. Deze wordt namens de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid uitgevoerd door de nieuwe Nederlandse Autoriteit Uitleenmarkt (NAU). Het kabinet verhoogt boetes bij overtreding van arbeidswetten, treft maatregelen om oneigenlijke detachering van derdelanders tegen te gaan en zet zich Europees in voor versterking van de Europese Arbeidsautoriteit.

De economie van de toekomst vergt dat we arbeidsmigratie scherper sturen richting onze belangrijkste maatschappelijke opgaven. Daarom verkennen we een vakkrachtenpilot. Met deze pilot willen we gericht en onder strenge voorwaarden goed geschoolde krachten naar Nederland halen voor specifieke maatschappelijk cruciale beroepen. De uitwerking sluit aan bij de richting die uiteen is gezet in de Talentstrategie. Ook zorgt het kabinet dat de kennismigrantenregeling robuuster en toekomstbestendiger wordt. We zorgen dat deze behouden blijft als toegankelijke en generieke regeling voor het talent dat Nederland nodig heeft.

Het kabinet werkt aan het bevorderen van gelijk loon voor vrouwen en mannen met het wetsvoorstel loontransparantie. Hiermee implementeren we de Europese Richtlijn loontransparantie. Het wetsvoorstel introduceert diverse transparantieverplichtingen voor werkgevers, waarmee meer inzicht komt in gelijke beloning tussen mannen en vrouwen. Werkgevers dienen te beschikken over een objectief systeem van functiewaardering en -indeling om verschillen bij inschaling tussen mannen en vrouwen tegen te gaan.

Toekomstbestendige sociale zekerheid

Een toekomstbestendig stelsel van sociale zekerheid is activerend, eenvoudig en betaalbaar. Het huidige stelsel is dringend aan hervorming toe: het grote aantal regelingen, ingewikkelde berekeningen en het toekennen van bedragen achteraf leiden tot onzekerheid en maken de uitvoering ingewikkeld. Mensen lopen hierin vast. Met de Hervormingsagenda inkomensondersteuning zet het kabinet jaarlijks hervormings- en vereenvoudigingsvoorstellen in gang.

Arbeidsongeschiktheid

Het kabinet wil in gesprek met de vakbeweging en werkgevers om te werken aan een ziekte- en arbeidsongeschiktheidsstelsel dat beter werkt, nu en in de toekomst. Samen met hen willen we tot een begrijpelijke en uitvoerbare arbeidsongeschiktheidsregeling komen. Het moet daarbij ook gaan over de IVA (voor volledig en permanent arbeidsongeschikte mensen) en het duurzaamheidscriterium in de WIA. Uit verschillende onderzoeken komt naar voren dat dit criterium een goede uitvoering van het stelsel belemmert, als gevolg van de complexiteit van de duurzaamheidsbeoordeling. Om de uitvoering van de WIA toekomstbestendig te maken is het noodzakelijk dit criterium af te schaffen. Voor de lange termijn werkt het kabinet aan een toekomstvisie voor het stelsel van arbeidsongeschiktheid.

Verbetering van de dienstverlening aan burgers en bedrijven moet ook onderdeel van dit gesprek zijn, evenals het aanpakken van hardheden en het verminderen van de complexiteit voor de uitvoering. Op dit moment zitten mensen soms gevangen in systemen, waar uitvoeringsorganisaties zich vaak evenmin raad mee weten. Dat willen we aanpakken. Het aantal mensen dat zich meldt voor een WIA-uitkering neemt toe. Deze mensen moeten te lang wachten voordat ze een WIA-beoordeling krijgen. Dit moet anders. Daarom wil het kabinet ervoor zorgen dat UWV de WIA makkelijker kan uitvoeren. Op korte termijn willen we maatregelen nemen die aansluiten bij recent beleidsonderzoek naar de WIA2: taakherschikking, betere samenwerking tussen de verzekeringsarts en bedrijfsarts en meer voorwaarden stellen aan WIA-herbeoordelingen.

Inzet op het voorkomen van uitval van werkenden is essentieel voor een toekomstbestendig stelsel. Allereerst voor het welzijn van mensen, én als we kijken naar de zorgelijke hoge instroom van (jonge) mensen in de WIA. Dit is vaak het gevolg van psychische klachten. Het kabinet brengt de achterliggende oorzaken van en oplossingsrichtingen voor de stijging van uitval door mentale klachten in kaart. Het streven van het kabinet is de Kamer voor de begrotingsbehandeling te informeren over de stand van zaken van deze inventarisatie.

Daarvoor zijn ook een gezonde en veilige werkomgeving in brede zin essentieel. Zo blijven mensen duurzaam inzetbaar en voorkomen we uitval door werk. Goed werkgeverschap is hierin een vereiste. Samen met werkgevers en werknemers zet het kabinet in op meer aandacht voor preventie om gezonde en veilige arbeidsomstandigheden te stimuleren. Het kabinet zet hiermee de ambitie uit de Arbovisie van 2040 voort. Het kabinet verkent onder andere de introductie van financiële prikkels zodat bedrijven meer investeren in preventie. Ook de sociale partners hebben een belangrijke rol bij preventie. Het kabinet gaat hierover graag het gesprek aan met hen. Het kabinet werkt samen met sociale partners in de duurzame inzetbaarheidsagenda aan het voorkomen en verlichten van zwaar werk. Het doel hiervan is dat mensen vaardig, veilig en gezond kunnen doorwerken tot hun pensioen.

Het kabinet werkt aan beleidsopties om loondoorbetaling bij ziekte meer werkbaar te maken voor werkgevers, met name voor het mkb. Met het wetsvoorstel uit het arbeidsmarktpakket voor kleine en middelgrote werkgevers maken we het mogelijk om de re-integratie in het tweede ziektejaar te richten op werkhervatting bij een andere werkgever. Daarnaast is een wetsvoorstel ingediend waarbij het advies van de bedrijfsarts over de belastbaarheid van de zieke werknemer leidend wordt bij de toets op de re-integratie-inspanningen door UWV. Met een knelpuntenanalyse van de Wet verbetering poortwachter kijken we hoe we de administratieve lasten kunnen beperken voor werkgevers, ook met het doel om effectieve re-integratie te bevorderen.

Mensen zonder arbeidsvermogen binnen de Participatiewet wil het kabinet beter ondersteunen. Een aanzienlijke groep arbeidsongeschikten is afhankelijk van de Participatiewet. Die wet kent sterke verplichtingen en prikkels om weer aan het werk te gaan. Terwijl mensen zonder arbeidsvermogen geen perspectief hebben op een betere situatie. We willen van mensen niet constant vragen om (meer) te werken, als iemand dat echt niet kan. Voor de langere termijn verkennen we daarom een individuele uitkering buiten de Participatiewet. Deze moet passen in de hervorming van het bredere arbeidsongeschiktheidsstelsel.

Het kabinet werkt aan verbeteringen in de sturing van, het toezicht op, en de samenwerking met de zelfstandig bestuursorganen (zbo’s). De afgelopen jaren zijn er te veel fouten gemaakt bij het vaststellen van het recht en de hoogte van WIA-, Wajong- en ZW-uitkeringen. Deze fouten zijn te laat opgemerkt. Dit leidt tot onzekerheid bij mensen en is onacceptabel. Daarom zet het kabinet in op vereenvoudiging. Dit is belangrijk om regelgeving begrijpelijker te maken voor mensen en uitvoerbaarder voor publieke dienstverleners. Eenvoudigere regels verminderen het risico op het maken van fouten. Dat verbetert de dienstverlening aan burgers.

Tegelijk wordt gewerkt aan betere sturing, toezicht en samenwerking richting zbo’s op basis van de aanbevelingen van onder meer de Algemene Rekenkamer en de Auditdienst Rijk. Het stelsel van toezicht functioneert op dit moment onvoldoende. We werken onder meer aan scherpere stuur- en verantwoordingsafspraken over de kwaliteit van dienstverlening en financiële rechtmatigheid, een intensievere samenwerking met de auditdiensten van UWV en de SVB en we spreken meer systematisch met UWV en de SVB over risico’s in de dienstverlening voor cliënten. UWV start in 2027 met een pilot om de nieuwe afspraken over rechtmatigheid op de WIA toe te passen. Bij een succesvolle pilot kijken we naar uitbreiding naar de andere wetten. Daarnaast werken we opties uit om het toezicht nog verder te versterken. Tot slot bereiden we de aanstelling van een regeringscommissaris voor. Deze zet als aanjager en verbinder in op het boeken van voortgang op complexe dossiers rond publiek private samenwerking binnen het arbeidsongeschiktheidsstelsel.

Pensioen en AOW

Over de toekomst van de oudedagsvoorziening in ons land gaat het kabinet graag het gesprek aan met de vakbeweging en werkgevers. Het kabinet zet het voorstel om de AOW-leeftijd één-op-één te koppelen aan de levensverwachting definitief niet door. Tegelijkertijd blijft het kabinet de waarde inzien van een gesprek met de sociale partners over het bredere vraagstuk van de oudedagvoorziening. Zo neemt het aantal AOW-gerechtigden ten opzichte van het aantal mensen in de werkzame leeftijd door vergrijzing toe. Ook worden we steeds ouder, waardoor de uitgaven aan de AOW stijgen. Ondertussen staat Nederland voor grote maatschappelijke uitdagingen en is economische groei en toekomstige welvaart niet meer vanzelfsprekend.

Bij toekomstig gesprek hierover wil het kabinet het Interdepartementaal Beleidsonderzoek Inkomensvoorziening Ouderen benutten, dat in het najaar van 2026 wordt opgeleverd. Deze beleidsanalyse brengt in kaart hoe we de inkomensvoorzieningen van ouderen kunnen verbeteren. Daarbij kijkt het IBO naar de betaalbaarheid en uitvoerbaarheid van mogelijke aanpassingen. En naar de effecten die deze aanpassingen kunnen hebben op de arbeidsmarkt en woningmarkt.

We benadrukken ook dat we de afgelopen jaren positieve stappen hebben gezet waar we mee doorgaan. De transitie naar het nieuwe pensioenstelsel ligt op koers. Inmiddels is voor meer dan de helft van de pensioendeelnemers het nieuwe stelsel realiteit. Tegelijkertijd is het van belang om koers te houden en door te pakken. Op uiterlijk 1 januari 2028 is de transitie naar het nieuwe pensioenstelsel gerealiseerd. We blijven de overgang daarom nauwlettend monitoren en rapporteren hier twee keer per jaar over.

Armoede en Schulden

Met het Noodfonds Energie helpen we mensen om deze winter hun energierekening te betalen. Het kabinet streeft ernaar om huishoudens weerbaar te maken tegen stijgende energieprijzen en zet in op structurele oplossingen. Tegelijkertijd zien we dat mensen nú moeite hebben met het betalen van hun energierekening door onverwachte gebeurtenissen zoals het conflict in het Midden-Oosten. Daarom zorgen we deze winter voor een Noodfonds Energie, om te voorkomen dat kwetsbare huishoudens door hoge energiekosten door het ijs zakken. Hiervoor is € 193 miljoen gereserveerd.

Het kabinet wil armoede en schulden voorkomen en werkt samen met gemeenten aan het vereenvoudigen en verbeteren van het armoedebeleid. We willen het aanbod van gemeentelijke regelingen overzichtelijker maken. En duidelijker maken hoe mensen deze regelingen kunnen aanvragen. Ook is het belangrijk dat mensen de inkomenssteun krijgen waar ze recht op hebben. Daarom blijft het kabinet inzetten op proactieve dienstverlening, waarbij publieke dienstverleners mensen actief kunnen wijzen op hun rechten en mogelijkheden. Hierdoor gaat het niet-gebruik van regelingen omlaag en dragen we bij aan het vergroten van de bestaanszekerheid. Daarnaast werken we samen met andere departementen aan samenhangend beleid in het sociaal domein. Dat doen we met bijzondere aandacht voor gezinnen in een kwetsbare positie. Zo helpen we mensen om meer rust en overzicht te krijgen in hun financiële situatie. Het kabinet zet in dat kader ook in op financiële educatie bij kinderen en jongeren.

We zetten stappen om mensen meer inzicht in hun schulden te bieden en zorgen voor betere schuldhulpverlening. Dit doen we met het wetsvoorstel Schuldregelen en door de verschillen in geboden kwaliteit van schuldhulpverlening tussen gemeenten te verkleinen. Het kabinet streeft naar meer coördinatie in het invorderingsproces zodat schulden duurzaam worden opgelost en mensen voldoende inkomen overhouden om van te kunnen leven. Onder meer via de evaluatie van de beslagvrije voet en het wetsvoorstel «Bescherming inkomen bij beslagleggingen» (voorheen: Stroomlijning keten voor derdenbeslag). Ook zijn we gestart met de voorbereidingen voor een wet op de overheidsincasso om als één overheid op te kunnen treden. We zetten in op verbetering van de vroegsignalering. Hierover maken we afspraken met gemeenten en vastelastenpartners zoals drinkwaterbedrijven.

Ook langs andere lijnen werken we aan meer balans in de sociale zekerheid, waarbij de overheid menselijker en betrouwbaarder handelt. In 2027 treedt het wetsvoorstel «Handhaving sociale zekerheid» in werking. Dit is een grote stelselwijziging. Uitvoeringsorganisaties krijgen meer ruimte om rekening te houden met de persoonlijke situatie van mensen. De menselijke maat geldt hierbij als uitgangspunt. We moderniseren het vorderingenbeleid. We kijken onder andere naar een nabetalingsgrondslag en het voorkomen van negatieve effecten van nabetalingen op inkomensafhankelijke uitkeringen (keteneffecten). In 2027 gaan we door met het wetsvoorstel "Vereenvoudiging en versterking gegevensbescherming sociale zekerheid". Met deze wet verbeteren we privacy en gegevensuitwisseling in de Wet SUWI en de Participatiewet.

Het kabinet wil mensen in Caribisch Nederland een betere toekomst bieden door armoede en schulden aan te pakken. Want dat is hard nodig. We verhogen in 2027 de energietoeslag voor minimahuishoudens. Hiervoor wordt in totaal € 5,25 miljoen ter beschikking gesteld. En we stellen in 2027 € 1 miljoen extra beschikbaar ter ondersteuning van de lokale aanpak van de openbare lichamen voor gezinnen met kinderen in armoede op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. In 2027 treedt de werkloosheidsvoorziening BES in werking. Hiermee krijgen werknemers in Caribisch Nederland gedurende drie maanden recht op een werkloosheidsuitkering als zij hun baan verliezen.

Het kabinet stelt structureel € 30 miljoen beschikbaar voor de verdere implementatie van de aanbevelingen van de Commissie sociaal minimum Caribisch Nederland. We investeren in 2027 in de nutsvoorzieningen en basisbehoeften op Saba, Sint-Eustatius en Bonaire en houden deze zo betaalbaar. Ook wordt de kinderbijslagvoorziening BES per 1 januari met circa 4 USD per kind per maand verhoogd. Het kabinet werkt daarnaast aan een gelijkwaardig sociaal vangnet. Dit vangnet is afgestemd op de lokale context en brengt de inkomensondersteuning op een beter niveau. Deze veranderingen bereiken we via de prioritaire wetgevingsagenda Caribisch Nederland.

Ouders

We ondersteunen gezinnen met kinderen de komende jaren door meer zekerheid en eenvoud te bieden. De kinderbijslag en het kindgebonden budget voegen we samen in één nieuwe kindregeling met één wettelijk kader binnen het stelsel van sociale zekerheid. De komende jaren werken we deze regeling verder uit en intensiveren we de bestaande kindregelingen.

Het kabinet zet de herziening van het financieringsstelsel voor kinderopvang door. Daarmee wordt de kinderopvang voor alle werkende ouders zo goed als gratis. De huidige toeslag aan ouders vervangen we per 1 januari 2029 door een subsidie aan kinderopvangorganisaties en gastouderbureaus. Daarmee schaffen we na jaren van discussie over toeslagen daadwerkelijk een toeslag af. Het nieuwe stelsel is eenvoudiger voor ouders en zorgt dat ouders geen risico meer lopen op terugvorderingen. Het nieuwe stelsel kan bijdragen aan een normverandering waarbij het normaal wordt dat kinderen naar de opvang gaan, wat goed is voor hun ontwikkeling.

Het verlofstelsel maken we eenvoudiger. Door de jaren heen is het verlofstelsel meerdere keren uitgebreid. Daardoor hebben ouders meer mogelijkheden om hun werk te combineren met de zorg voor hun kinderen. Maar het stelsel is ingewikkeld geworden. Daarom zorgen we voor een eenvoudiger, begrijpelijker en toegankelijker verlofstelsel. Het streven is om het wetsvoorstel vereenvoudiging verlofstelsel op 1 januari 2028 in werking te laten treden.

Slagvaardige Overheid

Het kabinet streeft naar een slagvaardige overheid die duidelijk kiest, samenwerkt en levert. Het kabinet zet onder andere in op een rijksbrede apparaatstaakstelling. Voor het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid gaat dit om een bedrag dat structureel oploopt tot in totaal € 476 miljoen euro. Dit draagt bij aan een fundamenteel efficiëntere en effectievere overheid, met veel minder (complexe) wet- en regelgeving, minder overhead en een minder omvangrijk ambtenarenapparaat.

Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid benut de taakstellingen als hefboom voor vernieuwing. De bedragen die behoren bij de taakstellingen uit het coalitieakkoord zijn verdeeld over het kerndepartement, de publieke dienstverleners en de Nederlandse Arbeidsinspectie. De aanvullende taakstelling naar aanleiding van de augustusbesluitvorming zal eveneens verdeeld worden over de verschillende organisatieonderdelen. In de komende periode vullen we de taakstellingen binnen het kerndepartement verder in, waarbij we ook kijken naar mogelijkheden tot vereenvoudiging. Interdepartementaal voeren we het gesprek over de mogelijkheden om de gezamenlijke bedrijfsvoering verder te stroomlijnen en zoeken we samenwerking via de taskforce Slagvaardige Overheid. We kijken naar mogelijkheden voor herprioritering en/of het afstoten van taken, om zo toe te kunnen met een kleinere organisatie. Dit komt boven op de maatregelen die al zijn genomen in het kader van de apparaatstaakstellingen van het kabinet Schoof.

Met ingang van de ontwerpbegroting 2027 zijn in de beleidsagenda, in het onderdeel beleidsprioriteiten, de hoofddoelen van het Ministerie van SZW voor het jaar 2027 opgenomen en waar mogelijk wordt ook ingegaan op risico's. Op deze manier geeft het kabinet aan welke resultaten het beoogt te bereiken en welke beleidsdoelen worden geprioriteerd. De belangrijkste budgettaire mutaties die samenhangen met de keuzes van het kabinet zijn opgenomen in paragraaf 4.2 van deze begroting. Hiermee wordt invulling gegeven aan de moties van der Lee c.s.3, Hoogeveen4 en van der Lee c.s5 over doelen, resultaten, prioriteiten en risico's in begrotingsstukken.

Kerncijfers

Handhaving UWV, SVB en gemeenten

Bij het ontvangen van een uitkering gelden diverse verplichtingen, zoals het tijdig verstrekken van gegevens over het inkomen en het melden van samenwonen. De naleving van deze verplichtingen is een belangrijke voorwaarde voor een goed werkend stelsel van sociale zekerheid. UWV, de SVB en de gemeenten zetten diverse instrumenten in om de naleving en handhaving van wet- en regelgeving te bevorderen. Het gaat zowel om voorkomen (bijvoorbeeld door gedragsbeïnvloeding en voorlichting) als om controleren en sanctioneren (bijvoorbeeld opleggen van boetes). De handhavingskerncijfers worden niet geraamd. In de begroting zijn de realisatiecijfers opgenomen in lijn met het jaarverslag van SZW van 2025. In het jaarverslag worden de ontwikkelingen op de kerncijfers geduid. Voor het jaarverslag waren cijfers van gemeenten over het laatste kwartaal van 2025 nog niet beschikbaar. Deze cijfers zijn nu toegevoegd.

Re-integratie

Tabel 5 geeft weer hoeveel mensen met een beperking door UWV aan het werk zijn geholpen.

Met ingang van het jaarverslag 2025 wordt er voor de WIA en Wajong gerekend met een aangepaste prestatie-indicator, waardoor de aantallen niet te vergelijken zijn met 2024 of eerder. Voor de WIA werden voorheen de mensen geteld van wie het re-integratiedienstverleningstraject is beëindigd omdat ze voor hun resterende verdiencapaciteit werk hebben aanvaard. Sinds 2025 worden mensen geteld die een arbeidsovereenkomst hebben gesloten voor de duur van minstens drie maanden, met een arbeidsomvang (beloonde arbeid) van (gemiddeld) minstens twaalf uur per week. Voor de Wajong werden voorheen alleen de mensen geteld met een overeenkomst van minimaal zes maanden en minimaal 12 uur per week. Vanaf 2025 worden ook mensen meegenomen die de restverdiencapaciteit gedeeltelijk benutten plus mensen met een contractverlenging. De definitie voor de WAO/WAZ is onveranderd en blijft dat alleen de mensen worden geteld van wie het re-integratiedienstverleningstraject is beëindigd omdat ze voor hun resterende verdiencapaciteit werk hebben aanvaard. Voor de Ziektewet worden uitsluitend de mensen geteld die na een re-integratietraject aan het werk zijn gekomen.

4.2 Belangrijkste beleidsmatige mutaties

In deze paragraaf worden de belangrijkste mutaties vermeld ten opzichte van de begroting 2026, waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen uitgaven en ontvangsten, zowel voor begrotingshoofdstuk 15 als voor begrotingshoofdstuk 40.

Bij beleidsmatige intensiveringen met een budgettaire mutatie van € 20 miljoen of meer in enig jaar wordt verwezen of vooruitgewezen naar een stuk met daarin de door de Kamer te ontvangen informatie conform de werkwijze Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

Toelichting

Mutaties eerste suppletoire begroting

De mutaties van de eerste suppletoire begroting zijn toegelicht in onderdeel 2.1 van de Memorie van Toelichting van de Wijziging van de begrotingsstaat van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 2026 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (Kamerstukken II 2025/26, 36 915 XV, nr. 2).

Mutaties begroting 2027

Uitbreiding proactieve dienstverlening bijstand

Gegevensdeling tussen publieke dienstverleners (proactieve dienstverlening) wordt mogelijk gemaakt voor de algemene bijstand. Het CW 3.1 kader voor het wetsvoorstel is reeds gedeeld (Kamerstukken II 2025/26, 36 799, nr. 8).

Besparingsverlies bijstand asiel

Het kabinet-Schoof ging uit van een structurele besparing op de bijstand als gevolg van asielbeperkende maatregelen. De besparing vindt naar verwachting niet plaats in 2027.

Dekking WKB proactieve dienstverlening

In het kader van de bredere budgettaire opgave in de voorjaarbesluitvorming 2025 is besloten om het kindgebonden budget beter te richten op de lagere- en middeninkomens door middel van een steiler afbouwpercentage voor huishoudens met een verzamelinkomen vanaf € 60.000 (prijspeil 2024). Bij Nota van Wijziging is het verzamelinkomen waar de versnelde afbouw van het kindgebonden budget start, verlaagd van € 60.000 naar € 57.950. De opbrengst van deze aanvullende maatregel is voorzien voor dekking van proactieve dienstverlening voor de algemene bijstand.

Verzachting 2de knikpunt kindgebonden budget

De stap in 2027 voor invoering van het hogere afbouwpercentage vanaf het tweede knikpunt (€ 57.950, prijspeil 2024) in het kindgebonden budget is verzacht. Het hogere afbouwpercentage wordt geleidelijker ingevoerd. Voor 2027 wordt het hogere afbouwpercentage 9,95% en per 2028 wordt het afbouwpercentage 12,8%. De verzachting leidt tot incidentele meerkosten. Voor deze mutatie ontvangt uw Kamer de onderbouwing conform de werkwijze Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

Gedeeltelijk uitstel kinderopvangtoeslag tranche 2027

Per 2027 wordt een volgende stap gezet in de verhoging van het vergoedingspercentage voor kinderopvangtoeslag, om stapsgewijs toe te groeien naar één vast vergoedingspercentage. In 2027 wordt een kleinere stap gezet dan eerder voorgenomen.

Uitstel tegemoetkoming arbeidsongeschikten

De afschaffing van de tegemoetkoming arbeidsongeschikten is uitgesteld met één jaar naar 1 januari 2029.

Uitstel WW duurverkorting met één jaar

De maatregel om de maximale duur van een WW-uitkering in te korten van 24 naar 12 maanden, wordt met één jaar uitgesteld naar 1 januari 2029. Dit leidt tot lagere uitgaven aan de Participatiewet en Toeslagenwet in 2029 en 2030 (de hogere uitgaven voor de WW staan in tabel 8, premiegefinancierde uitgaven).

Envelop armoede en schulden

Uit de envelop voor de aanpak van armoede en het tegengaan van problematische schulden is structureel € 20 miljoen per jaar overgeheveld naar de SZW-begroting voor vroegsignalering van schulden (zie ook hieronder bij overboekingen met andere departementen). Voor deze mutatie ontvangt uw Kamer de onderbouwing conform de werkwijze Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).  

Envelop Versterking van gezinnen

De eerste tranche van de envelop versterking van gezinnen is overgeheveld naar de SZW-begroting. Voor deze intensivering ontvangt uw Kamer de onderbouwing conform de werkwijze Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

Noodfonds Energie

Onderdeel van het maatregelenpakket vanwege de gestegen energieprijzen is het Noodfonds Energie. Hiervoor wordt, naast al bestaande middelen, aanvullend € 103 miljoen ingezet vanuit de envelop voor de aanpak van armoede en het tegengaan van problematische schulden. Daarnaast wordt € 2 miljoen bestemd voor Caribisch Nederland. Voor deze mutatie ontvangt uw Kamer dit jaar de onderbouwing conform de werkwijze Beleidskeuzes uitgelegd (CW3.1).

Apparaatstaakstelling

In de augustusbesluitvorming 2026 is besloten tot een aanvullende rijksbrede apparaatstaakstelling. De taakstelling is vooralsnog ingeboekt op artikel 96 en zal op een later moment worden verdeeld over de verschillende organisatieonderdelen.

Bijstelling Macrobudget

Ramingsbijstellingen op basis van de nieuwe economische prognose (MEV 2027) van het Centraal Planbureau (CPB).

Loonbijstelling

Bijstelling van de begroting voor compensatie van de loonontwikkeling.

Desalderingen

Er zijn diverse kleine desalderingen (waarin zowel uitgaven als ontvangsten worden aangepast) waarvan de grootste is voor de doorbelasting van de Rijksschoonmaakorganisatie (RSO) (€ 2,0 miljoen). De nieuwe cao Rijk leidt tot hogere uitgaven voor de RSO. De RSO zal het bedrag voor 2026 doorbelasten aan opdrachtgevers in 2027.

Kasschuiven

Bijstelling rijksbijdragen

Deze post bestaat uit verschillende mutaties van rijksbijdragen aan sociale fondsen op basis van nieuwe cijfers van het CPB. Meerjarig valt de Bijdrage in de Kosten van Kortingen (BIKK) voor de AOW beperkt lager uit. De rijksbijdrage aan het Ouderdomsfonds valt in 2027 lager uit. Dat komt vooral doordat voor 2027 nu hogere premie-inkomsten worden geraamd. Voor de jaren vanaf 2028 gaat de rijksbijdrage licht omhoog omdat de uitgaven aan AOW-uitkeringen iets hoger worden geraamd.

Overboekingen van aanvullende post

Er zijn diverse overboekingen van de aanvullende post van het ministerie van Financiën. De grootste zijn voor de enveloppen Versterking van gezinnen en de aanpak van armoede en het tegengaan van problematische schulden, en het Noodfonds Energie (hierboven toegelicht). Daarnaast wordt € 0,35 miljoen overgeboekt uit de envelop Commissie sociaal minimum BES.

Overboekingen met andere departementen

Overboekingen met begrotingshoofdstuk 40 (H40)

Er zijn diverse herschikkingen en doorverdelingen met het premiegefinancierde begrotingshoofdstuk H40. Een van de grootste betreft een overboeking in verband met de doorverdeling van het deel van de appa­raatstaakstelling uit het laatste coalitieakkoord dat betrekking heeft op UWV en de SVB. Daarnaast vindt er een overboeking van artikel 99 plaats voor de gevolgen van het wetsvoorstel handhaving sociale zekerheid op de uitkeringslasten van de premiegefinancierde sociale zekerheid.

Overboeken nominale ontwikkeling (van begrotingshoofdstuk 83)

Dit betreft de nominale ontwikkeling van de budgetten in 2026 als gevolg van de mutaties van de uitgaven (grondslag) en als gevolg van aanpassing van de indexatiepercentages.

Overige mutaties

Toelichting

Mutaties eerste suppletoire begroting

De mutaties van de eerste suppletoire begroting zijn toegelicht in onderdeel 2.1 van de Memorie van Toelichting van de Wijziging van de begrotingsstaat van het Ministerie van SZW (XV) voor het jaar 2026 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (Kamerstukken II 2025/26, 36 915 XV, nr. 2).

Mutaties begroting 2027

Desalderingen

Er zijn diverse kleine desalderingen waarvan de grootste is voor de doorbelasting van de RSO (€ 2,0 miljoen). De nieuwe cao Rijk leidt tot hogere uitgaven voor de RSO. De RSO zal het bedrag voor 2026 doorbelasten aan opdrachtgevers in 2027.

Overboeken nominale ontwikkeling (van begrotingshoofdstuk 83)

Dit betreft de nominale ontwikkeling van de budgetten in 2026 als gevolg van de mutaties van de uitgaven (grondslag) en als gevolg van aanpassing van de indexatiepercentages. Deze worden overgeboekt van begrotingshoofdstuk 83.

Bijstelling (c)MEV

Dit betreft de bijstelling van de nominale ontwikkeling als gevolg van de mutaties van de uitgaven (grondslag) en als gevolg van aanpassing van de indexatiepercentages van lonen en prijzen op basis van de macro-economische raming van het CPB.

Toelichting

Mutaties eerste suppletoire begroting

De mutaties van de eerste suppletoire begroting zijn toegelicht in onderdeel 2.1 van de Memorie van Toelichting van de Wijziging van de begrotingsstaat van het Ministerie van SZW (XV) voor het jaar 2026 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (Kamerstukken II 2025/26, 36 915 XV, nr. 2).

Mutaties begroting 2027

Besparingsverlies Compensatieregeling transitievergoeding

De maatregel om de compensatieregeling transitievergoeding bij langdurige arbeidsongeschiktheid (Compensatieregeling LAO) te beperken tot kleine werkgevers per 1 juli 2026 is eerder middels een Nota van Wijziging aangepast en uitgesteld naar 1 januari 2027. De wijziging van het wetsvoorstel resulteert in een gehele afschaffing van de Compensatieregeling LAO en de Compensatieregeling bij bedrijfsbeëindiging als gevolg van pensionering of overlijden van de werkgever (Compensatieregeling BE). De in het coalitieakkoord aangekondigde afschaffing van de Compensatieregelingen wordt hiermee vervroegd van 1 januari 2028 naar 1 januari 2027. Hierover is de Tweede Kamer eerder geïnformeerd (Kamerstukken II 2025/26, 36 869, nr. 7). Deze mutatie betreft het per saldo besparingsverlies dat het gevolg is van deze keuzes. De afschaffing per 1 januari 2027 is echter met een jaar uitgesteld, zie ook hieronder.

Uitstel afschaffing Compensatieregeling transitievergoeding met één jaar

De maatregel om de compensatieregeling transitievergoeding (CRTV) af te schaffen is met één jaar uitgesteld naar 1 januari 2028.

Uitstel WW duurverkorting met één jaar

De maatregel om de maximale duur van een WW-uitkering in te korten van 24 naar 12 maanden, is met één jaar uitgesteld naar 1 januari 2029. Dit leidt tot hogere uitgaven aan de WW- en loongerelateerde WGA-uitkering in 2029 en 2030.

Uitstel tegemoetkoming arbeidsongeschikten

De afschaffing van de tegemoetkoming arbeidsongeschikten is met één jaar uitgesteld naar 1 januari 2029.

Terugdraaien verlaging maximumdagloon

Het kabinet heeft besloten om de verlaging van het maximumdagloon met 20% terug te draaien. Hierdoor nemen de uitgaven op de SZW-begroting (voor de WIA, WAO, ZW, WW en verlofregelingen).

Uitvoeringskosten UWV

Op basis van de nieuwe prognose van het CPB (cMEV) neemt het aantal WW-uitkeringen af. Hierdoor nemen de uitvoeringskosten van UWV ook af.

Werkloosheidswet

De nieuwe prognose van het CPB (cMEV) verwacht een lagere werkloze beroepsbevolking in 2026 en 2027. Hierdoor neemt het aantal WW-uitkeringen af, wat leidt tot een neerwaartse bijstelling.

Premies betaald over uitkeringen

Dit betreft de bijstelling van de werkgeverspremies betaald over uitkeringen naar aanleiding van mutaties in de uitkeringslasten van de betreffende regelingen (grondslag) en wijzigingen in de premietarieven.

Bijstelling nominale ontwikkeling

Dit betreft de bijstelling van de reserveringen om uitkeringen in de toekomst te indexeren. Deze reserveringen zijn bijgesteld naar aanleiding van mutaties in de uitkeringslasten van de betreffende regelingen (grondslag) en als gevolg van aanpassing van de indexatiepercentages van lonen en prijzen op basis van de laatste macro economische ramingen van het CPB. Per saldo wordt de nominale ontwikkeling opwaarts bijgesteld, voornamelijk als gevolg van een hoger geraamde contractloonontwikkeling. Dit werkt door in de indexatie van het wettelijk minimumloon en de daaraan gekoppelde uitkeringen.

Kasschuiven

Vanwege de verschuiving van de voor UWV relevante onderdelen van het wetsvoorstel Meer zekerheid flexwerkers van 1 januari 2027 naar 1 januari 2028 verschuiven de kosten van implementatie van 2026 naar 2027.

Overboekingen met andere departementen

Er zijn diverse kleine overboekingen met andere departementen.

Overboekingen met begrotingshoofdstuk 15

Er zijn diverse herschikkingen en doorverdelingen naar en van het begrotingsgefinancierde begrotingshoofdstuk (H15). Een van de grootste betreft een overboeking in verband met de doorverdeling van het deel van de apparaatstaakstelling uit het laatste coalitieakkoord dat betrekking heeft op UWV en de SVB. Daarnaast vindt er een overboeking plaats voor de gevolgen van het wetsvoorstel handhaving sociale zekerheid op de uitkeringslasten van de premiegefinancierde sociale zekerheid.

Overige mutaties

Dit betreft een technische mutatie omdat per abuis eerder een klein verschil is opgetreden. Dit wordt hiermee gecorrigeerd.

Toelichting

Mutaties eerste suppletoire begroting

De mutaties van de eerste suppletoire begroting zijn toegelicht in onderdeel 2.1 van de Memorie van Toelichting van de Wijziging van de begrotingsstaat van het Ministerie van SZW (XV) voor het jaar 2026 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (Kamerstukken II 2025/26, 36 915 XV, nr. 2).

Mutaties begroting 2027

Er is een bijstelling van de verwachte WW-ontvangsten als gevolg van de aanpassing van de indexatiepercentages van lonen en prijzen op basis van de macro-economische raming van het CPB.

4.3 Budgettaire ontwikkeling uitgaven Sociale Zekerheid

Deze paragraaf schetst de ontwikkelingen binnen de uitgaven aan Sociale Zekerheid. De uitgaven aan Sociale Zekerheid bevatten alle uitgaven op de begroting van SZW, die uiteenvallen in uitgaven aan begrotingsgefinancierde en premiegefinancierde regelingen. De begrotingsgefinancierde uitgaven worden gefinancierd uit belastingopbrengsten. De premiegefinancierde uitgaven worden betaald uit premies die werknemers en werkgevers afdragen aan de sociale fondsen. Het UWV en de SVB doen deze uitgaven uit sociale fondsen zelf. Tabel 10 bevat de totale begrotings- en premiegefinancierde uitgaven aan de Sociale Zekerheid.

4.3.1 Opbouw uitgaven Sociale Zekerheid

De uitgaven aan Sociale Zekerheid in tabel 10 zijn uitgedrukt in lopende prijzen. Dit betekent dat we rekening houden met toekomstige loon- en prijsontwikkelingen. Voor de begrotingsgefinancierde regelingen staat hiervoor in 2027 € 1,2 miljard op een afzonderlijke begrotingspost die de Minister van Financiën beheert. Voor de premiegefinancierde regelingen staat een reservering op de SZW-begroting. Beide zijn meegenomen in bovenstaande bedragen. Daarnaast houden bovenstaande bedragen rekening met niet-belastingontvangsten. Ook zijn de begrotingsgefinancierde uitgaven gecorrigeerd voor de rijksbijdragen aan de sociale fondsen, deze lopen mee in premiegefinancierde uitgaven. De premiegefinancierde SZ-uitgaven zijn inclusief de premies betaald over uitkeringen, waarvan de inkomsten bij Financiën op de begroting staan.

In 2027 bedragen de totale uitgaven aan Sociale Zekerheid € 134,3 miljard. In de jaren van 2027 tot 2031 stijgen de verwachte uitgaven naar € 158,4 miljard. De stijging is voor een groot deel toe te wijden aan de aanpassing aan de loon- en prijsontwikkeling. Deze post bedraagt € 4,6 miljard in 2027 en stijgt naar € 21,8 miljard in 2031. Gecorrigeerd voor de loon- en prijsbijstelling lopen de uitgaven aan Sociale Zekerheid licht op. Een overzicht van het verloop van de uitgaven over de jaren 2026 t/m 2031 is te vinden in de horizontale toelichting in de bijlagen bij de Miljoenennota.

4.3.2 Uitgaven Sociale Zekerheid 2026-2031

Tabel 11 laat zien hoe de uitgaven aan Sociale Zekerheid zijn opgebouwd per cluster van regelingen. In 2027 vormen de AOW-uitgaven met € 59,7 miljard de grootste uitgavenpost. Daarnaast zijn de arbeidsongeschiktheidsregelingen (€ 21,9 miljard), de WW en bijstand (tezamen € 12,6 miljard) en de kinderopvangtoeslag en kindregelingen (tezamen € 16,1 miljard) grote uitgavenposten. De uitgaven aan de AOW stijgen doordat het aantal AOW-gerechtigden groeit als gevolg van de vergrijzing. De uitgaven aan de Kinderopvangtoeslag (KOT) nemen de komende jaren toe door (de aanloop naar) het nieuwe kinderopvangstelsel.

4.4 Openbaarheidsparagraaf

SZW heeft het verbeteren van de informatiehuishouding en het vergroten van transparantie de afgelopen jaren opgepakt door middel van het meerjarige programma ENIGMA Informatiehuishouding Open op Orde dat eind 2026 naar verwachting decharge zal ontvangen. Het programma had tot doel om het informatiebeheer van SZW te verbeteren en transparanter te maken. Daarnaast had het programma het doel om het bewustzijn van de omgang met openbaarheid van informatie in het DNA van de ambtenaren en in het werkklimaat/-proces van het departement te verankeren. Per 1 januari 2027 zal de opgave om de informatiehuishouding structureel te verbeteren en de actieve openbaarmaking te borgen, landen in de lijnorganisatie.

Informatiehuishouding

Met de afronding van het programma ENIGMA Informatiehuishouding Open op Orde eind 2026 is de programmafase afgesloten. In 2027 ligt de nadruk op het verder afronden van de borging van de bereikte resultaten binnen de lijnorganisatie, zodat de verbetering van de informatiehuishouding een structurele verantwoordelijkheid van de organisatie is en blijft.

Het Kwaliteitssysteem Informatiehuishouding (KS-IHH) borgt de structurele sturing op de kwaliteit van de informatiehuishouding. Het systeem omvat de departementale kaders, monitoring, rapportages en prioritering van verbeterinitiatieven en ondersteunt daarmee een continue verbetercyclus. Het systeem vormt een belangrijke schakel in de doorontwikkeling en het beheer van de departementale kaders, ondersteunt de organisatie met kennis en advies, monitort de naleving van wet- en regelgeving en departementale afspraken, rapporteert over de voortgang en stuurt op de prioritering in tijd van verbeterinitiatieven. Hiermee wordt een structurele verbetercyclus ingericht, waarbij jaarlijks een verbeteragenda wordt vastgesteld en uitgevoerd om de kwaliteit van de informatiehuishouding blijvend te monitoren, te verbeteren en verder te professionaliseren.

Het departementale KS-IHH sluit daarnaast aan op het in ontwikkeling zijnde rijksbrede kwaliteitsraamwerk voor informatiehuishouding (in opdracht van CIO-Rijk), waarmee een uniforme wijze van sturen op kwaliteitsindicatoren en volwassenheidsontwikkeling binnen het Rijk wordt ondersteund.

In 2027 wordt uitvoering gegeven aan de verbeteragenda van het KS-IHH. Een belangrijk onderdeel hiervan is de implementatie van de Archiefwet 2026, die op 1 januari 2027 in werking treedt. Daarnaast wordt in 2027 verder gewerkt aan het afronden van het opschonen van de netwerkschijven en het op orde brengen van de focusdossiers. SZW blijft daarnaast actief aansluiten bij de ontwikkeling van rijksbrede generieke voorzieningen, zoals e-mailarchivering, archivering van berichtenapps, integraal Zoeken en Vinden van informatie en de generieke Woo-voorziening. Deze voorzieningen vormen belangrijke randvoorwaarden voor de verdere professionalisering van de informatiehuishouding. De planning van deze interdepartementale voorzieningen is afhankelijk van de rijksbrede ontwikkeling en kan daardoor gedurende 2027 of later worden geïmplementeerd.

Actieve openbaarmaking

In de Wet open overheid (Woo) is geregeld dat de overheid (nog) transparanter moet worden en daarom moet ook SZW een deel van zijn informatie (documenten) tijdig actief openbaar maken naar de burger toe. Nu moet de burger dat nog vaak via een Woo-verzoek opvragen.

De in de Woo genoemde 11 verplichte informatiecategorieën op directieniveau worden grotendeels al actief openbaar gemaakt, onder andere via eigen SZW-websites, de Staatscourant en open.overheid.nl. Op basis hiervan komt er jaarlijks een geactualiseerde SZW-brede infographic beschikbaar. De infographic geeft inzicht met welke verplichte informatiecategorieën op werkveld- en directieniveau wordt gewerkt. Dit levert management-/sturingsinformatie op en genereert meer bewustwording en betrokkenheid binnen SZW. Tevens wordt bekeken om de infographic in de vorm van een live-dashboard te verwerken.

Naast de reeds bestaande openbaarmaking zullen medio 2027 de resterende informatiecategorieën verplicht openbaar moeten worden gemaakt, met uitzondering van de informatiecategorie Beschikkingen. Beschikkingen moeten op een nader te bepalen later moment verplicht actief openbaar gemaakt worden. De Eindredactie Actieve Openbaarmaking ondersteunt bij het actief openbaar maken van de 11 informatiecategorieën.

Daarnaast kent de Woo ook een inspanningsverplichting. Dit houdt in dat SZW als organisatie bovenop de verplicht gestelde informatiecategorieën op eigen initiatief ook aanvullende documenten openbaar maakt. De Eindredactie Actieve Openbaarmaking werkt momenteel het kader hiervoor uit.

Ten slotte zijn er toolboxen (instructies) actieve openbaarmaking voor medewerkers ontwikkeld, zodat de medewerkers goed zijn uitgerust voor de actieve openbaarmaking.

Passieve openbaarmaking (Woo-verzoeken)

Het is van groot belang om burgers, wetenschappers en journalisten tijdig van informatie te kunnen voorzien ingeval zij een Woo- of informatieverzoek indienen. De maximale termijn voor de beantwoording van Woo-verzoeken bedraagt 42 dagen. Deze termijn wordt door SZW vaak nog niet gehaald.

SZW blijft zich inzetten om bij Woo-verzoeken in aansluiting op de informatiebehoefte van de verzoeker eerst de meest belangrijkste documenten te verstrekken om zo met de verzoekers te lange behandeltermijnen te voorkomen. Daarnaast zet SZW zich in om, waar mogelijk, buiten de Woo om te voorzien in de informatiebehoefte van burgers, wetenschappers en journalisten. Ook in 2027 blijft SZW gericht op het onderzoeken waar de behandeling en het afhandelingsproces van Woo-verzoeken efficiënter kan worden ingericht.

4.5 Strategische Evaluatie Agenda

De Strategische Evaluatie Agenda (SEA) is een overzicht van alle geplande evaluaties over SZW-beleid. De evaluatieonderzoeken staan geordend naar thema’s die aansluiten bij de strategie van SZW. Ze zijn opgebouwd vanuit onze maatschappelijke opgaven (top-down) en vanuit onze kennis van hoe ons beleid werkt (bottom-up). Bij de inhoud van de thema’s is gekeken naar de samenhang met de kennisagenda van SZW. Ook is gekeken naar samenhang tussen thema’s en beleidsthema’s van andere departementen. Dit is terug te zien in de toelichtende teksten en doordat sommige onderzoeken onder meerdere thema’s vallen.

De evaluaties op deze SEA dienen niet alleen ter verantwoording van de effectiviteit en doelmatigheid van uitgaven. Ze zijn ook gericht op verbetering van bestaand beleid en het voorbereiden van nieuw beleid. Zo wordt op langere termijn duidelijker hoe beleid werkt en waar verbetering mogelijk is. Daarbij staat de impact van beleid op de maatschappij voorop.

Voor elk SEA-thema geldt dat alle onderwerpen geëvalueerd worden tenzij anders is aangegeven in de tekst. De verschillende onderwerpen kunnen zich in andere evaluatiefases bevinden. Voor zover redelijkerwijs mogelijk wordt ook het beleid in Caribisch Nederland geëvalueerd.

Bijlage 4 bij deze begroting biedt een overzicht van alle geplande evaluatieonderzoeken. In de SEA maakt SZW onderscheid tussen evaluaties en overig onderzoek. De evaluaties zijn als volgt getypeerd: ex-ante evaluaties (zoals pilots, nulmetingen en experimenten), ex-durante evaluaties (zoals monitoring en tussenevaluaties), ex-post evaluaties (zoals wets- en effect­evaluaties en periodieke rapportages).

Thema 1: Gezonde en veilige arbeidsomstandigheden

Het beleid rond Gezond en Veilig Werken (G&VW) heeft tot doel dat mensen in Nederland gezond en veilig werken. Zo kunnen zij gezond hun pensioenleeftijd halen. Het beleid draagt bij aan de kerndoelen van SZW, namelijk eerlijk, gezond en veilig werk. De Arbeidsomstandighedenwet, het Arbeidsomstandighedenbesluit, de Arbeidsomstandighedenregeling en de Arbeidstijdenwet vormen het fundament van de beleidsinzet. Een belangrijk deel van het beleid bestaat uit het stimuleren en ondersteunen van de praktijk, zodat werkgevers en werknemers hun verantwoordelijkheid voor gezond en veilig werken goed kunnen nemen. Daarnaast zijn communicatie via het Arboportaal en de dialoog met sociale partners en andere betrokken partijen belangrijke onderdelen van het beleid.

SZW heeft in september 2020 een uitgebreide beleidsdoorlichting over artikel 1 van de SZW-begroting uitgevoerd, inclusief het beleidsterrein G&VW. Mede op basis van deze beleidsdoorlichting en de toekomstverkenning arbeid & gezondheid is de Arbovisie 2040 opgesteld. Centrale elementen in de uitwerking van de visie zijn een stevige inzet op preventie (voorkomen van arbeidsongevallen en uitval door werk) en betere uitvoering van de Arboregels, met als sluitstuk goed toezicht en handhaving. Een lopend onderzoek brengt in kaart welke financiële prikkels in het stelsel preventie door werkgevers kunnen bevorderen.

Naast de genoemde trajecten volgt SZW met een meerjarig monitoringsprogramma de ontwikkelingen op het gebied van de veiligheid en gezondheid van werkenden. Dit alles biedt, samen met de evaluaties van de beleidsinstrumenten onder dit thema, input voor de periodieke rapportage die in 2028 gepland staat.

Thema 2: Leven lang ontwikkelen

Beleidsmaatregelen binnen het thema Leven Lang Ontwikkelen (LLO) hebben als doel mensen te helpen zich te ontwikkelen en inzetbaar te blijven op de arbeidsmarkt. De arbeidsmarkt is sterk in beweging. Het is belangrijk dat vraag en aanbod goed op elkaar aan blijven sluiten. LLO beoogt werkzekerheid te vergroten en werkloosheid te voorkomen. Ook draagt LLO bij aan doorgroei in loopbanen, en meer werkplezier en inkomen. Verder kan LLO een bijdrage leveren aan productiviteitsgroei en innovatie van bedrijven. Cruciaal is een sterke leer- en ontwikkelcultuur waarin het vanzelfsprekend is voor mensen om zich te blijven ontwikkelen. SZW werkt binnen het thema LLO samen met onder andere OCW, EZ en de SER en stemt onderzoek en beleid op elkaar af.

Op dit moment zijn er verschillende LLO-beleidsinstrumenten, zoals de SLIM-regeling (met twee hoofdstukken, SLIM MKB en SLIM Scholing) en de Expeditie-regeling. We onderzoeken de effectiviteit van deze beleidsinstrumenten. Ook werken we toe naar een periodieke rapportage waarbinnen alle onderwerpen van het thema worden meegenomen. Hierin onderzoeken we de onderlinge samenhang tussen de beleidsinstrumenten. Het is hierbij de wens om inzicht te krijgen in de toegankelijkheid en het gebruik van de regelingen voor verschillende groepen werkenden, zoals werkenden in het mkb, praktisch opgeleiden, flexwerkers en ouderen. De periodieke rapportage zal eind 2027 worden opgeleverd.

Thema 3: Arbeidsverhoudingen en arbeidsvoorwaarden

De beleidsinstrumenten onder het thema Arbeidsverhoudingen en -voorwaarden beschermen en versterken de positie van werkenden. Zo bevorderen ze het functioneren van de arbeidsmarkt (evenwicht tussen werkgevenden en werkenden). De beleidsinstrumenten onder dit thema zijn divers: van de wetgeving die ervoor zorgt dat iedere werknemer een minimumloon ontvangt en de cao-wetgeving, tot beleid rond gelijke behandeling op de werkvloer.

In 2020 is de beleidsdoorlichting naar artikel 1 Arbeidsmarkt van de SZW-begroting afgerond. De scope van artikel 1 was breder dan beleid naar Arbeidsverhoudingen en- voorwaarden. De belangrijkste conclusie was dat doelbereik niet of nauwelijks te beoordelen was omdat de instrumenten moeilijk te koppelen waren aan de doelen. Artikel 1 is nu opgesplitst in een aantal thema’s, waaronder arbeidsverhoudingen en -voorwaarden.

Onder dit thema vallen alle evaluaties van het beleid rond arbeidsverhoudingen en -voorwaarden. Zoals de Wet toelating terbeschikkingstelling van arbeidskrachten (Wtta). Deze wet heeft als doel de positie van kwetsbare arbeidskrachten, waaronder arbeidsmigranten, te verbeteren en een gelijk speelveld te creëren voor uit- en inleners. Het eerste jaar na inwerkingtreding worden focusgroepen gehouden om ervaring in de praktijk op te halen. Daarnaast wordt de Wtta jaarlijks gemonitord en wordt het drie jaar na inwerkingtreding geëvalueerd. Daarna wordt telkens na vijf jaar een verslag gedeeld over de doeltreffendheid en de effecten van de wet in de praktijk.

Daarnaast is in de Kamerbrief van april 2023 het arbeidsmarktpakket aangekondigd. Daarin worden maatregelen aangekondigd zoals het Wetsvoorstel invoering rechtsvermoeden en het wetsvoorstel Meer zekerheid flexwerkers. Deze maatregelen vallen onder dit thema. Om de impact van het arbeidsmarktpakket te monitoren en de effecten van de verschillende wetsvoorstellen zo goed mogelijk te kunnen evalueren, wordt in opdracht van het ministerie een jaarlijkse monitor uitgevoerd. Het beleid Arbeidsverhoudingen en -voorwaarden heeft ook effecten buiten de bescherming van de positie van werkenden. Bijvoorbeeld op de wendbaarheid van bedrijven en de arbeidsproductiviteit van Nederland. De verschillende evaluaties, waaronder in de monitor van het arbeidsmarktpakket, zullen ook hierop ingaan. De periodieke rapportage over dit thema verschijnt in 2027.

Thema 4: Arbeid, zorg en de ontwikkeling van het kind

Het beleid van SZW op dit gebied bestaat uit de onderwerpen kinderopvang, kinderbijslag en kindgebonden budget én arbeid en zorg. Onder dit laatste vallen bijvoorbeeld zwangerschaps- en bevallingsverlof, ouderschapsverlof en flexibel werken.

Hierbinnen gaat het over het beleid dat de arbeidsdeelname van ouders wil bevorderen en hun inkomensondersteuning wil bieden. Zo krijgen mensen controle op hun werk en leven én tegelijk de mogelijkheid zich te kunnen ontwikkelen. Daarnaast wil het beleid een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van het kind en het bestrijden van armoede onder kinderen.

De komende jaren zullen we dit beleid evalueren. We kijken dan naar alle onderwerpen die raken aan arbeid en zorg, en de ontwikkeling van het kind. Wat zijn de doelen van dit SZW-beleid? Welk inzicht hebben we op dit vlak nodig? En vooral ook: waar zit overlap en waar ontbreekt kennis of een eventuele hogere doelomschrijving en link met ander (SZW- of rijks)beleid?

De subthema’s kinderopvang, tegemoetkoming ouders en arbeid en zorg hebben nu alle drie een eigen evaluatieplanning. Momenteel vindt er één periodieke rapportage plaats, op het subthema Kinderopvang. De andere subthema’s hebben tijdens de afgelopen twee jaar een periodieke rapportage gehad. We sorteren voor op één gezamenlijke periodieke rapportage in de volgende evaluatie-cyclus. Deze zal de periodieke rapportages per subthema vervangen. Dit is wel afhankelijk van de uitkomsten van de lopende rapportage.

Kinderopvang

Kinderopvang heeft als doel om zowel de arbeidsdeelname van ouders te bevorderen als de ontwikkeling van het kind te stimuleren. Het beleid richt zich op kwalitatief goede, toegankelijke en betaalbare kinderopvang. In 2026 loopt er een periodieke rapportage over het doel 'bevorderen van arbeidsparticipatie'. Daarnaast is in 2023 de periodieke rapportage over het doel «stimuleren van de ontwikkeling van het kind» uitgevoerd. Samen vormen deze de evaluatie over het totale kinderopvangbeleid.

Per 1 januari 2026 is de Wet kinderopvang BES (Wko BES) van kracht. Anders dan in Europees Nederland was er nog geen wettelijke regeling voor de kinderopvang in Caribisch Nederland. Doel van deze wet is de kwaliteit, veiligheid en de toegankelijkheid van de kinderopvang te verbeteren. Met een invoeringstoets zullen de eerste effecten in de praktijk worden getoetst, en in 2031 verwachten we de eerste evaluatie van de Wko BES uit te voeren.

Het kabinet introduceert een nieuw financieringsstelsel voor de kinderopvang. Deze nieuwe financiering is eenvoudiger, biedt ouders meer zekerheid en maakt kinderopvang voor veel ouders beter betaalbaar. De inkomensafhankelijke, ingewikkelde en onzekere kinderopvangtoeslag verdwijnt. Er komt een hoge inkomensonafhankelijke vergoeding voor alle werkende ouders voor terug. De overheid betaalt deze vergoeding rechtstreeks aan kinderopvangorganisaties. Ouders weten vooraf waar ze recht op hebben, dus de overheid vordert niet meer terug bij ouders. Voor deze nieuwe financiering is een wetswijziging nodig. Voor deze wijziging zal SZW een uitgebreid monitoring- en evaluatieplan opstellen. Daarmee volgen en onderzoeken we de gevolgen van de wijzigingen.

Tegemoetkoming ouders

De overheid biedt een financiële tegemoetkoming aan ouders of verzorgers voor de kosten van kinderen. Dit doet zij via de Algemene kinderbijslagwet (inclusief de dubbele kinderbijslag en extra kinderbijslag - AKW+), het kindgebonden budget (WKB) en de kinderbijslagvoorziening BES.

In 2025 is de periodieke rapportage tegemoetkoming ouders opgeleverd. Uit deze evaluatie blijkt dat de kindregelingen grotendeels bereiken wat zij beogen te doen. De uitvoering van de AKW en WKB verloopt grotendeels zonder knelpunten. De uitvoering van de dubbele kinderbijslagen en gezinsbijslagen met een internationale component kent wel een aantal problemen. Hierdoor zijn de uitvoeringskosten relatief hoog ten opzichte van het aantal ontvangers. Verder is geconstateerd dat er een verschil zit tussen de kostendekkendheid voor alleenstaanden onder minima en paren onder minima. Voor de Kinderbijslagvoorziening BES constateert de evaluatie dat er behoefte is aan een aanvullende inkomensafhankelijke toeslag. Dit is vanwege het ontbreken van een objectieve inkomensregistratie momenteel niet mogelijk.

Het kabinet ondersteunt gezinnen met kinderen de komende jaren door meer zekerheid en eenvoud te bieden. De kinderbijslag en het kindgebonden budget worden samengevoegd in één nieuwe regeling met één wettelijk kader binnen het socialezekerheidsstelsel. De komende jaren werkt het kabinet deze nieuwe regeling verder uit en worden de bestaande kindregelingen geïntensiveerd. De aanbevelingen uit de verschillende onderzoeken nemen we mee in het verdere ontwerp van de nieuwe regeling. Als tijdens het ontwerp van deze nieuwe regeling blijkt dat er ‘witte vlekken’ zijn, kan dat aanleiding zijn voor aanvullend onderzoek. Voor de nieuwe kindregeling is daarnaast een wetswijziging nodig. Voor deze wijziging zal SZW een monitoring- en evaluatieplan opstellen.

Arbeid en zorg

Het beleidsterrein Arbeid en Zorg maakt het mogelijk om arbeid en zorg te combineren. In de Wet arbeid en zorg zijn de verlofregelingen opgenomen. Dit verlof kan worden gebruikt voor de zorg voor kinderen, de zorg voor naasten en bij calamiteiten. Er wordt gewerkt aan het vereenvoudigen van het verlofstelsel. Over de mogelijkheden voor vereenvoudiging is de Tweede Kamer eerder geïnformeerd (Kamerstukken II 2022/23, 32 855, nr. 38 en Kamerstukken II 2023/24, 32 855, nr. 39). In het najaar van 2026 wordt de Tweede Kamer geïnformeerd over het nieuwe, vereenvoudigde verlofstelsel.

UWV heeft in 2024 onderzoek gedaan naar de eerste ervaringen van ouders, werkgevers en UWV met het betaald ouderschapsverlof.6 Deze invoerings­toets is eind 2024 gedeeld met de Tweede Kamer (Kamerstukken II 2024/25, 26 447, nr. 60). In 2026 volgt de eerste evaluatie van het betaald ouderschapsverlof. Hierin wordt gekeken naar het gebruik en de effecten van dit verlof.

In 2024 is onderzoek gedaan naar de doeltreffendheid en doelmatigheid van het Arbeid en Zorg-beleid. Deze periodieke rapportage is eind 2024 gedeeld met de Tweede Kamer (Kamerstukken II 2024/25, 26 447, nr. 60). Hierin is ook de beleidstheorie Arbeid en Zorg opgenomen. Uit de periodieke rapportage blijkt dat de doelstellingen van het beleidsterrein redelijk tot behoorlijk goed worden bereikt met de bestaande regelingen. Er konden geen uitspraken worden gedaan over de doelmatigheid. In mei is de Tweede Kamer geïnformeerd over wat de vervolgstappen zijn (Kamerstukken II 2024/25, 31 865, nr. 281).

Thema 5: Pensioen en oudedag

Om ons pensioenstelsel toekomstbestendiger te maken, hebben kabinet en sociale partners in 2019 het pensioenakkoord gesloten. De maatregelen die daaruit voortvloeien moeten deze oudedagsvoorziening verbeteren en mensen uitzicht bieden op een koopkrachtig pensioen. Zo’n koopkrachtig pensioen sluit aan bij het SZW-doel ‘mensen hebben een vangnet bij ouderdom’.

Daarnaast bevat het pensioenakkoord tijdelijke maatregelen rond duurzame inzetbaarheid en eerder stoppen met werken. Deze zijn uitgewerkt in onder andere de tijdelijke subsidieregeling Maatwerk duurzame inzetbaarheid en Eerder uittreden (MDIEU) (2021-2025), de tijdelijke drempelvrijstelling voor Regelingen voor vervroegde uittreding (RVU) en de uitbreiding van verlofsparen. Deze maatregelen sluiten aan bij het SZW-doel ‘mensen hebben (duurzaam) gezond en veilig werk’. De maatregelen rond de oudedagsvoorziening en een koopkrachtig pensioen zijn uitgewerkt in de Wet toekomst pensioenen (Wtp).

De evaluaties van deze wetten zijn geagendeerd in de SEA. Daarnaast monitort SZW de voortgang van de transitieperiode van de Wtp (2023-2028). In 2028 is de transitie naar het nieuwe pensioenstelsel afgerond. De ervaringen van deelnemers, en de effecten van de transitie worden in de jaren daarna geëvalueerd. Verder vindt in 2026 het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Inkomensvoorziening Ouderen plaats. Dit IBO heeft als doel mogelijke aanpassingen in kaart te brengen en concrete beleidsopties te formuleren om de inkomensvoorziening voor ouderen te verbeteren, met aandacht voor betaalbaarheid, uitvoerbaarheid en de effecten op de arbeids- en woningmarkt. Het eindrapport wordt in de tweede helft van 2026 opgeleverd.

Ook is in het pensioenakkoord overeengekomen dat de AOW-leeftijd vanaf 2020 minder snel stijgt en vanaf 2025 voor twee derde wordt gekoppeld aan de levensverwachting. SZW monitort de gevolgen van de leeftijdsverhoging op de arbeidsparticipatie, gebruik van uitkeringen, gezondheid en duurzame inzetbaarheid. De AOW-monitor wordt sinds 2019 jaarlijks gepubliceerd en dit blijft de komende periode relevant.

Het akkoord ‘Gezond naar pensioen’ (2024) vormt een vervolg op de afspraken uit het pensioenakkoord over duurzame inzetbaarheid en eerder uittreden. Hieruit volgt onder meer een structurele voortzetting van de RVU-drempelvrijstelling. Ook is in vervolg op het akkoord invulling gegeven aan een agenda voor duurzame inzetbaarheid. Vanuit deze agenda komt er een nieuwe tijdelijke subsidie voor sectoren en bedrijven voor maatregelen die duurzame inzetbaarheid bevorderen. Ook wordt kennisontwikkeling en innovatie rondom het verminderen en verlichten van zwaar werk gestimuleerd. Ieder jaar voor de zomer wordt de Kamer geïnformeerd over de monitoring van de afspraken uit het akkoord. Iedere drie jaar is er een ijkmoment. Het eerste ijkmoment is voor de zomer van 2028.

Aangezien het subthema «Gezond naar Pensioen» bijna uitsluitend bestaat uit de afgeronde en intensief geëvalueerde MDIEU-regeling, is het subthema te klein om te behandelen in een periodieke rapportage. Daarom worden de twee subthema’s gezamenlijk behandeld in de periodieke rapportage Pensioen en Oudedag die in 2029 naar de Tweede Kamer gaat.

Thema 6: Armoede en schulden

Een van de strategische doelen van SZW is dat mensen een vangnet hebben als ze dat nodig hebben. Maar in de praktijk kampen nog te veel mensen met ernstige geldzorgen, problematische schulden of leven onder of rond de armoedegrens. Dit geldt voor Europees én Caribisch Nederland. De persoonlijke impact hiervan op mensen is groot. Ook betalen we hiervoor als samenleving een hoge prijs. SZW zet daarom in op het Nationaal Programma Armoede en Schulden.

Met het Nationaal Programma Armoede en Schulden willen we een toename van (kinder)armoede voorkomen, en zo mogelijk verder terugdringen. Daarnaast willen we de langetermijneffecten van armoede tegengaan en mensen in armoede helpen vooruit te komen. Ook moeten problematische schulden worden voorkomen. En als er schulden ontstaan, moeten drie dingen beter: een kleine vordering moet klein blijven, mensen met schulden moeten overzicht houden, en er moet snelle en goede schuldhulpverlening beschikbaar zijn. Met dit programma wil SZW nadrukkelijk ook voorzieningen beter toegankelijk maken. Zo krijgen mensen meer bestaanszekerheid en de ruimte om mee te doen in de samenleving.

SZW stelt jaarlijks een monitor op bij de rapportage aan de Tweede Kamer over de voortgang van het programma. Hiermee bieden we inzicht in de aard van de problematiek en ontwikkelingen in het armoede- en schuldenbeleid. En bekijken we aan de hand van verschillende kwantitatieve gegevens en indicatoren of we op de goede weg zijn. Samen met de monitors en evaluaties van de beleidsinstrumenten onder dit thema vormt dit de input voor de periodieke rapportage. De periodieke rapportage beslaat het armoede- en schuldenbeleid in de periode 2019 tot en met 2025. Deze rapportage levert ook een actueel beeld op van de kennisbasis en resterende inzichtbehoeften op dit thema. Eind 2026 wordt de periodieke rapportage aan de Tweede Kamer gestuurd.

Thema 7: Bijstand en participatie

In Nederland bestaat een vangnet voor wie niet zelf in het bestaan kan voorzien. Sinds 2015 regelt de Participatiewet een deel van deze voorzieningen. Deze wet biedt via de bijstand inkomenssteun aan mensen die het tegenzit. Ook helpt de wet hen om weer aan het werk te komen. Samenhangend met de Participatiewet stimuleert de Wet banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten werkgevers om mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen.

De afgelopen jaren is gebleken dat de Participatiewet niet altijd uitpakt zoals bedoeld. Daarom is het traject Participatiewet in balans gestart. In het Breed Offensief stond de situatie van mensen met een arbeidsbeperking binnen de Participatiewet centraal. Sinds 2026 zijn er met Participatiewet in balans meerdere wijzigingen doorgevoerd om knelpunten binnen de Participatiewet te adresseren. Op de langere termijn wordt gekeken naar een fundamentele herziening van de Participatiewet.

SZW monitort de Participatiewet al sinds de introductie in 2015 uitgebreid. Elk jaar verschijnt een monitoringsbrief Participatiewet. Twee keer per jaar is er een factsheet met de belangrijkste cijfermatige ontwikkelingen rond de Participatiewet. Daarnaast monitort de Nederlandse Arbeidsinspectie het stelsel van werk en inkomen. In deze monitor bestaat ruim aandacht voor ervaringen van bijstandsgerechtigden en gemeentelijke professionals. Ook wordt in de monitoring van de Participatiewet aansluiting gezocht bij ontwikkelingen in het sociale domein. Zo is er aandacht voor de brede baten, bijvoorbeeld op het gebied van zorggebruik. Een ander belangrijk aspect van de monitoring is de duurzaamheid van werk.

Een periodieke rapportage van het huidige beleid verschijnt in 2027. Vanwege de decentrale uitvoering van het beleid, ziet de periodieke rapportage vooral het stelselperspectief. Er wordt niet ingegaan op individuele gemeenten. De effecten van recente beleidswijzigingen zullen, voor zover mogelijk, mee worden genomen in deze periodieke rapportage.

Thema 8: Jonggehandicapten

Het thema «Jonggehandicapten» omvat de doelstelling om jonggehandicapten de kans te bieden zich te ontwikkelen zodat ze kunnen bijdragen aan hun toekomst in de vorm van betaald werk en hen een financieel vangnet te bieden als zij niet zelfstandig kunnen voorzien in een inkomen.

Op basis van de bevindingen uit de beleidsdoorlichting Wajong in 2018 heeft het toenmalige kabinet de Wajong aangepast. Met de Wet vereenvoudiging Wajong zijn diverse maatregelen in de Wajong verwerkt. Die zorgen er onder andere voor dat meer (gaan) werken loont. Ook kunnen Wajonggerechtigden tot de AOW-leeftijd herleving van hun Wajonguitkering aanvragen als dat nodig is. Daarnaast behouden zij hun uitkering als zij onderwijs (gaan) volgen.

UWV is in 2017 gestart met een nieuw dienstverleningsmodel om Wajonggerechtigden die kunnen werken te helpen bij het vinden van werk. De onderzoeksplanning heeft de afgelopen tijd in het teken gestaan van het afronden van de wetsevaluatie Wet vereenvoudiging Wajong en een periodieke rapportage jonggehandicapten in 2025. Verwacht wordt dat deze onderzoeken in het najaar 2026 met een kabinetsreactie naar de Tweede Kamer worden gestuurd. Op basis van de resultaten van deze onderzoeken werkt SZW aan een nieuwe onderzoeksplanning.

Thema 9: Werkloosheid werknemers

Bij het thema ‘Werkloosheid bij werknemers’ gaat het erom werknemers inkomensbescherming te bieden bij werkloosheid en hen te stimuleren een nieuwe baan te vinden. Een zo snel mogelijke terugkeer naar werk is zowel in het belang van het individu als in het belang van de maatschappij. Het overgrote deel van de uitgaven binnen dit thema heeft betrekking op de Werkloosheidswet (WW).

Er is inmiddels de nodige kennis beschikbaar over de werking van de WW, onder andere op basis van de periodieke rapportage uit 2023. Zo is er een goed inzicht in de mate van inkomensbescherming die wordt geboden door de WW, en hoe dit zou veranderen bij aanpassingen aan de WW. SZW zet erop in om met name de kennis over de activerende werking van de WW te vergroten. Het meer activerend maken van de WW is immers een belangrijke doelstelling van het kabinet.

In dit kader wordt onder meer onderzoek gedaan naar de huidige sollicitatieplicht ter invulling van de inspanningsplicht in de WW. UWV is begin 2025 gestart met een vier jaar durend onderzoek naar de huidige sollicitatieplicht in de WW en de effecten daarvan. Dit experimentele onderzoek vergelijkt de effectiviteit van drie varianten van de invulling van de sollicitatieplicht in de WW. Over het verloop en de voorlopige resultaten van het experiment in de praktijk zal medio 2028 worden gerapporteerd. De eindevaluatie is naar verwachting medio 2029 beschikbaar.

De onderwerpen binnen het thema worden met uitzondering van de Inkomensvoorziening Oudere Werklozen (IOW) allemaal geëvalueerd en zullen ook mee worden genomen in de eerstvolgende periodieke rapportage (2030). De verschillende onderwerpen kunnen zich wel in andere evaluatiefases bevinden. De IOW is in 2020 reeds geëvalueerd en daarna inhoudelijk niet gewijzigd. De mogelijkheid tot instroom in de IOW stopt per 1 januari 2028.

Thema 10: Ziekte en arbeidsongeschiktheid werknemers

In Nederland beschermen we werknemers tegen de financiële gevolgen van ziekte en arbeidsongeschiktheid. Ook ondersteunen we deze mensen naar werk (re-integratie). Dit thema gaat over deze onderwerpen.

Het ministerie heeft de afgelopen jaren getest op welke manieren we zieke en arbeidsongeschikte mensen kunnen ondersteunen bij het vinden van passend werk. De effecten van deze experimenten worden geëvalueerd. Zo meet het ministerie de komende jaren het succes van het aanbieden van re-integratiedienstverlening aan duurzaam arbeidsongeschikten.

Daarnaast volgt het ministerie de effecten van bestaande en nieuwe beleidsmaatregelen voor zieke en arbeidsongeschikte mensen. Als de komende jaren de wetsvoorstellen uit het arbeidsmarktpakket (bijvoorbeeld de Wet basisverzekering arbeidsongeschiktheid zelfstandigen en de wet tot wijziging van de re-integratieverplichtingen in het tweede ziektejaar bij werknemers van kleine en middelgrote werkgevers) zijn aangenomen, monitort het ministerie de effecten hiervan. Verder voert het ministerie brede studies uit op losse thema’s. Bijvoorbeeld een onderzoek naar alles wat we nog niet weten als het gaat om re-integratie.

Thema 11: Inkomensondersteuning nabestaanden en wezen

Het beleid voor nabestaanden en wezen beschermt deze groepen tegen de financiële gevolgen van het verlies van een partner of ouder(s). De Algemene nabestaandenwet (Anw) biedt deze bescherming. De nabestaandenuitkering garandeert de bestaanszekerheid van achterblijvende partners. Het vangnet voor wezen is de wezenuitkering. Dit beleid draagt bij aan het bredere SZW-doel voor bestaanszekerheid.

In de afgelopen jaren zijn verschillende onderzoeken gedaan naar de Anw. In navolging op de beleidsdoorlichting van 2019 is in 2022 een verkennend kwalitatief onderzoek uitgevoerd naar de wezenuitkering. Uit dit onderzoek bleek dat de doeltreffendheid en doelmatigheid van de wezenuitkering te vergroten zijn. In 2023 heeft het Nibud de kosten van levensonderhoud voor wezen onderzocht. Op basis van deze twee onderzoeken worden mogelijke verbeteringen voor de wezenuitkering en de effecten daarvan verder verkend.

Verder heeft de SVB in 2023 een intern onderzoek uitgevoerd naar het ‘niet-gebruik’ van de wezenuitkering. Daaruit bleek dat veel rechthebbenden geen gebruik maken van deze regeling. Daarnaast zijn er voor de nabestaandendoelgroep binnen de Anw twee zogeheten klantreizen uitgezet in 2022. Naar aanleiding van deze klantreizen verbetert de SVB de dienstverlening aan Anw-gerechtigden op verschillende punten.

In 2026 publiceerde het CBS de resultaten van het onderzoek naar de inkomens- en arbeidsmarktpositie van nabestaanden. Dit onderzoek kijkt naar de situatie voor, tijdens en na afloop van hun Anw-uitkering, evenals het niet-gebruik van de nabestaanden- en wezenuitkering. Daarnaast is onderzoek uitgevoerd naar mogelijke wijzigingen in de Anw in het licht van internationaal en Europees recht. Dit gebeurt mede in het kader van veranderende maatschappelijke verhoudingen en de wens tot vereenvoudiging van het stelsel.

In 2028 wordt de periodieke rapportage over dit thema naar de Tweede Kamer gestuurd.

Thema 12: Inburgering en Integratie

SZW wil bijdragen aan een inclusieve en sociaal stabiele samenleving waarin mensen in verscheidenheid met elkaar samenleven en kunnen participeren in de maatschappij. Het beleid van inburgering en integratie richt zich op het mogelijk maken dat iedereen meedoet in de samenleving. Met name voor nieuwkomers is taalverwerving en toegang tot werk daarvoor een belangrijk instrument. We willen gelijkwaardige kansen op de arbeidsmarkt bevorderen en belemmeringen wegnemen.

De periodieke rapportage Integratie en Maatschappelijke samenhang uit 2023 liet zien dat groepen met een migratieachtergrond in het algemeen nog steeds een minder gunstige sociaaleconomische positie innemen. Dit zien we in bijvoorbeeld het onderwijs, op de arbeidsmarkt en ten aanzien van het inkomen. Tussen maatschappelijke domeinen bestaan echter verschillen in positie en positieontwikkeling. In het onderwijs is bijvoorbeeld een duidelijke inhaalslag te zien. Tegelijkertijd is de problematiek op de arbeidsmarkt weerbarstiger en kent het sterkere conjunctuurinvloeden.

Uit de periodieke rapportage blijkt dat het beleidsprogramma Voor een Inclusieve Arbeidsmarkt (VIA) doeltreffend is. Inmiddels is daarom een tweede Werkagenda VIA opgesteld. Hiermee wordt het doeltreffende beleid verder geïntensiveerd. VIA is uitgebreid met het Plan van Aanpak Statushouders aan Werk inclusief een intensivering daarvan. Het gaat hier om verschillende maatregelen om de toeleiding van statushouders naar werk te verbeteren, waaronder de startbanen in 2027. We willen het beleid verder ontwikkelen. Daarbij maken we gebruik van de evaluatie van de Werkagenda VIA. Hiermee gaan we de komende jaren de VIA-beleidstheorie aanvullen.

De Wet inburgering 2021 (Wi2021) is op 1 januari 2022 van kracht geworden. We hebben de kennisbehoefte rondom deze wet uitgewerkt in een Monitoring- en Evaluatieplan Wi2021 (M&E-plan) en vertaald in een onderzoeksagenda voor de periode 2022-2027. De kennisbehoefte omvat de werking, het doelbereik en de doeltreffendheid en doelmatigheid van de Wi2021. Begin 2026 is de tussenevaluatie van de Wi2021 aan de Tweede Kamer verstuurd. Dit was een synthese van alle onderzoeken die in het kader van het M&E-plan Wi2021 tot dan toe zijn uitgevoerd. In de eerste helft van 2028 leveren we de wetsevaluatie op.

De onderwerpen waarmee SZW zich bezighoudt zijn maatschappelijk brede thema’s. Dit betekent dat er ook interdepartementaal wordt samengewerkt. Een voorbeeld hiervan is de eerdergenoemde Werkagenda VIA waarin samengewerkt wordt met OCW en negentien andere partners. Een ander voorbeeld zijn de meerjarige onderzoeken onder het cohort statushouders (LOCS) en Oekraïense vluchtelingen (LOCOV). Hierbij werken we samen met JenV en een consortium van kennisinstellingen. Rondom het thema demografie zijn wij verantwoordelijk voor het onderzoeksprogramma Achtergrondstudies Bevolking 2050. In dit traject werken we met negen departementen samen. Bij al deze projecten is SZW trekker.

Thema 13: Uitvoering SUWI-stelsel

De Wet Structuur uitvoeringsorganisatie werk en inkomen (de Wet SUWI) regelt de structuur voor de uitvoering van taken rond arbeidsvoorziening en sociale verzekeringswetten. Deze structuur moet bijdragen aan bestaanszekerheid en meer arbeidsdeelname.

In de tweede helft van 2026 wordt de periodieke rapportage Uitvoering SUWI-stelsel voor de periode 2020-2025 opgeleverd. In het onderzoek wordt gekeken naar de mate waarin de uitvoering van de socialezekerheidswetgeving binnen het huidige SUWI-stelsel als rechtmatig, doelmatig, doeltreffend en klantgericht kan worden beschouwd. Voor het onderzoek wordt grotendeels gebruikgemaakt van bestaande bronnen (synthesestudie), aangevuld met interviews met relevante betrokkenen binnen het SUWI-domein.

Daarnaast richt het onderzoek zich op de werkbaarheid en effectiviteit van het toezicht binnen het stelsel, evenals op de manier waarop inrichting, aansturing, toezicht en uitvoering gezamenlijk kunnen bijdragen aan een doelmatig en doeltreffend SUWI-stelsel waarin het burgerperspectief centraal staat. In dat kader staat het onderzoek stil bij de verbeteracties die het kabinet sinds 2020 heeft ingezet naar aanleiding van onder andere Werk aan Uitvoering, het rapport van de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvang­toeslag en het rapport van de Tijdelijke Commissie Uitvoeringsorganisaties. Deze acties hadden als doel om de uitvoering te versterken, met meer nadruk op de menselijke maat en het belang dat mensen gehoord en gezien worden.

Het onderzoek is er mede op gericht duidelijk te maken of deze investeringen tussen 2020 en 2025 daadwerkelijk hebben geleid tot verbeteringen in de werking van het SUWI-stelsel. Het kabinet zal het rapport en zijn reactie daarop in de tweede helft van 2026 aanbieden aan de Tweede Kamer.

Voor een verdere onderbouwing van de Strategische Evaluatie Agenda, zie Bijlage 4: Uitwerking Strategische Evaluatie Agenda. Klik op deze link voor een interactieve versie van de SEA. Voor een overzicht van afgerond evaluatie- en overig onderzoek, klik op deze link.

5. Beleidsartikelen

5.1 Artikel 1 Arbeidsmarkt

De overheid draagt bij aan evenwichtige arbeidsverhoudingen en -voorwaarden door kaders te stellen en waar van toepassing toe te zien op de naleving daarvan. De overheid bevordert en stimuleert een inclusieve arbeidsmarkt en gezonde en veilige arbeidsomstandigheden.

De overheid bevordert het functioneren van de arbeidsmarkt door bescherming te bieden en de belangen van werknemers te waarborgen in evenwicht met de belangen van de onderneming. De overheid voorziet hierbij in een minimumniveau van arbeidsrechtelijke bescherming, onder andere ten aanzien van de arbeidsomstandigheden, arbeidsverhoudingen en arbeidsvoorwaarden, met inachtneming van de eigen verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers. Daarnaast draagt zij zorg voor een op de arbeidsmarkt toegesneden arbeidsmigratiebeleid.

De overheid vindt het belangrijk dat werknemers en zelfstandigen hun werk onder goede condities kunnen verrichten. Dit is ook van belang voor het vergroten van de arbeidsparticipatie en de arbeidsproductiviteit, het beperken van uitval door ziekte en arbeidsongeschiktheid, en het bevorderen van de duurzame inzetbaarheid van werknemers.

Bij het realiseren van deze doelstelling is een belangrijke taak weggelegd voor sociale partners. Zij zijn verantwoordelijk voor het maken van onderlinge afspraken over arbeidsvoorwaarden en arbeidsverhoudingen en het bieden van veilige en gezonde werkomstandigheden. De overheid bevordert dat sociale partners hier vorm en uitvoering aan geven en voert hiertoe overleg met hen.

De Minister van Financiën is primair verantwoordelijk voor de fiscale wet- en regelgeving. Wanneer fiscale instrumenten worden ingezet om doelstellingen in het kader van het arbeidsmarktbeleid te realiseren, is de Minister van SZW hiervoor medeverantwoordelijk.

Wijziging Wet tegemoetkomingen loondomein

Op 1 januari 2026 is het Loonkostenvoordeel (LKV) oudere werknemer afgeschaft. De laatste uitbetalingen vinden in 2027 plaats, omdat er vanwege het overgangsrecht een groep is die ook in 2026 recht heeft op het LKV oudere werknemer.

Vanaf 1 januari 2027 treden bijna alle wijzigingen van de Wet nieuw werkgeverschap binnen de Wet tegemoetkomingen loondomein (Wtl) in werking. Met als enige uitzondering enkele kleine technische wijzigingen die in 2028 in werking zullen treden. Deze wet betreft een wijziging van de Wtl, waar de LKV’s onder vallen. In de huidige situatie vervalt bij overgang van onderneming in veel situaties het recht op LKV voor werkgevers. Met deze wetswijziging wordt geregeld dat een werkgever in aanmerking komt voor de resterende duur van het LKV ongeacht de reden van de wisseling van baan van de werknemer (dienstverband bij een andere werkgever, bijvoorbeeld na einde tijdelijk dienstverband of parallel aan een lopende arbeidsovereenkomst, of overgang van onderneming). Hiermee wordt recht gedaan aan een uitspraak van de Hoge Raad uit 2024, die bepaalt dat het LKV doorloopt na een overgang van onderneming.

Afschaffing Compensatieregeling transitievergoeding bij langdurig arbeidsongeschiktheid

Het kabinet streeft ernaar om per 1 januari 2028 de compensatieregeling transitievergoeding bij ontslag wegens langdurige arbeidsongeschiktheid (Compensatieregeling LAO) geheel af te schaffen.

Zelfstandigenwet

Om te zorgen voor een toekomstbestendige manier van werken met en als zelfstandige(n), werken we aan drie lijnen: een gelijker speelveld tussen contractvormen (lijn 1), meer duidelijkheid wanneer gewerkt wordt als werknemer of zelfstandige (lijn 2) en verbetering van de handhaving op schijnzelfstandigheid (lijn 3). Hiermee wil dit kabinet zorgen voor een doorbraak in de discussies rondom het werken met en als zelfstandige(n) en komen tot een houdbare, breed gedragen aanpak voor de lange termijn (Kamerstukken II 2025/26, 31 311, nr. 305). Enerzijds wil het kabinet zelfstandigen de erkenning geven die ze verdienen, met de ruimte en verduidelijking die daarbij horen, door middel van de invoering van de Zelfstandigenwet. De inzet is hierop snel vaart te maken en de wet voor de zomer van 2027 aan de Tweede Kamer te sturen. Anderzijds vindt het kabinet het belangrijk om de schaduwkanten aan te pakken, zodat zelfstandigen bijvoorbeeld adequaat verzekerd zijn en schijnzelfstandigheid wordt voorkomen.

Modernisering concurrentiebeding

Het kabinet wil het concurrentiebeding moderniseren. Ongeveer een op de drie werknemers heeft een concurrentiebeding in het contract, wat de arbeidsmobiliteit vaak onnodig beperkt. Door modernisering kunnen werknemers makkelijker van baan wisselen en werkgevers makkelijker aan personeel komen. Zo bouwen we aan een hoogwaardige arbeidsmarkt voor de toekomst. Eind 2026 / begin 2027 wordt het wetsvoorstel aan de Tweede Kamer gestuurd.

Uitzendverbod in de vleessector

Vanaf 1 maart 2028 is het in de vleesindustrie verboden om met uitzendkrachten te werken. Hiermee pakt het kabinet jarenlange misstanden in de vleesindustrie bij de bron aan. Een algemene maatregel van bestuur die een verbod regelt voor de vleessector wordt naar verwachting medio 2027 vastgesteld. (Kamerstukken II 2025/26, 29 544, nr. 1323).

Bevorderen van betere registratie en eerlijk werk

Het kabinet streeft ernaar om per 1 januari 2027 de zorgplicht in het Besluit allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Baadi) in werking te laten treden. Daarmee worden de verplichtingen voor uitleners ten aanzien van de BRP-registratie van arbeidskrachten nader vormgegeven (Kamerstukken II 2024/25, 29 861, nr. 166). Daarnaast worden per 1 juli 2027 de regels rondom de detachering van derdelanderwerknemers verduidelijkt (Kamerstukken II 2025/26, 29 861, nr. 187).

Verhoging van het minimumjeugdloon

Het minimumjeugdloon wordt per 1 januari 2027 verhoogd (Kamerstukken II 2024/25, 36 545, nr. 19). Voor jongeren van 16 tot en met 20 jaar gaat het minimumloon per leeftijd geleidelijk meer omhoog. Daarmee verbetert het kabinet de toereikendheid van het loon van jongeren en ondersteunt het voltijds werkende jongeren om zelfstandig rond te komen.

EU-asbestrichtlijn

In 2027 worden de uitvoeringstechnische aspecten die volgen uit de herziene EU-asbestrichtlijn verder ingericht. Dit betreft onder andere de inrichting van de vergunningverlening door Dienstverlening, Samenwerkingsverbanden en Uitvoering (Kamerstukken II 2025/26, 36 843, nr. 16) en ICT-systemen die regelgeving ondersteunen. De ambitie is om de gewijzigde regelgeving en uitvoerende aspecten begin 2027 in werking te laten treden.

Kidfluencers

Het kabinet zet in op regelgeving om het ‘bedrijfsmatig’ maken van online content door en met kinderen te verbieden. Daarnaast zoekt het kabinet aansluiting bij het interdepartementale initiatief «Strategie kinderrechten online» en zet het onder andere in op voorlichting voor ouders en afspraken met adverteerders (Kamerstukken II 2025/26, 25 883, nr. 549).

Arbeidsomstandighedenwet Caribisch Nederland

De regelgeving in Caribisch Nederland op het gebied van veilig en gezond werken wordt gemoderniseerd en vervangen door een Arbeidsomstandighedenwet BES. Het hoofddoel van de Arbowet BES is het fasegewijs tot stand brengen van een gelijkwaardig beschermingsniveau voor werknemers en gelijkgestelden in Caribisch Nederland aan die van werknemers in Europees Nederland. De beoogde inwerkingtredingsdatum is op 1 januari 2030. Voor de implementatie van de wet stelt het kabinet structureel € 0,2 miljoen beschikbaar, waarvan € 0,175 miljoen in 2027 ten behoeve van voorlichting en kennisverbreding.

Geschatte budgetflexibiliteit

De uitgaven op artikel 1 Arbeidsmarkt zijn voor 77% juridisch verplicht voor het jaar 2027. Per financieel instrument wordt dit onderstaand toegelicht.

Inkomensoverdrachten

De inkomensoverdrachten zijn gebaseerd op wet- en regelgeving en derhalve voor 100% juridisch verplicht. Het betreft de uitgaven aan de regeling Loonkostenvoordelen (LKV’s).

Subsidies

Van het overige subsidiebudget algemeen is in 2027 naar schatting 78% juridisch verplicht en 22% is beleidsmatig gereserveerd.

Van het programmabudget van het Meerjarig Investeringsprogramma Duurzame Inzetbaarheid en Leven Lang Ontwikkelen (MIP DI&LLO) is in 2027 41% juridisch verplicht, 24% beleidsmatig gereserveerd en 35% bestuurlijk gebonden.

Van het programmabudget van Stimuleringsregeling LLO in MKB is in 2027 49% juridisch verplicht en 51% beleidsmatig gereserveerd.

Van het programmabudget van MDIEU is in 2027 98% juridisch verplicht. Het resterende bedrag is beleidsmatig gereserveerd.

Van het programmabudget van Meer Uren Werkt is in 2027 56% juridisch verplicht. Het overige budget is bestuurlijk gebonden.

De Subsidieregeling duurzame inzetbaarheid is onderdeel van de agenda voor duurzame inzetbaarheid die volgt uit het akkoord Gezond naar het pensioen (oktober 2024) tussen sociale partners en het kabinet. Het programmabudget van deze subsidieregeling is in 2027 100% bestuurlijk gebonden. 

Opdrachten

Van het opdrachtenbudget op artikel 1 is in 2027 naar schatting 34% juridisch verplicht en de rest is beleidsmatig gereserveerd. Deze inschatting is gemaakt op basis van de openstaande verplichtingen en bestedingsplannen in 2027. Dit budget wordt divers ingezet voor het stimuleren van gezond en veilig werken, evenwichtige arbeidsverhoudingen en handhaving. Daarnaast worden middelen ingezet voor het beheer van het wagenpark van de Nederlandse Arbeidsinspectie.

Bijdrage aan (andere) begrotingshoofdstukken

De bijdragen aan andere begrotingen zijn voor 100% juridisch verplicht. Dit betreft de jaarlijkse bijdrage aan de Gezondheidsraad en aan ‘Registration, Evaluation, Authorisation and restriction of Chemicals and Classification, Labelling and Packaging’ (REACH CLP) van VWS. Verder betreft dit een bijdrage aan het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) van LVVN en aan EZ ten behoeve van TNO/MAPA.

Bijdrage aan agentschappen

De bijdragen aan agentschappen zijn voor 100% juridisch verplicht. Dit is de jaarlijkse kennisvraag aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en de bijdrage aan het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB).

Bijdrage aan medeoverheden

De bijdrages aan medeoverheden betreffen reserveringen voor de verlenging van decentrale uitkeringen ten behoeve van het programma Work in NL. Dit budget is 100% bestuurlijk gebonden.

Budgettaire gevolgen van beleid premiegefinancierd

Inkomensoverdrachten

De inkomensoverdrachten in dit artikel vallen onder de Wet tegemoetkomingen loondomein (Wtl). De Wtl bestaat uit het LKV (loonkostenvoordeel). Voorheen vielen hier ook het Minimumjeugdloonvoordeel en Lage-inkomensvoordeel onder. Deze zijn respectievelijk per 1 januari 2024 en 1 januari 2025 afgeschaft.

Loonkostenvoordelen

De Loonkostenvoordelen (LKV’s) bestaan sinds 2018. De loonkostenvoordelen zijn tegemoetkomingen in de loonkosten voor werkgevers met als doel werkgevers te stimuleren om specifieke groepen met een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt in dienst te nemen. De tegemoetkomingen worden na afloop van het kalenderjaar uitbetaald, het zogeheten t+1 principe. Werkgevers krijgen in 2027 de tegemoetkoming uitbetaald voor werknemers die in 2026 in dienst waren. De Wtl-tegemoetkomingen gelden niet voor werknemers boven de AOW-gerechtigde leeftijd.

In 2027 zijn er drie typen LKV: LKV arbeidsgehandicapte werknemer, LKV herplaatsen arbeidsgehandicapte werknemer en LKV doelgroep banenafspraak. Het LKV oudere werknemer is per 1 januari 2026 afgeschaft. De laatste uitbetalingen vinden in 2027 plaats, omdat er vanwege het overgangsrecht een groep is die ook in 2026 recht heeft op het LKV oudere werknemer.

LKV oudere werknemer, LKV arbeidsgehandicapte werknemer en LKV herplaatsen arbeidsgehandicapte werknemer

• – Als een werkgever een uitkeringsgerechtigde aanneemt van 56 jaar of ouder, gaf dat tot en met 2025 recht op het LKV oudere werknemer indien de werknemer in de 6 maanden voor hij in dienst kwam niet in dienst was bij deze werkgever en de werkgever verzekerd is voor een of meer van de werknemersverzekeringen.

• – Als een werkgever een werknemer aanneemt met een WIA-uitkering, geeft dat recht op het LKV arbeidsgehandicapte werknemer. Werknemers vallen onder voorwaarden ook onder deze LKV-doelgroep als zij na afloop van de WIA-wachttijd minder dan 35% arbeidsongeschikt zijn, of als zij een WAO- of WAZ-uitkering hebben. Dit indien de werknemer in de 6 maanden voor hij in dienst kwam niet in dienst was bij deze werkgever en de werkgever verzekerd is voor een of meer van de werknemersverzekeringen.

• – Als een werknemer met een WIA-uitkering de werkzaamheden bij zijn huidige werkgever hervat, geeft dat recht op het LKV herplaatsen arbeidsgehandicapte werknemer. Werknemers vallen onder voorwaarden ook onder deze doelgroep als zij een WAO- of WAZ-uitkering hebben en de werkzaamheden bij de oude werkgever hervatten. Dit indien de werknemer in de 6 maanden voor hij in dienst kwam niet in dienst was bij deze werkgever.

De tegemoetkoming voor het LKV oudere werknemer (dienstverbanden die zijn gestart voor 2024), het LKV arbeidsgehandicapte werknemer en het LKV herplaatsen arbeidsgehandicapte werknemer waren in 2026 € 3,05 per uur en maximaal € 6.000 per jaar. De maximale duur van het LKV oudere werknemer en het LKV arbeidsgehandicapte werknemer is 3 jaar. De maximale duur van het LKV herplaatsen arbeidsgehandicapte werknemer is een jaar. Voor dienstverbanden die zijn begonnen op of na 1 januari 2024 geldt dat de bedragen van het LKV oudere werknemer per 1 januari 2025 zijn verlaagd van € 3,05 per uur naar € 1,35. Het maximumbedrag per jaar is sinds 2025 verlaagd van € 6.000 naar € 2.600. Het LKV oudere werknemer is per 1 januari 2026 afgeschaft.

LKV doelgroep banenafspraak

Als een werkgever een werknemer uit de doelgroep banenafspraak in dienst neemt, is er recht op het LKV banenafspraak. De tegemoetkoming is € 1,01 per uur en maximaal € 2.000 per jaar. Per 1 januari 2026 is dit LKV aangepast en geldt dit LKV alleen nog voor personen die in het doelgroep­register banenafspraak zijn opgenomen. Vanaf dat moment heet dit LKV ook het ‘Loonkostenvoordeel banenaf­spraak’, en vervalt de toevoeging ‘en scholingsbelemmerden’. Tevens wordt de duur van het LKV banenafspraak gewijzigd van maximaal drie jaar naar structureel, zolang het dienstverband duurt. Zolang de werknemer in het doelgroepregister staat, kan ook een volgende werkgever aanspraak maken op het LKV banenafspraak, als hij dit aangeeft in de polisadministratie.

Budgettaire ontwikkelingen

Het LKV oudere werknemer is afgeschaft per 1 januari 2026. Dit leidt tot een besparing van € 44 miljoen per jaar vanaf 2027.

Er is een wet aangenomen waarbij een nieuwe systematiek wordt geïntroduceerd waarbij werknemers bij wisseling van werkgever en een overgang van onderneming van de werkgever een nieuwe doelgroepverklaring kunnen aanvragen, waardoor het resterende recht op loonkostenvoordeel kan doorlopen naar de nieuwe werkgever. De inwerkingtredingsdatum voor dit wetsvoorstel is 1 januari 2027. Hierdoor zullen de uitgaven aan het LKV vanaf 2028 nog toenemen met een additionele € 1,1 miljoen structureel.

Per 1 januari 2026 zijn er een aantal wijzigingen in het LKV doelgroep banenafspraak die invloed hebben op de budgettaire ontwikkelingen. Deze wijzigingen komen voort uit de wet Vereenvoudiging van de banenafspraak en de quotumregeling voor mensen met een arbeidsbeperking. De uitgaven aan het LKV doelgroep Banenafspraak stijgen doordat de maximale duur van drie jaar per 1 januari 2026 is verlengd naar structureel. Daarnaast is de doelgroep van het LKV Banenafspraak verbreed met mensen in de Wajong die duurzaam geen arbeidsvermogen hebben en werken bij een reguliere werkgever en mensen in de WIA die als volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn aangemerkt en werken met loondispensatie. De uitgaven nemen structureel toe met € 125 miljoen per jaar.

Compensatieregeling transitievergoeding na langdurige arbeidsongeschiktheid

Sinds 1 april 2020 worden alle werkgevers gecompenseerd voor de transitievergoeding die zij moeten betalen bij ontslag van een twee jaar zieke werknemer. De compensatie is afhankelijk van de hoogte van de bij ontslag betaalde transitievergoeding. Het kabinet streeft ernaar om per 1 januari 2028 de compensatieregeling transitievergoeding bij ontslag wegens langdurige arbeidsongeschiktheid (CRTV LAO) af te schaffen.

Budgettaire ontwikkelingen

Door een verwachte toename van het aantal langdurig arbeidsongeschikte werknemers neemt het aantal toekenningen van de CRTV LAO toe. Als gevolg van de afschaffing van de CRTV LAO per 1 januari 2028 worden er geen uitgaven meer verwacht na 2028. Door overgangsrecht worden er nog wel toekenningen in 2028 verwacht.

Compensatieregeling transitievergoeding bij pensionering of overlijden

Op 1 januari 2021 is de compensatieregeling transitievergoeding bij beëindiging van de werkzaamheden van de onderneming vanwege pensionering of overlijden van de werkgever (CRTV BE) in werking getreden. De compensatie is afhankelijk van de hoogte van de bij ontslag aan de werknemer betaalde transitievergoeding. Het kabinet streeft ernaar om per 1 januari 2028 de CRTV BE af te schaffen.

Budgettaire ontwikkelingen

Het aantal werkgevers dat elk jaar stopt vanwege pensionering of overlijden is redelijk constant. Het is niet de verwachting dat dit in de nabije toekomst verandert. De verwachting is daarom dat de uitgaven tot 2028 circa € 11 miljoen bedragen. Als gevolg van de afschaffing van de CRTV BE per 1 januari 2028 worden er geen uitgaven meer verwacht na 2028. Door overgangsrecht worden er nog wel toekenningen in 2028 verwacht.

Subsidies

Overige subsidies algemeen

Het budget voor «overige subsidies algemeen» betreft verschillende subsidies op de beleidsterreinen van arbeidsverhoudingen en gezond en veilig werken. Onder andere wordt subsidie verleend aan de SER ten behoeve van het programma Diversiteit in bedrijf, aan Fairwork voor ondersteuning aan (potentiële) slachtoffers arbeidsuitbuiting, voor het werkprogramma Lexces 2023-2028 en aan Netspar ten behoeve van het werkprogramma 2023-2027.

Duurzame inzetbaarheid en leven lang ontwikkelen (DI&LLO)

In 2020 is het meerjarige investeringsprogramma duurzame inzetbaarheid en leven lang ontwikkelen (MIP) opgezet. Voor dit programma is structureel € 11,6 miljoen beschikbaar. In 2027 lopen de activiteiten van het MIP door met als doel bewustwording te creëren en kennis (door) te ontwikkelen. Dit gebeurt onder andere via communicatieactiviteiten en bijeenkomsten, maar voornamelijk via de Expeditie-regeling. Deze regeling is opgezet om een maatschappelijke beweging te stimuleren waarin interventies, werkwijzen en methodieken op het gebied van DI en LLO vaker, beter en sneller worden toegepast. Het kas- en verplichtingenritme van het MIP loopt aanzienlijk uiteen, enerzijds omdat er niet jaarlijks maar tweejaarlijks een aanvraagtijdvak van de Expeditie-regeling wordt geopend, anderzijds omdat het bij deze regeling gaat om meerjarige projecten waarvoor de betalingen veel later plaatsvinden dan de subsidietoekenning. In 2027 wordt er vanuit de duurzame inzetbaarheidsagenda € 8 miljoen toegevoegd aan het budget voor de Expeditie-regeling voor projecten op het terrein van zwaar werk.

Stimuleringsregeling LLO in mkb (SLIM)

Met de Stimuleringsregeling leren en ontwikkelen in mkb-ondernemingen (SLIM) wil het kabinet leren en ontwikkelen in het mkb vanzelfsprekend maken. De subsidieregeling is bedoeld voor twee groepen aanvragers: individuele mkb-ondernemingen en samenwerkingsverbanden in het mkb. Ondernemingen kunnen subsidie aanvragen voor het onderzoeken van scholings- en opleidingsbehoeften in een onderneming. Of het inkopen (of verkrijgen) van loopbaanadviezen voor werkenden in de onderneming. Tot slot biedt de regeling ook ruimte voor initiatieven gericht op het ontwikkelen of invoeren van een L&O-methode die werknemers in de onderneming stimuleert kennis, vaardigheden en beroepshouding verder te ontwikkelen. Bijvoorbeeld door het oprichten van een bedrijfsschool of het ontwikkelen en realiseren van een systeem van periodieke ontwikkelgesprekken met werknemers in de onderneming. Initiatieven van samenwerkingsverbanden moeten minimaal het ondersteunen en begeleiden bij het ontwikkelen of invoeren van een L&O-methode bevatten. Voor de regeling is in 2027 € 79,2 miljoen beschikbaar. Structureel is circa € 39 miljoen beschikbaar.

Daarnaast is er sinds maart 2025 een tijdelijke scholingssubsidie beschikbaar voor opleidingen voor maatschappelijk cruciale sectoren. Deze tijdelijke subsidie maakt deel uit van de Stimuleringsregeling leren en ontwikkelen in mkb-ondernemingen (SLIM). Werkgevers kunnen nieuwe of huidige medewerkers met subsidie scholing laten volgen die bijdraagt aan instroom in, doorstroom binnen en overstappen naar maatschappelijk cruciale sectoren. De subsidie is voor praktijkgerichte opleidingen waarbij mensen tegelijkertijd werken en leren. Het subsidiepercentage hangt af van het niveau van de betreffende opleiding. Met deze subsidie wil het kabinet geld gerichter inzetten om de tekorten in deze sectoren aan te pakken en bijdragen aan duurzame inzetbaarheid van personeel. In 2027 is er alleen nog mogelijkheid voor individuele werkgevers om subsidie aan te vragen. Voor de SLIM-scholingssubsidie is volgend jaar € 31 miljoen beschikbaar.

Maatwerkregeling Duurzame Inzetbaarheid en Eerder Uittreden (MDIEU)

Een van de maatregelen uit het pensioenakkoord betreft een tijdelijke subsidieregeling die ziet op het faciliteren van maatwerkafspraken rondom duurzame inzetbaarheid, langer doorwerken en eerder uittreden. Sociale partners in sectoren en bedrijven kunnen in gezamenlijk overleg subsidieaanvragen indienen met als doel het duurzaam inzetbaar houden van werkenden, het faciliteren van langer doorwerken en het wegnemen van knelpunten bij het realiseren van regelingen die tijdelijk zijn vrijgesteld van de heffing voor regelingen voor vervroegd uittreden (RVU­-heffing).

Binnen de MDIEU is in de periode 2021-2025 subsidie beschikbaar gesteld aan sectoren en bedrijven in het kader van duurzame inzetbaarheid en regelingen voor vervroegd uittreden. De activiteiten in deze projecten zijn op 31 december 2025 beëindigd en de laatste uitbetalingen van deze subsidie vinden plaats in de jaren 2026 en 2027.

Subsidie Meer Uren Werkt!

Het subsidiebudget voor het Groeifondsproject Meer Uren Werkt! is enerzijds bestemd voor de projectsubsidie aan Groeifondspartner Universiteit van Utrecht, en anderzijds voor de Tijdelijke subsidieregeling onderzoek interventies ter uitbreiding arbeidstijd.

Subsidieregeling duurzame inzetbaarheid

Het kabinet streeft ernaar in 2027 de subsidieregeling ‘Duurzaam aanpakken belastende werkzaamheden’ open te stellen voor aanvragen van samenwerkingsverbanden vanuit sectoren en branches. Deze kunnen aanvragen indienen voor maatregelen die als doel het verlichten of voorkomen van belastende werkzaamheden hebben. In een later tijdvak volgt subsidie voor werkgevers, voor maatregelen die zij voor dat doel kunnen nemen. Voor deze regeling, die een looptijd tot en met 2030 heeft, is € 199 miljoen inclusief uitvoeringskosten beschikbaar. De regeling wordt gefinancierd vanuit het restant van de middelen voor de Maatwerkregeling Duurzame Inzetbaarheid en Eerder Uittreden (MDIEU).

Opdrachten

Dit budget wordt divers ingezet voor het stimuleren van gezond en veilig werken en evenwichtige arbeidsverhoudingen. Daarnaast worden middelen ingezet voor het beheer van het wagenpark van de Nederlandse Arbeidsinspectie.

Bijdrage aan (andere) begrotingshoofdstukken

Dit betreft de jaarlijkse bijdrage aan de Gezondheidsraad en aan ‘Registration, Evaluation, Authorisation and restriction of Chemicals and Classification, Labelling and Packaging’ (REACH CLP) van VWS. Verder betreft dit een bijdrage aan het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) van LVVN en aan EZ ten behoeve van TNO/MAPA (maatschappelijk programma arbeidsomstandigheden).

Bijdrage aan agentschappen

Ten behoeve van de jaarlijkse kennisvraag aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) is € 4,9 miljoen gereserveerd. Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) ontvangt € 0,1 miljoen per jaar.

Bijdrage aan medeoverheden

Dit betreft reserveringen voor de verlenging van decentrale uitkeringen ten behoeve van het programma Work in NL.

Ontvangsten

De algemene ontvangsten betreffen ontvangsten van medewerkers van de Nederlandse Arbeidsinspectie voor het verwachte privégebruik van hun dienstauto.

De boeteontvangsten betreffen ontvangsten uit boetes opgelegd door de Arbeidsinspectie. De raming van deze ontvangsten is met onzekerheid omgeven. Boeteontvangsten hangen onder andere af van het aantal bedrijven dat wordt bezocht, op welke punten wordt geïnspecteerd en wat bij deze inspecties wordt geconstateerd. Boeteontvangsten zijn niet taakstellend. De Arbeidsinspectie stuurt niet op het behalen van de geraamde boeteontvangsten; zij stuurt uiteraard wel op het innen van de opgelegde boetes.

Naast de in dit begrotingsartikel genoemde instrumenten, zijn er fiscale regelingen die betrekking hebben op dit beleidsterrein. De Minister van Financiën is hoofdverantwoordelijk voor de wetgeving en uitvoering van deze regelingen en voor de budgettaire middelen. In onderstaande tabel is ter informatie het budgettaire belang van deze regelingen vermeld. De cijfers zijn ontleend aan de corresponderende bijlage ‘Fiscale regelingen’ in de Miljoenennota.

Voor een beschrijving van de regeling, de doelstelling, verwijzing naar de wettekst, verwijzing naar de laatst uitgevoerde evaluatie en de ramingsgrond wordt verwezen naar de paragraaf ‘Kwalitatieve achtergrond informatie per fiscale regeling’ in de bijlage ‘Fiscale regelingen’.

Arbeidsmarkt

De arbeidsmarkt is in 2025 stabiel gebleven. De beroepsbevolking is licht toegenomen, terwijl de niet-beroepsbevolking opnieuw is afgenomen. De beroepsbevolking bestaat uit personen van 15 tot 75 jaar die betaald werk hebben (werkzame beroepsbevolking) of recent naar betaald werk hebben gezocht en direct beschikbaar zijn (niet-werkzame beroepsbevolking). Ook het aantal werkenden nam verder toe. Tegelijkertijd liep het aantal werklozen licht op waardoor het werkloosheidspercentage uitkwam op 3,9% in 2025. In 2023 was dit percentage 3,6%. Ondanks deze lichte stijging blijft de werkloosheid historisch gezien laag.

De groei van de beroepsbevolking draagt bij aan een lichte afname van de arbeidsmarktkrapte. Desondanks hebben werkgevers in sectoren als de zorg, het onderwijs, techniek en ICT nog steeds moeite met het vinden van personeel.

Het werkloosheidspercentage verschilt per leeftijdscategorie. Onder jongeren is het werkloosheidspercentage het hoogst en nam licht toe van 8,7% in 2024 naar 8,8% in 2025. Dit komt onder andere doordat jongeren vaker bijbanen hebben en ook vaker over flexibele contracten beschikken. Daardoor is het werkloosheidscijfer en de participatiegraad van deze groep gevoeliger voor conjuncturele schommelingen. De werkloosheid onder 45- tot 75-jarigen bleef met 2,4% relatief laag. Ouderen hebben vaker een vast contract, waardoor schommelingen in de werkloosheid doorgaans beperkter zijn.

Werkzame beroepsbevolking

Het totaal aantal werkenden is licht toegenomen in 2025 tot ruim 9,8 miljoen. Het aantal werkenden met een hoog opleidingsniveau steeg naar 4,2 miljoen. Het aantal werkenden met een laag of middelbaar opleidingsniveau nam daarentegen iets af. Daarnaast nam het aantal werkenden met een vaste arbeidsrelatie de afgelopen jaren in absolute zin verder toe. Het aantal werkenden met een flexibele arbeidsrelatie bleef vrijwel gelijk. Ook valt op dat onder laagopgeleiden een flexibele arbeidsrelatie vaker voor komt. Binnen deze groep bevinden zich veel jongeren die een bijbaan hebben en nog studeren. Hierdoor komt flexibel werk vaker voor bij laagopgeleiden dan bij middelbaar en hoogopgeleiden.

Het aantal zelfstandigen daalde naar ruim 1,5 miljoen. In alle opleidingscategorieën was deze afname zichtbaar. Mogelijk hangt deze daling samen met een striktere handhaving op schijnzelfstandigheid en zijn werkgevers hierdoor terughoudender geworden in het inzetten van zzp'ers.

Gezond en veilig werken

In 2025 is het ziekteverzuimpercentage 5,4% (van de 100 werkdagen wordt er gemiddeld 5,4 dagen verzuimd). In 2025 is het verzuim iets toegenomen ten opzichte van een jaar eerder, tussen 2022 en 2024 nam het verzuim nog af (van 5,6% naar 5,2%).

Het percentage werknemers met een beroepsziekte is in 2025 toegenomen naar 3,8%. Het aandeel werknemers met een beroepsziekte is in de periode 2023-2025 hoger dan in 2022 (3,3%). Verder is in de periode 2023-2025 het aandeel werknemers met een arbeidsongeval vrijwel stabiel, en het aantal incidenten met grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen is afgenomen naar 1 incident in 2025.

Arbeidsverhoudingen en -voorwaarden

Aantal werknemers onder cao

De ontwikkeling van het aantal werknemers dat onder een cao valt hangt samen met het aantal bij SZW aangemelde cao’s in het betreffende onderzoeksjaar. Dit is afhankelijk van de looptijd van cao’s en kan per jaar verschillen, evenals het aantal werknemers dat onder de aangemelde, lopende cao’s valt.

Aantal verleende tewerkstellingsvergunningen

Het aantal afgegeven tewerkstellingsvergunningen (twv’s) is in 2025 toegenomen ten opzichte van 2024. De toename komt met name door de verleende tewerkstellingsvergunningen aan asielzoekers. In 2025 zijn 23.390 twv’s verleend aan asielzoekers. In 2024 waren dat er 9.210. De Raad van State verklaarde op 29 november 2023 dat de beperking dat asielzoekers maximaal 24 weken in een periode van 52 weken mogen werken onverbindend is. Mede hierdoor is er een forse stijging in de arbeidsparticipatie van asielzoekers. Het totaal aantal verleende gecombineerde vergunningen voor verblijf en arbeid (gvva’s) is in 2025 is vrijwel gelijk gebleven aan 2024. Wel is een verschuiving zichtbaar van arbeidsmigranten met een werkgever in Nederland naar arbeidsmigranten met een werkgever in het buitenland. Dit komt door een toename van het aantal verleende vergunningen voor grensoverschrijdende dienstverlening, van 1.440 in 2024 naar 2.620 in 2025. Het aantal verleende verblijfsvergunningen voor Arbeid werkgever in Nederland is met 39% afgenomen ten opzichte van 2024. Ten aanzien van migranten van buiten de EU die een bijdrage kunnen leveren aan de Nederlandse (kennis)economie voert Nederland een uitnodigend beleid. Voor deze groepen bestaan speciale regelingen die een eenvoudigere en snellere toegang faciliteren. In totaal zijn er 16.400 verblijfsvergunningen verleend in 2025, dit is een daling van 16% ten opzichte van 2024.

Handhaving

De Nederlandse Arbeidsinspectie is toezichthouder en opsporingsinstantie van het Ministerie van SZW op de terreinen gezond, veilig en eerlijk werk en bestaanszekerheid voor iedereen. Ook voert de Arbeidsinspectie op het gebied van persoonsgebonden budget- en declaratiefraude opsporingstaken uit voor het Ministerie van VWS. Net als de strafrechtelijke opsporing op het terrein van SZW vinden deze onderzoeken plaats onder gezag van het Openbaar Ministerie.

De Arbeidsinspectie werkt (pro-)actief in programma’s op basis van geprioriteerde arbeidsrisico’s. Zo pakt ze complexe vraagstukken gericht en effectief op en kan ze zich snel aanpassen als de maatschappelijke omgeving verandert. Daarnaast acteert de Arbeidsinspectie waar nodig reactief via de afhandeling van meldingen van burgers, organisaties en partners en acteert de Arbeidsinspectie waar nodig reactief op niet-geprioriteerde arbeidsrisico’s. De opvolging van meldingen vormt ook de komende jaren een substantieel aandachtsgebied van de Arbeidsinspectie. Ongeveer de helft van al haar inspanningen betreft reactieve activiteiten.

De Arbeidsinspectie komt in de praktijk regelmatig onwenselijke of schadelijke situaties tegen waarbij zij niet bevoegd is om op te treden. De Arbeidsinspectie wil ook de komende jaren over dergelijke situaties een duidelijk signaal afgeven, zodat andere partijen vanuit hun bevoegdheden daarop wel actie kunnen ondernemen. Hierin past ook dat zij vroegtijdig waarschuwt voor situaties of constructies die weliswaar legaal zijn, maar toch een schadelijke uitwerking hebben op gezond, veilig en eerlijk werk.

Hardnekkige maatschappelijke problemen op het inspectiedomein zijn vervlochten met andere beleidsterreinen en raken het werk op internationaal, nationaal, regionaal en gemeentelijk niveau. Voor een effectieve aanpak in het programmatisch georganiseerd toezicht werkt de Arbeidsinspectie samen met internationale, nationale en regionale toezichthouders.

Voor een gedetailleerder beschrijving van de resultaten die de Arbeidsinspectie in 2027 dan wel in 2031 wil behalen en de activiteiten die zij daartoe wil ondernemen, wordt verwezen naar haar Meerjarenplan 2027-2031 en haar Jaarplan 2027; deze worden eind 2026 aan de Kamers aangeboden.

Kerncijfers

Op moment van publicatie van deze begroting is de Arbeidsinspectie bezig met een traject om te komen tot een nieuw Meerjarenplan 2027-2031. Dit kan ertoe leiden dat de Arbeidsinspectie andere strategische of tactische keuzes met betrekking tot resultaten en effect wil maken dan voor haar Meerjarenplan 2023-2026. Dit kan van invloed zijn op de voor deze meerjarenplanperiode te hanteren kerncijfers. Het resultaat van dit traject wordt vastgelegd in het Meerjarenplan 2027-2031 en het Jaarplan 2027 van de Arbeidsinspectie.

Tabel 22 toont de kerncijfers die staan voor de door de Arbeidsinspectie beoogde resultaten via welke zij bijdraagt aan gezond, veilig en eerlijk werk voor iedereen.

De Arbeidsinspectie zet in 2027 blijvend in op een evenwichtige balans tussen reactieve inspecties en actieve op preventie gerichte inspecties op het terrein van Gezond en Veilig en een verhoging van het aandeel gezamenlijke inspecties bij Seveso-bedrijven (voorheen Brzo) naar ten minste 90%. Daarnaast wil de Arbeidsinspectie dusdanig in mensen, processen en techniek investeren dat er een beheerst niveau van informatiegestuurd werken wordt gerealiseerd. Bovendien streeft de Arbeidsinspectie naar een interventiedekking eerlijk werk van 5%.

Handhavingspercentages geven een indicatie van de bijdrage van de Arbeidsinspectie aan het beoogde maatschappelijk effect. Het handhavingspercentage bij eerste inspectie biedt inzicht in de mate waarin zij erin slaagt om risicogericht te inspecteren, dus om werkgevers te bezoeken die de regels overtreden. Dit is voldoende het geval als daarvan bij meer dan de helft van de bezochte bedrijven sprake is. Het handhavingspercentage bij herinspectie zegt iets over de mate waarin de Arbeidsinspectie erin slaagt om een gedragsverandering te realiseren bij werkgevers die de regels niet naleefden. Als de Arbeidsinspectie daarin voldoende slaagt, ligt het handhavingspercentage bij herinspectie onder de 50%.

5.2 Artikel 2 Bijstand, Participatiewet en Toeslagenwet

De overheid ondersteunt bij het vinden van werk en biedt inkomensondersteuning en aangepaste arbeid aan hen die dat nodig hebben.

Wie kan werken, moet dat ook doen. Dit is in de eerste plaats in het belang van de betrokkene zelf: werk zorgt voor economische en financiële zelfstandigheid, draagt bij aan het gevoel van eigenwaarde en biedt kansen om volop mee te doen in de samenleving. De overheid streeft naar een transparant en activerend sociaal zekerheidsstelsel dat mensen enerzijds ondersteunt en prikkelt om (weer) aan het werk te gaan als dat kan en dat hen anderzijds de zekerheid biedt van een adequaat vangnet als dat echt nodig is.

Mensen hebben de verantwoordelijkheid om in het eigen inkomen te voorzien en nemen daartoe zelf het initiatief. Alleen als het vinden van werk op eigen kracht niet lukt, helpt de overheid hierbij door ondersteuning bij re-integratie of beschut werk aan te bieden. Aan mensen die (tijdelijk) niet in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien biedt de overheid een sociaal vangnet in de vorm van bijstand. Daarbij streeft de overheid ernaar om het aantal loketten waar uitkeringsgerechtigden mee te maken hebben te beperken.

De overheid biedt inwoners van Caribisch Nederland waar nodig re-integratieondersteuning en inkomensondersteuning op grond van de Onderstandsregeling.

De Minister heeft een systeemverantwoordelijkheid. In dit kader stimuleert de Minister het vinden van werk door middelen beschikbaar te stellen aan gemeenten ten behoeve van re-integratie-inspanningen, sociale werkvoorziening en loonkostensubsidies, en financiert de Minister de inkomensondersteuning en de loonkostensubsidies.

Het Rijk verschaft gemeenten middelen voor de uitvoering en geeft de wet- en regelgeving vorm waarbinnen deze uitvoering plaatsvindt. Binnen deze wettelijke kaders hebben gemeenten beleidsvrijheid om maatwerk te bieden waarmee participatie zo optimaal mogelijk wordt ondersteund. Het Rijk stelt een toereikend macrobudget aan de gemeenten beschikbaar om loonkostensubsidies en bijstandsuitkeringen te betalen. Het macrobudget wordt zoveel mogelijk op basis van objectieve factoren onder de gemeenten verdeeld, vanaf 2022 wordt het deelbudget voor loonkostensubsidies op basis van historische uitgaven over gemeenten verdeeld. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de rechtmatige en doeltreffende uitvoering van de Participatiewet en aan genoemde wet verwante wetten en voorzieningen. Gemeenten zijn hiermee onder meer verantwoordelijk voor de handhaving van de naleving van verplichtingen door personen die een beroep doen op deze wetten. Bij ernstig onrechtmatig handelen of nalaten rechtmatig te handelen in de gemeentelijke uitvoering van de Participatiewet kan de Minister een aanwijzing geven aan een college, overgaan tot het optreden namens een nalatige gemeente dan wel een besluit tot vernietiging door de Kroon voordragen. De interbestuurlijke interventie heeft geen betrekking op de doelmatigheid en de doeltreffendheid van de uitvoering, die een louter gemeentelijke aangelegenheid zijn.

Participatiewet in balans

De Participatiewet moest meer in balans worden gebracht. Het kabinet wil de ervaren hardheden in de Participatiewet wegnemen door vertrouwen en menselijke maat te verankeren in de wet en door de uitvoering van de wet eenvoudiger te maken. In 2027 treden de laatste maatregelen van de wet Participatiewet in balans in werking en worden gemeenten ondersteund bij de implementatie daarvan. Daarnaast onderzoekt het kabinet hoe de Participatiewet nog verder verbeterd kan worden, onder andere door mensen die niet kunnen werken door een chronische ziekte of beperking beter te ondersteunen. Met de wet Handhaving sociale zekerheid wordt de handhaving in brede zin herzien, zodat mensen de zekerheid krijgen dat kleine foutjes niet tot grote gevolgen leiden (Kamerstukken II 2024/25, 36 785, nr. 3). Met het versterken van de preventieve aanpak wordt bovendien de kans op fouten verkleind. Er wordt gewerkt aan de ambitie om verschillende inkomensondersteunende regelingen binnen de Participatiewet waar mogelijk te harmoniseren en verschillen te verkleinen (Kamerstukken II 2024/25, 26 448, nr. 849). Ook wordt onderzocht hoe we op het terrein van het gemeentelijk re-integratiebeleid meer kunnen komen tot harmonisering, gegeven de verschillen tussen gemeenten onderling, en tussen gemeenten en UWV.

Afsluiten IOAZ voor nieuwe instroom

Naar verwachting wordt in 2027 de wetsbehandeling afgerond voor het dichtzetten van de IOAZ per 1 januari 2028 voor nieuwe instroom.

Armoede

Het kabinet zet via het Nationaal Programma Armoede en Schulden samen met gemeenten in op een effectief en eerlijk armoedebeleid in Nederland (Kamerstukken II 2024/25, 24 515, nr. 799). Het aantal mensen en het aantal kinderen in armoede neemt naar verwachting af in 2026. Tegelijk laten rapporten van onder meer de Commissie sociaal minimum, Nibud, FNV en IPE zien dat het gemeentelijke armoedebeleid versnipperd is, zowel bij de landelijke als lokale regelingen, en daarnaast zijn er soms grote verschillen tussen gemeenten. Het kabinet wil daarom samen met gemeenten het armoedebeleid vereenvoudigen en verbeteren. Daarnaast wordt ingezet op interdepartementale samenwerking om te komen tot samenhangend beleid in het sociaal domein, onder andere via de interdepartementale aanpak kwetsbare gezinnen met jeugdigen van 0-27 jaar vanuit de ministeries VWS, OCW, SZW, JenV en BZK. Door geldzorgen vroegtijdig te signaleren en inwoners te leren omgaan met geld en snel naar passende ondersteuning te leiden, krijgen inwoners meer grip op hun financiële situatie. Het kabinet ondersteunt dit in 2027 onder andere met financiële educatie.

Het energiefonds

Het kabinet zet in op een betaalbare energierekening en een rechtvaardige energietransitie voor huishoudens met een kleine portemonnee. Terwijl er wordt gewerkt aan woningverduurzaming en energiebesparing hebben energiearme huishoudens ondersteuning nodig. Het kabinet bereidt daarom een noodfonds energie voor dat komende winter open kan. Dit fonds wordt een overheidsregeling met voldoende middelen om alle huishoudens in de doelgroep te helpen (Kamerstukken II 2025/26, 36 933, nr. 44). Er wordt gewerkt aan een koppeling met woningverduurzaming door gemeenten.

Schulden

In het Nationaal Programma Armoede en Schulden zijn de doelstellingen voor het schuldenbeleid geformuleerd (Kamerstukken II 2024/25, 24 515, nr. 799). Minder huishoudens krijgen problematische schulden, minder huishoudens gaan van beginnende naar problematische schulden en meer huishoudens stromen succesvol en duurzaam uit de problematische schulden. Het kabinet zet in op verbetering van de schuldhulpverlening. Met VNG en Divosa zijn bestuurlijke afspraken gemaakt over de basisdienstverlening. Daarmee wil het kabinet het hulpaanbod toegankelijker maken en in elke gemeente minimaal dezelfde elementen laten bevatten. Daarnaast versterkt het kabinet ook op andere vlakken de schuldhulpverlening, onder meer met het wetsvoorstel Schuldregelen. Verder wordt gewerkt aan betere borging van het bestaansminimum in geval van beslag, onder meer via de evaluatie van de beslagvrije voet en het wetsvoorstel Bescherming inkomen bij beslagleggingen (voorheen Stroomlijning keten voor derdenbeslag (Kamerstukken II 2024/25, 24 515, nr. 768)). Het doel is om schulden zoveel mogelijk in een vroeg stadium te signaleren en op te lossen. Met de betrokken departementen en partijen wordt een voorstel uitgewerkt hoe de beschikbare middelen voor verschillende schuldenmaatregelen, zoals vroegsignalering en een beter zicht op schulden, zo goed mogelijk kunnen worden ingezet.

Beschut werk

Per 2027 verandert de verdeelsystematiek van de begeleidingsmiddelen voor beschut werk. De nieuwe verdeling sluit beter aan bij de behoefte aan en realisatie van beschut werk bij gemeenten. De invoering van de nieuwe verdeelsystematiek volgt een ingroeipad tot 2029, waarna de nieuwe verdeling volledig geldt. Daarnaast werkt het kabinet aan de wetswijziging voor de invoering van een forfaitaire loonkostensubsidie voor beschut werk. ​Deze wijziging zorgt ervoor dat de financiering van de loonkostensubsidie voor beschut werk beter aansluit bij de praktijk (Kamerstukken II 2025/26, 34 352, nr. 373). Het wetsvoorstel ligt momenteel bij de Raad van State voor advies. De verwachte inwerkingtreding van het wetsvoorstel is 1 januari 2028. Vooruitlopend op de inwerkingtreding van het wetsvoorstel zijn de begeleidingsmiddelen voor beschut werk in de voorjaarsnota van 2025 opgehoogd. Hiermee worden gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven alvast tegemoetgekomen voor het financiële knelpunt bij beschut werk. De loonwaardesystematiek verandert pas na inwerkingtreding van het wetsvoorstel. Vanaf de inwerkingtreding van het wetsvoorstel lopen de middelen mee in het budget voor bijstand en loonkostensubsidie.

Vereenvoudiging Toeslagenwet

In de voorjaarsbesluitvorming 2025 waren middelen vrij gemaakt om de Toeslagenwet op korte termijn te vereenvoudigen. Het pakket aan maatregelen dat binnen deze middelen genomen kan worden, leidt maar beperkt tot een vereenvoudiging voor mensen en uitvoering. Mede daarom is in de voorjaarsbesluitvorming 2026 besloten om deze middelen in te zetten voor de tegenvaller op de SZW-begroting.

Banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten

De banenafspraak uit het Sociaal Akkoord van 2013 heeft tot doel om meer mensen met een arbeidsbeperking aan het werk te helpen bij reguliere werkgevers. Met sociale partners is afgesproken 125.000 extra banen voor deze doelgroep te realiseren. Tot en met 2025 zijn er tot nu toe ruim 90.000 extra banen gerealiseerd. Een mooi aantal, maar de doelstelling van 125.000 banen is daarmee nog niet bereikt en dat is teleurstellend. Er zijn diverse redenen waarom de doelstelling voor de banenafspraak nog niet bereikt is. Een belangrijke reden is dat er op dit moment veel mensen met een beperking zijn die niet onder de doelgroep banenafspraak vallen omdat de afbakening nu te veel uitgaat van de uitkeringssituatie van mensen. Andere reden is dat een deel van de werkgevers niet bekend is met de banenafspraak en de regelingen die er zijn voor werkgevers. Ook zien we dat werkgevers en werknemers het systeem van de banenafspraak en quotumregeling en de bijbehorende financiële instrumenten als complex zien. Het kabinet is aan de slag om de banenafspraak te verbeteren, en bovenstaande knelpunten zoveel mogelijk op te lossen. Zo wordt er gewerkt aan een nieuwe banenafspraak waarin de ondersteuningsbehoefte van mensen centraal gesteld wordt. In het najaar van 2026 wordt de Tweede Kamer hier verder over geïnformeerd. Op kortere termijn werkt het kabinet nog aan een verdere verbreding van de doelgroep banenafspraak, waarbij onder andere loonkostensubsidie beschikbaar wordt gesteld in de WIA, de WW en in de Wajong. Hierover is de Tweede Kamer per brief geïnformeerd op 2 juli 2026 (Kamerstukken II 2025/26, 34 253, nr. 372).

Hervorming arbeidsmarktinfrastructuur

Ook in 2027 wordt gewerkt aan de hervorming van de arbeidsmarktinfrastructuur. Alle regio’s hebben een regionaal Werkcentrum en een regionaal beraad waarin publieke en private partijen samenwerken aan arbeidsmarktdienstverlening. Werkzoekenden, werkenden en werkgevers kunnen bij een Werkcentrum terecht met vragen over werk, loopbaanontwikkeling, scholing en personeelsvraagstukken. Het voornemen is per medio 2027 de onderliggende gewijzigde wet- en regelgeving ter versterking van de arbeidsmarktinfrastructuur van kracht te laten worden. Met de start van de Werkcentra, de regionale beraden en de wet- en regelgeving is de hervorming van de arbeidsmarktinfrastructuur nog niet gereed. Via de thematafels ‘Samenwerking in en rond het Werkcentrum’ en ‘Digitale Arbeidsmarktinfrastructuur’ bouwen de partijen verder aan de samenwerking, zodat de regionale arbeidsmarktinfrastructuur kan bijdragen aan de regionale opgaven en de landelijke ambities, zoals bij Nederland Werkt, Nieuwkomers aan het werk en de Talentstrategie.

Energietoelage voor minimahuishoudens

Vanaf 2022 zijn er voor Caribisch Nederland middelen incidenteel beschikbaar gesteld voor een energietoelage voor minimahuishoudens van $ 1.300 per huishouden per jaar. In 2027 wordt in totaal € 5,25 miljoen beschikbaar gesteld, waarvan € 1,25 miljoen uit het maatregelenpakket ‘Acties Weerbaarheid energieschok’. Met deze € 1,25 miljoen extra kunnen de openbare lichamen, net zoals in 2026, de toelage in 2027 verhogen en/of de doelgroep uitbreiden, om de gevolgen van de stijgende energieprijzen voor minimahuishoudens te mitigeren. De middelen worden via een bijzondere uitkering aan de openbare lichamen van Bonaire, Sint Eustatius en Saba verstrekt.

Geschatte budgetflexibiliteit

De uitgaven op artikel 2 Bijstand, Participatiewet en Toeslagenwet zijn voor 97,3% juridisch verplicht voor het jaar 2027. Per financieel instrument wordt dit onderstaand toegelicht.

Inkomensoverdrachten

De inkomensoverdrachten zijn voor 100% juridisch verplicht. In algemene zin geldt dat inkomensoverdrachten die gebaseerd zijn op wet- en regelgeving voor 100% juridisch verplicht zijn. De inkomensoverdrachten worden gefinancierd door rijksbijdragen aan uitvoerende instellingen, zoals gemeenten (Macrobudget participatiewetuitkeringen, dat vóór oktober 2026 wordt toegekend/verplicht en betrekking heeft op 2027), UWV (Toeslagenwet € 554,0 miljoen) en de SVB (AIO € 581,6 miljoen).

Subsidies

De subsidies zijn voor 42,3% juridisch verplicht en voor 55,7% bestuurlijk gebonden. Verder is er 2,0% aan kasmiddelen beleidsmatig gereserveerd waar nog in 2027 verplichtingen voor zullen worden aangegaan.

Opdrachten

De opdrachten zijn voor 10,0% juridisch verplicht en voor 69,4% bestuurlijk gebonden. De resterende 20,6% is beleidsmatig gereserveerd waarbij de verplichtingen nog gedurende 2027 zullen worden aangegaan.

Bijdrage aan ZBO's/RWT's

De bijdrage aan ZBO's/RWT's is voor 100% juridisch verplicht. Het betreft de uitvoering van de individuele plaatsing en steun (IPS) voor de gemeentelijke doelgroep.

Bijdrage aan (andere) begrotingshoofdstukken

De bijdrage aan het Ministerie van Financiën vormt een compensatie voor de auditwerkzaamheden in het kader van de uitvoering van het Europees Sociaal Fonds (ESF) en het Just Transition Fund (JTF). Hiervan is 60% juridisch verplicht en 40% beleidsmatig gereserveerd.

Bijdrage aan sociale fondsen

De bijdrage aan sociale fondsen is 100% juridisch verplicht en vormt compensatie van gestegen werkgeverslasten, onder de voorwaarde dat de werkgevers (de gemeenten) en werknemers die verantwoordelijk zijn voor de pensioenen van de Wsw een akkoord bereiken over een structurele oplossing voor het pensioenfonds PWRI. De financiële compensatie wordt jaarlijks gegeven tot uiterlijk 2057.

Bijdrage aan medeoverheden

De bijdragen voor de tijdelijke regeling alleenverdienersproblematiek en de specifieke uitkering grensinformatiepunten zijn voor 100% juridisch verplicht. Verder zijn de bijzondere uitkeringen aan de openbare lichamen van Bonaire, Sint Eustatius en Saba voor 100% bestuurlijk gebonden.

Bijdrage aan (inter)nationale organisaties

De bijdrage aan het Administratief Centrum voor de sociale zekerheid van Rijnvarenden (CASS) is 100% juridisch verplicht.

Inkomensoverdrachten

Macrobudget participatiewetuitkeringen

Het Macrobudget participatiewetuitkeringen voorziet in de middelen voor bijstandsuitkeringen, loonkostensubsidies, IOAW, IOAZ en bijstand voor levensonderhoud van ondernemers. Voor alle gemeenten tezamen wordt het macrobudget voor 2027 geraamd op € 8,3 miljard. In 2027 wordt hiervan een bedrag van € 16,6 miljoen gereserveerd voor de vangnetregeling 2025. Bij de verdeling van het voorlopig macrobudget wordt hiermee rekening gehouden. De vangnetuitkering is bedoeld voor gemeenten waarvan het tekort op het budget op grond van artikel 69 Participatiewet de geldende eigenrisicodrempel overstijgt. Alle gemeenten met een tekort dat over 2025 meer bedraagt dan 7,5% en over 2023, 2024 en 2025 samen ook meer bedraagt dan 7,5% van het budget 2025, kunnen een beroep doen op de vangnetregeling 2025, gefinancierd uit het macrobudget 2027. Sinds 2026 is er ook een uitgebreider vangnet ingericht voor gemeenten met meerjarige tekorten van 5% of hoger. In tabel 27 wordt de opbouw van het Macrobudget participatiewetuitkeringen gespecificeerd.

Algemene bijstand

De algemene bijstand op grond van de Participatiewet voorziet in een sociaal vangnet voor personen die niet zelfstandig in hun bestaan kunnen voorzien.

Wie komt er voor in aanmerking?

Iedereen die rechtmatig in Nederland verblijft en woont en die hier te lande in zodanige omstandigheden verkeert of dreigt te geraken dat hij niet over de middelen beschikt om in de noodzakelijke kosten van bestaan te voorzien, kan in aanmerking komen voor bijstand. Dat houdt in dat iedereen met een inkomen onder het sociaal minimum en onvoldoende eigen vermogen recht heeft op bijstand.

Hoe hoog is de bijstand?

De hoogte van de bijstandsuitkering is afhankelijk van leeftijd en leefsituatie. In tabel 28 zijn de bijstandsnormen opgenomen voor gehuwden/samenwonenden en alleenstaanden/alleenstaande ouders van 21 jaar tot de AOW-gerechtigde leeftijd die niet samenwonen met meerderjarige medebewoners. Voor gehuwden en alleenstaanden van 21 jaar of ouder die samenwonen met een of meer personen van 27 jaar of ouder waarmee kosten kunnen worden gedeeld, geldt op grond van de kostendelersnorm een lager bedrag. Bijstandsgerechtigden van 18 tot 21 jaar ontvangen een lagere uitkering.

Budgettaire ontwikkelingen

De bijstandsuitgaven worden voor 2027 geraamd op € 7,4 miljard. Op basis van de CPB-raming van de werkloosheid wordt de bijstandsraming naar beneden bijgesteld in 2027. Daarnaast leiden een aantal (eerdere) wetswijzigingen tot een oploop in de raming van de bijstandsuitgaven. Dit betreft onder andere de invoering van de wet Handhaving sociale zekerheid, de invoering van de wet Participatiewet in balans, de afloop van de IOAW en de ingroei van de nieuwe doelgroep als gevolg van de invoering van de Participatiewet in 2015. Ook vindt de besparing op de bijstand als gevolg van asielbeperkende maatregelen naar verwachting niet plaats in 2027.

Beleidsrelevante kerncijfers

Tabel 29 toont de gerealiseerde en geraamde omvang van het aantal bijstandsuitkeringen. De Factsheet Participatiewet bevat meer informatie over de ontwikkeling en samenstelling van het bijstandsvolume.

Loonkostensubsidie (LKS)

Het instrument LKS voorziet werkgevers van een compensatie voor de lagere loonwaarde van een werknemer op basis van de Participatiewet.

Wie komt er voor in aanmerking?

Gemeenten kunnen LKS inzetten voor mensen die niet het wettelijk minimumloon kunnen verdienen. Het gaat om mensen voor wie de gemeente verantwoordelijk is om hen te ondersteunen bij het vinden van werk. Dat kan dus gaan om mensen die bijstand ontvangen, mensen die een IOAW- of IOAZ-uitkering ontvangen, mensen die met behulp van een andere voorziening van de gemeente al aan het werk zijn, maar ook om mensen zonder uitkering.

Hoe hoog is de loonkostensubsidie?

De hoogte van de LKS is gelijk aan het verschil tussen het bruto wettelijk minimumloon en de vastgestelde loonwaarde. De LKS bedraagt maximaal 70% van het wettelijk minimumloon (inclusief vakantietoeslag), vermeerderd met een vergoeding voor de werkgeverslasten. De vergoeding bedraagt 25% van de loonkosten waarover loonkostensubsidie wordt verstrekt. Gedurende het eerste halfjaar van een dienstbetrekking kan ook forfaitaire LKS worden ingezet. Deze bedraagt 50% van het wettelijk minimumloon, wederom vermeerderd met een vergoeding voor werkgeverslasten. Tijdens dat halfjaar wordt de loonwaarde van de werknemer bepaald.

Budgettaire ontwikkelingen

De uitgaven voor LKS worden voor 2027 geraamd op € 707,6 miljoen. De uitgaven aan loonkostensubsidie nemen jaarlijks toe doordat de doelgroep van LKS sinds de invoering van de Participatiewet ingroeit.

Beleidsrelevante kerncijfers

Wetten inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers (IOAW) en gewezen zelfstandigen (IOAZ)

De IOAW-uitkering is een aanvulling op het (gezins)inkomen tot bijstandsniveau voor oudere werkloze werknemers. Anders dan bij de Participatiewet hoeven werkloze ouderen, die vaak vermogen in spaargeld of eigen huis hebben, in de IOAW hun vermogen niet aan te spreken.

De IOAZ is een uitkering voor ouderen die noodgedwongen zijn gestopt met hun werk als zelfstandige, omdat de inkomsten daaruit onvoldoende waren. De IOAZ-uitkering vult het (gezins)inkomen aan tot het bijstandsniveau. In de IOAZ wordt rekening gehouden met de bijzondere positie van zelfstandigen en hun (bedrijfs)vermogen.

Wie komt er voor in aanmerking?

De IOAZ is bedoeld voor oudere zelfstandigen tussen de 55 jaar en de AOW-gerechtigde leeftijd, die hun bedrijf of zelfstandig beroep na hun 55e verjaardag hebben beëindigd. Om in aanmerking te komen voor een uitkering moet de gewezen zelfstandige onder andere voldoen aan voorwaarden betreffende het gemiddeld jaarinkomen in de drie jaar voorafgaand aan de aanvraag, het verwachte inkomen uit beroep of bedrijf bij voortzetting van het bedrijf en het aantal uren en de duur van de werkzaamheden als zelfstandige. Naar verwachting wordt in 2027 de wetsbehandeling afgerond om de IOAZ per 1 januari 2028 af te sluiten voor nieuwe instroom.

Hoe hoog is de IOAW/IOAZ?

De hoogte van de IOAW/IOAZ uitkering is afhankelijk van de leefsituatie. Een overzicht van de bruto bedragen staat in tabel 33. In de IOAW en IOAZ geldt sinds 2015 de kostendelersnorm voor alleenstaande kostendelers. Voor alleenstaanden en alleenstaande ouders is de norm 50% van de gehuwdennorm, indien zij samenwonen met een of meer medebewoners van 27 jaar of ouder.

Budgettaire ontwikkelingen

De uitgaven aan IOAW en IOAZ worden in 2027 geraamd op respectievelijk € 131,0 miljoen en € 34,3 miljoen. De IOAW-uitgaven dalen door de beperkende voorwaarde dat het IOAW-recht alleen geldt voor personen geboren voor 1965. In de meerjarenraming wordt rekening gehouden met de doorstroom vanuit de WW naar de IOAW. Een lager gebruik van de WW door oudere werknemers, zorgt ook voor een lager IOAW gebruik. Daarnaast zorgt de invoering van maatregelen uit de wet Participatiewet in balans voor hogere uitgaven aan de IOAW en IOAZ.

Beleidsrelevante kerncijfers