XIII Economische Zaken

GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN

Figuur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 3.117,5 mln.

Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 573,8 mln.

A. ALGEMEEN

1. Aanbieding jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening

AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.

Hierbij bied ik, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) over het jaar 2025 aan.

Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van Economische Zaken decharge te verlenen over het in het jaar 2025 gevoerde financiële beheer.

Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.

De Minister van Economische Zaken en Klimaat,H.Herbert

Dechargeverlening door de Tweede Kamer

Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal.

Dechargeverlening door de Eerste Kamer

Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van Financiën.

2. Leeswijzer

1. Opbouw jaarverslag

Dit jaarverslag bevat het beleidsverslag, een jaarrekening, en diverse bijlagen. Deze bevatten informatie over de in 2025 gerealiseerde beleidsresultaten en de budgettaire realisatiegegevens van EZ.

De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de begroting 2025 (Kamerstuk 36 600 XIII, nrs. 1 en 2) en zijn conform de Rijksbegrotingsvoorschriften opgesteld (https://rbv.rijksfinancien.nl). Elk beleidsartikel bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de belangrijkste instrumenten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van het beleid in het afgelopen jaar. De bedrijfsvoeringparagraaf doet verslag van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ.

De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaten, de samenvattende verantwoordingsstaten inzake de agentschappen, de jaarverantwoordingen van de agentschappen, de saldibalans en de WNT-verantwoording.

De volgende bijlagen zijn opgenomen: Toezichtrelaties en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT’s), Afgerond evaluatie- en overig onderzoek, Inhuur externen, Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer, Rapportage burgercorrespondentie en een lijst van afkortingen.

2. Ondergrenzen toelichtingen

Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven, ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde begroting 2024 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de onderstaande tabel.

In sommige gevallen, waar politiek relevant, worden ook posten toegelicht beneden deze ondergrenzen.

3. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens

Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens (kengetallen en indicatoren). Deze gegevens zijn aan verschillende controlenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet 2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften 2026 (RBV). De controle van beleidsinformatie en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de RBV.

4. Groeiparagraaf

Ingevolge het verzoek van de Tweede Kamer om bij het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2025 aandacht te besteden aan het thema ‘Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld’ wordt eenmalig in het Jaarverslag 2025 het Focusonderwerp FJR 2025 opgenomen als onderdeel van het beleidsverslag.

5. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering

De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving, waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2026 en de Regeling agentschappen 2024. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agentschappen het baten-lastenstelsel.

6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s.

Motie Schouw

In juni 2011 is de motie Schouw c.s. ingediend en aangenomen (Kamerstuk 2010-2011, 21 501-20, nr. 537). Deze motie zorgt er voor dat de landspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen.

In dit jaarverslag van het Ministerie van Economische Zaken wordt op deze aanbevelingen als volgt ingegaan: beleidsartikel 1 (Goed functionerende economie en markten) voor de maatregelen van het Nederlandse Herstel- en Veerkrachtplan waar het ministerie uitvoering aan geeft en beleidsartikel 2 (Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei) voor de beleidsinstrumenten EFRO, INTEREG A en het Fonds voor Rechtvaardige Transitie binnen het cohesiebeleid.

Landspecifieke afspraken HVP

Op 4 oktober 2023 is het definitieve Nederlandse Herstel- en Veerkrachtplan (HVP) goedgekeurd. Het Ministerie van Economische Zaken geeft uitvoering aan de volgende vier maatregelen: Health RI, Quantum Delta, AINed en Applied learning communities en Nationaal Onderwijslab AI. Zoals aangegeven werkt het kabinet hard aan de implementatie van het Herstel- en Veerkrachtplan (HVP).

Nederland heeft in 2024 twee betaalverzoeken en in 2025 één betaalverzoek ingediend bij de Europese Commissie ter waarde van € 1,3 mld en € 1,2 mld respectievelijk € 551 mln. Alle drie de betaalverzoeken zijn inmiddels goedgekeurd. Het Ministerie van Economische Zaken was voor de drie betaalverzoeken verantwoordelijk voor de uitvoering en verantwoording van verschillende mijlpalen en doelstellingen en het borgen van de financiële belangen van de Unie voor de relevante maatregelen van het Ministerie van Economische Zaken.

Motie Hachchi c.s.

Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstuk 33 000 IV, nr. 28) brengen departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch Nederland, uitgesplitst per instrument. Voor het opnemen van deze uitgaven in de budgettaire tabellen geldt een ondergrens van € 1 mln. De totale uitgaven (realisatie) van EZ voor Caribisch Nederland in 2025 bedroegen € 6,3 mln. Deze uitgaven zijn verdeeld over de beleidsartikelen 1 (€ 5,4 mln) en 2 (€ 0,9 mln). 

B. BELEIDSVERSLAG

3. Beleidsprioriteiten

Inleiding

Het Ministerie van Economische Zaken (EZ) staat voor een innovatief en ondernemend Nederland en een sterke, weerbare economie, die iedereen kansen biedt. Het jaar 2025 stond voor EZ in het teken van geopolitieke opgaven, het verhogen van de productiviteit en het verminderen van de regeldruk voor ondernemers. Onze samenleving en het bedrijfsleven staan voor verschillende uitdagingen, zoals een aanhoudend tekort aan personeel, fysieke ruimte, stikstofruimte en toegang tot het stroomnet. Maar ook uitdagingen in het doorlopen van de energietransitie en de digitale transitie en de snel veranderende wereldorde. 

Bedrijven en hun medewerkers hebben innovatieve ideeën voor maatschappelijke opgaven en doen investeringen waar we in de toekomst de vruchten van plukken, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid, veiligheid, klimaat en digitalisering. We willen een welvarend land blijven én een schonere en gezondere wereld doorgeven aan onze kinderen en kleinkinderen. Samen met de bestaande en nieuwe innovatieve bedrijven en organisaties bouwen wij aan een bloeiende economie van morgen. Juist ook om de transities waar we voor staan succesvol door te maken en onze kwaliteit van leven op peil te houden, is een sterke en productieve economie met vindingrijke ondernemers essentieel. Ondernemen moet daarom gewaardeerd worden en lonen.

Macro-economisch beeld

Ondanks de grilligheid van de geopolitieke omgeving en de onzekerheid die dit met zich meebrengt, heeft de Nederlandse economie ook afgelopen jaar veerkracht getoond en groeide deze gestaag door. De wereldwijde economie heeft minder last van de internationale handelsspanningen dan verwacht en de wereldhandel is zelfs aangetrokken. De Nederlandse economie profiteerde hiervan en groeide in 2025 met 1,9 procent.1 De economie groeide met name door hogere overheidsbestedingen en toegenomen export, maar ook de consumptie van huishoudens zorgt voor een aanzienlijk deel van de economische groei. Het Centraal Planbureau (CPB) verwacht voor 2026 en 2027 een economische groei van respectievelijk 1,4 en 1,1 procent.2

De inflatie lag in 2025 in Nederland op 3,3 procent.3 Dat is even hoog als in 2024, maar boven het gewenste niveau van 2 procent en boven het Europese gemiddelde.4 Dat komt hoofdzakelijk doordat de Nederlandse economie beter presteert dan de rest van Europa. De binnenlandse vraag naar producten en diensten ligt hoger dan het aanbod, waardoor de prijzen omhooggaan. Wel is de trend neerwaarts. CPB verwacht dat het inflatiecijfer langzaam daalt in 2026 (2,3 procent) en 2027 (2,1 procent).5

De sterke loongroei speelt een belangrijke rol bij de inflatie. De prijzen van diensten hangen immers nauw samen met de hoogte van de lonen. Mede door de krapte op de arbeidsmarkt stegen de cao-lonen in 2025 met 5 procent. Dat is lager dan in de twee jaren ervoor, maar wel een van de hoogste groeipercentages in de afgelopen veertig jaar. Gecorrigeerd voor inflatie zijn de lonen met 1,6 procent toegenomen in 2025.6 De hogere lonen zorgden voor een toename van de koopkracht. Gemiddeld steeg de koopkracht met 1,0 procent in 2025 en de verwachting is dat voor 2026 de gemiddelde koopkracht stijgt met 1,4 procent en dat deze gelijk blijft voor 2027.7Het conflict in het Midden-Oosten zorgt echter voor grote onzekerheid over olie- en gasprijzen en daarmee ook over inflatie, koopkracht en economische groei.

Hoewel de Nederlandse economie in 2025 goed heeft gepresteerd, staat het verdienvermogen op de lange termijn onder druk. Dit heeft verschillende oorzaken. Zo zullen er door de vergrijzing steeds minder mensen werken, terwijl we onze publieke voorzieningen zoals onderwijs en zorg, betaalbaar en van goede kwaliteit willen houden. De arbeidsproductiviteit – de toegevoegde waarde per gewerkt uur – moet daarom stijgen om ons welvaartsniveau te behouden of te verhogen. Maar dat is al jaren een moeilijke opgave. Tussen 1974 en 2013 steeg de arbeidsproductiviteit jaarlijks met gemiddeld 1,5 procent. In de afgelopen tien jaar was dat nog maar 0,2 procent per jaar.8

In 2025 nam de arbeidsmarktkrapte af. Vraag en aanbod van arbeid komen langzaam meer met elkaar in balans. Desondanks blijft de spanning op de arbeidsmarkt in historisch perspectief hoog, zo is deze momenteel nog altijd vele malen hoger dan voor de coronapandemie en vinden veel bedrijven het nog moeilijk om aan geschikt personeel te komen. Naast de arbeidsmarktkrapte kampen bedrijven met andere knelpunten in de Nederlandse economie, zoals toegang tot het elektriciteitsnet, milieuruimte, en relatief hoge energie- en loonkosten. Deze factoren zorgen ervoor dat bedrijfsinvesteringen achterblijven, wat het verdienvermogen van Nederland op de lange termijn onder druk zet.

Omdat bedrijven moeite hebben om in Nederland te groeien, worden ook het doorlopen van belangrijke transities, zoals de energie en digitale transitie, lastiger. Gegeven de verschillende schaarstes, is het voor de Nederlandse economie belangrijk dat innovatief ondernemerschap en de inzet van arbeidsbesparende technologie wordt gestimuleerd. Dit draagt bij aan een hogere productiviteit en helpt om onze groei en voorzieningen te behouden. Een hogere productiviteit zorgt ervoor dat we meer kunnen doen met hetzelfde aantal of minder mensen. Daarom werken we aan het oplossen van  problemen waar bedrijven tegenaanlopen, zoals regeldruk, voldoende fysieke ruimte om te ondernemen, en een overbelast elektriciteitsnet.

Tot slot hangt de stand van de Nederlandse economie ook af van wat er in de rest van de wereld gebeurt. De geopolitieke grilligheid kan verder toenemen of vertraagd doorwerken in onze economie. Dat kan het vertrouwen van consumenten en bedrijven schaden, waardoor zij minder uitgeven. Nederland is afhankelijk van het buitenland via handel en investeringen. Hierdoor is de economie gevoelig voor wereldwijde schokken. Hoewel de directe handelsrelatie met de VS beperkt is, kunnen handelsbeperkingen de Nederlandse economie ook via indirecte kanalen raken, bijvoorbeeld als door heffingen de vraag naar Duitse eindproducten afneemt en daarmee ook de vraag naar Nederlandse halffabricaten. De onzekerheid hierover is flink toegenomen door internationale ontwikkelingen. Behalve risico’s biedt deze nieuwe situatie ook kansen. Zo zorgen Nederland en de EU onder andere via de handelsagenda en het versterken van samenwerkingsverbanden voor een schild tegen geopolitieke grilligheid, een springplank naar nieuwe afzetmarkten en groeikansen voor ons bedrijfsleven. Hiermee blijven we ons inzetten voor een concurrerende en weerbare economie zodat we onze kwaliteit van leven kunnen behouden.

Productiviteitsagenda

In september 2025 heeft het kabinet de eerste Productiviteitsagenda gepresenteerd, een pakket aan maatregelen om de afnemende groei van de arbeidsproductiviteit te doorbreken en de Nederlandse welvaart op de lange termijn veilig te stellen. De agenda richt zich op vijf gebieden: het versnellen van digitalisering en innovatie, het versterken van onze concurrentiekracht en het verminderen van de regeldruk, het verbeteren van de toegang tot bedrijfsfinanciering, het investeren in onderwijs en leven lang ontwikkelen, en het creëren van een meer dynamische arbeidsmarkt.

Om de Productiviteitsagenda kracht bij te zetten is in 2025 besloten om de Productiviteitsraad op te richten, met de wettelijke taak om het kabinet jaarlijks te adviseren over concrete maatregelen om de productiviteit te verhogen. Deze onafhankelijke raad van experts vertaalt inzichten direct naar praktisch beleid voor zowel bedrijven als de publieke sector. Met de Productiviteitsraad ontstaat structurele aandacht voor ons verdienvermogen.

Rapport Wennink

Op 12 december 2025 werd het Rapport Wennink gepresenteerd, dat in opdracht van het kabinet is opgesteld. Het onafhankelijke advies geeft een vertaling van het Draghi-rapport, dat de toekomst van het Europese verdienvermogen schetst, naar de Nederlandse context. Wennink benadrukt het belang van productiviteit en waarschuwt voor een afbrokkelende economische basis en toenemende technologische irrelevantie. Hij roept op tot een structurele kentering: het doorbreken van randvoorwaardelijke barrières zoals het stikstofslot en netcongestie, en een focus op 4 maatschappelijke en economische domeinen – Digitalisering en AI, veiligheid en weerbaarheid, energie- en klimaattechnologie en life sciences en biotechnologie, om daarmee ons verdienvermogen in de toekomst zeker te stellen.

Ondernemingsklimaat en regeldruk

Met een aantrekkelijk ondernemingsklimaat zorgen we ervoor dat ondernemers kunnen doen waar ze goed in zijn: ondernemen. Dit vraagt onder meer om minder regeldruk, maar ook om toegang tot talent en financiering. Ondernemers verzilveren hierbij de kansen van transities door het bedenken van oplossingen om daarmee kennis, producten en diensten te verkopen.

Nationale investeringsinstelling

In 2025 is de verkenning naar de integratie van Invest-NL en Invest International afgerond. Het kabinet heeft besloten beide organisaties samen te voegen tot één krachtige investeringsinstelling die bijdraagt aan het verdienvermogen en de internationale positie van Nederland.9 Daarnaast dient de integratie als basis voor een eventueel verdere bouw van een nationale investeringsinstelling. EZ werkt hierbij samen met o.a. FIN en BZ als coördinerend ministerie. Het streven is dat uiterlijk op 1 januari 2028 de integratie zal plaatsvinden.

OndernemersTop

Op 15 december 2025 vond in Amersfoort de tweede OndernemersTop plaats. De urgentie om de randvoorwaarden voor het ondernemingsklimaat in Nederland te verbeteren is hoog. Zowel om ondernemen weer aantrekkelijk te maken als om onze brede welvaart, ook voor toekomstige generaties, in stand te houden. Naast de dialoog tussen overheid en ondernemers, stond de dag in het teken van het bedenken van oplossingen om de regeldruk te verminderen. Ook was er veel aandacht voor de vraag hoe de inzet van AI kan helpen onze werkcultuur te verbeteren en de arbeidsproductiviteit te verhogen.

De tech-kampioenen van morgen

Ten aanzien van het ondernemingsklimaat voor startups en scale-ups is op 23 september 2025 de kamerbrief «Bouwen aan de tech-kampioenen van morgen» gepubliceerd.10 In deze brief is aangekondigd dat het Techleap-programma tot en met 2029 verlengd zal worden. Daarnaast zet het kabinet met een actieagenda in op beleidsinterventies («gamechangers») op het gebied van talent, financiering, kennistoepassing, ruimte en internationale markten. Hiermee wordt gewerkt aan de verbinding van het technologie- en innovatiebeleid aan innovatief ondernemerschap.

Minder regeldruk voor bedrijven

In 2025 is het wetsvoorstel voor de Instellingswet Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) aangenomen, waardoor het ATR vanaf 1 januari 2026 een permanente status en een breder mandaat heeft gekregen. Verder zijn in 2025 de resultaten van de eerste tranche van het Regeldrukreductieprogramma opgeleverd en zijn er 218 regels van de beoogde 500 geïdentificeerd die geschrapt of vereenvoudigd kunnen worden, zoals is aangekondigd in de Kamerbrief Ondernemingsklimaat van 5 september 2025.11

Een concurrerende economie

Met verstandig industriebeleid versterken we de positie van Nederland in mondiale waardeketens. Door het bouwen aan een concurrerende economie, leggen we het fundament voor een duurzaam verdienvermogen. Zo kunnen we ons hoge welvaartsniveau ook in een meer onzekere toekomst behouden.

Industriebeleid met focus

In 2025 heeft EZ het nieuwe Industriebeleid met focus gepubliceerd.12 Hierin is aangekondigd dat het topsectorenbeleid per 1 januari 2025 wordt stopgezet. Het nieuwe geïntegreerde industrie- en innovatiebeleid focust op zes markten: halfgeleiders, biotechnologie, aan de Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie (DSII) gerelateerde groeimarkten, digitale diensten (met name AI), machinebouw en innovatieve chemie. Dit zijn markten die bovengemiddeld kunnen bijdragen aan ons toekomstig verdienvermogen, economische weerbaarheid en maatschappelijke uitdagingen. Op deze markten bouwen we integrale programma's ter versterking van deze markten.

Semicon Board NL

In 2025 heeft EZ de Semicon Board NL opgericht, waarin overheid en sector gezamenlijk beleidsaanbevelingen uitwerken tot 2035 voor concurrentievermogen, kapitaal, talent en weerbaarheid. Hiermee is een publiek-private strategische visie opgesteld, inclusief benodigde innovatie- en investeringsrichtingen.

Een weerbare economie

Door aandacht te hebben voor economische veiligheid, weerbaarheid en kritieke grondstoffen behouden we een gediversifieerde en stabiele economie die schokken kan opvangen. Zo verkleinen we de impact van geopolitieke risico’s en afhankelijkheden van kwetsbare toeleveringsketens en blijven onze essentiële voorzieningen beschikbaar.

Grondstoffen

In 2025 is het Nederlands Materialen Observatorium (NMO) gelanceerd als centraal kenniscentrum voor kritieke grondstoffen en materialen. Daaropvolgend is geïnvesteerd in pilots ter uitwerking van de mogelijkheden voor voorraadvorming van kritieke grondstoffen ten aanzien van militaire schepen en medische technologie. Hierop aansluitend is er voor strategische projecten een centraal contactpunt ingericht bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), een werkgroep opgezet met publieke financiers en heeft de Speciaal Vertegenwoordiger Nationale Grondstoffenstrategie gesprekken gevoerd met de industrie over opties de verwerkingscapaciteit voor kritieke grondstoffen te ontwikkelen.13

Economische Veiligheid

In 2025 heeft EZ een campagne gelanceerd om het kennisintensieve bedrijfsleven bewust te maken van mogelijke economische veiligheidsrisico's binnen hun bedrijf en handvatten mee te geven om die risico's te ondervangen. Daarnaast heeft EZ samen met VNO-NCW en MKB Nederland bijeenkomsten georganiseerd om met het brede bedrijfsleven te spreken over de impact van crises en/of militair conflict op de continuïteit van bedrijven en de economie. Vanuit haar sectorale verantwoordelijkheid is hierover ook specifiek met vitale partijen uit de digitale infrastructuur gesproken. Verder heeft het kabinet op 1 juli 2025 een overzicht aan de Tweede Kamer aangeboden van het beleid en de beleidsinstrumenten op het terrein van economische veiligheid.14

Fysieke ruimte voor economie en regionaal economisch beleid

Door bewust om te gaan met ruimte voor bedrijvigheid kunnen haven- en industriegebieden, bedrijventerreinen, campussen en kennisintensieve stedelijke gebieden ook in de toekomst bijdragen aan onze welvaart. Regionaal economisch beleid draagt bij aan een kwalitatieve leefomgeving waarin ondernemers kansen en ruimte krijgen om te groeien.

Ruimtelijk Economische Visie

In 2025 heeft EZ de Ruimtelijk Economische Visie gepubliceerd.15 Met de Ruimtelijk Economische Visie richt het kabinet zich op het bieden van voldoende ruimte voor een dynamische en weerbare economie. Dit doen we door de ruimtelijke randvoorwaarden te borgen waarbinnen de economie zich kan ontwikkelen. De visie geeft richting aan het ruimtelijke economische beleid van het Rijk en vormt een belangrijke bouwsteen voor de economische aspecten van de nieuwe Nota Ruimte.

Versterking economische ontwikkeling en energie-infrastructuur Caribisch deel van het Koninkrijk

In 2025 is gewerkt aan versterking van duurzame groei in het Caribisch deel van het Koninkrijk. Voor Aruba en Curaçao wordt de komende jaren circa € 116 mln geïnvesteerd in modernisering van de energie-infrastructuur.16 De Caribbean Climate & Energy Conference (CCEC) bracht regionale overheden, bedrijven en kennisinstellingen samen om de aanpak van klimaatverandering te versnellen en de samenwerking te versterken. Op Bonaire is het ondernemersprogramma ‘The Next Step’ gelanceerd om lokale ondernemers te ondersteunen in professionalisering en groei. Samen dragen deze activiteiten bij aan economische weerbaarheid en energietransitie.

Impulsaanpak Winkelgebieden

Via de Impulsaanpak Winkelgebieden zijn 44 gemeenten ondersteund. De afgelopen jaren is met € 88 mln subsidie ruim € 500 mln aan lokale investeringen gemobiliseerd. Hierdoor is 135.000 m² winkelruimte onttrokken en zijn circa 5.000 extra woningen gerealiseerd. Dit draagt bij aan compactere en levendigere binnensteden. Daarnaast wordt de komende jaren € 78 mln geïnvesteerd in de verbetering van de openbare ruimte, gericht op toegankelijkheid en klimaatbestendigheid. Ruim 80 gemeenten hebben uiteindelijk een aanvraag gedaan, waarvan ongeveer de helft gehonoreerd kon worden.

Een innovatieve economie

Met het aanwakkeren van investeringen in onderzoek, ontwikkeling en technologie kunnen we oplossingen creëren voor maatschappelijke uitdagingen en blijven we concurrerend en productief. Zo kunnen we onze brede welvaart behouden en blijft Nederland ook in de toekomst behoren tot de innovatiekoplopers van de wereld.

Kamerbrief 3%-actieplan

In juli van 2025 is de Kamerbrief ‘Investeren in een weerbare en toekomstbestendige economie: het 3%-R&D-actieplan’ naar de Tweede Kamer verstuurd.17 Het actieplan benadrukt de urgentie om toe te werken om 3% van het bruto binnenlands product te investeren in R&D en schetst 9 beleidsopties die hieraan bijdragen. Deze beleidsopties dragen bij aan het 1) stimuleren van bestaande bedrijven om meer aan R&D te doen, 2) het stimuleren van nieuwe R&D-intensieve start- en scale-ups en 3) een beter vestigingsklimaat om R&D-investeringen uit het buitenland aan te trekken. Onderdeel van het actieplan zijn onder andere een Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI), een nationale investeringsinstelling, inzet op technisch talent en structurele middelen voor Europese cofinanciering. Over deze onderdelen dient het nieuwe kabinet nog tot een besluit te komen.

Ministeriële Conferentie (MC25) European Space Agency (ESA)

De 23 lidstaten van de ESA spreken elke 3 jaar met elkaar af hoeveel ze gezamenlijk investeren in ruimtevaart. De gezamenlijke inschrijvingen van ESA-lidstaten bedragen € 22,3 mld voor de periode 2026–2028, een aanzienlijke stijging ten opzichte van de vorige conferentie in 2022 (ca. € 17 mld). Voor Nederland was de inschrijving in de periode 2023-2025 ca. € 320 mln, met daarnaast een incidentele ophoging van € 53,6 mln. Het kabinet heeft op de ESA MC2025 bekendgemaakt dat het de komende 3 jaar (2026-2028) € 450,3 mln in Europese ruimtevaartprogramma’s investeert. Het bedrag kent een incidentele verhoging van EZ en het Ministerie van Defensie van in totaal € 109 mln ten opzichte van de eerder in oktober 2025 aangekondigde inzet.18 De extra steun versterkt de bedrijven en kennisinstellingen in Nederland, inclusief ESTEC, het technologische hoofdkwartier van ESA in Noordwijk.

PIXEurope

Het consortium PIXEurope, gefinancierd vanuit onder meer EZ via het Nationaal Groeifondsprogramma PhotonDelta, bouwt een Europese innovatieve proefproductielijn voor fotonische chips in Eindhoven en Enschede. De publieke investeringen voor het Nederlandse aandeel in deze ‘proeffabriek’ komen in totaal op € 172 mln. Nederlandse bedrijven zoals Smart Photonics zijn betrokken om de proeffabriek te kunnen gebruiken. Fotonische chips maken het mogelijk om in de toekomst goedkopere, snellere en energiezuinige apparaten te bouwen. Die maken bijvoorbeeld eerdere diagnostiek van ziekten, veilige zelfrijdende voertuigen en een efficiëntere voedselproductie mogelijk.

Een digitale economie

We verzilveren de kansen van een digitale economie door de versterking van de digitale infrastructuur, het blijven stimuleren van digitale innovatieve toepassingen en het creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale markten en (cyber)veilige digitale producten en diensten. Zo hebben burgers en bedrijven betere toegang tot digitale diensten en vergroten we de mogelijkheden voor ondernemers voor innovatie.

AI-fabriek in Groningen

In 2025 is de financiering rondgekomen voor een AI-fabriek in Groningen.19 Deze AI-fabriek bestaat uit een krachtige AI-supercomputer en een expertisecentrum waar kennis en samenwerking centraal staan. Het expertisecentrum gaat bedrijven, onderzoekers en overheden helpen om het maximale uit de supercomputer te halen en samen te werken aan innovatieve AI-modellen en slimme toepassingen. Eind 2025 is de subsidie toegekend aan het consortium dat dit project gaat realiseren.20

Digitale wet- en regelgeving

In 2025 is de behandeling van diverse Europese digitale wet- en regelgeving gevorderd. Een belangrijke mijlpaal is de indiening van het voorstel voor de uitvoeringswet verordening cyberweerbaarheid (Cyber Resilience Act) op 22 december 2025.21 Hierin worden cybersecurityeisen voor alle producten met digitale elementen geïntroduceerd. Dit wetsvoorstel verplicht producenten en leveranciers van producten met digitale elementen om deze digitaal veilig te ontwerpen, produceren en op de markt te brengen en met gratis updates veilig te houden tijdens de gebruiksduur. Daarnaast zijn in 2025 vorderingen gemaakt met de uitvoeringswet gigabitinfrastructuurverordening, de cyberbeveiligingswet (Cbw), de inwerkingtreding van de uitvoeringwet van de dataverordening en de implementatie van de AI-verordening.

Cyberweerbaarheid bedrijfsleven

In 2022 is besloten om het Digital Trust Center en het CSIRT-DSP (het nationale Computer Security Incident Response Team voor digitale diensten) te integreren met het Nationaal Cyber Security Center (NCSC), onderdeel van het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Het doel was om te komen tot één nationale cybersecurityorganisatie en hiermee verdere versnippering te voorkomen, één loket te creëren voor het bedrijfsleven (vitaal en niet-vitaal), en om krachten, expertise en middelen te bundelen. Eind 2025 was deze integratie succesvol afgerond en formeel een feit. EZ blijft opdrachtgever voor de wettelijke taken die zien op het bedienen van het niet-vitale bedrijfsleven.

Goed functionerende markten

Goedwerkend mededingingsbeleid is een essentiële randvoorwaarde voor de economie als geheel en het generieke vestigingsklimaat in Nederland. Ook in 2025 zette EZ zich ervoor in dat de concurrentie tussen bedrijven wordt geborgd, consumenten zoveel mogelijk waar voor hun geld krijgen en consumenten worden beschermd met moderne en toekomstbestendige consumentenregelgeving.

Verminderen regeldruk bij aanbesteden

In 2025 zijn stappen gezet om de regeldruk bij aanbesteden te verminderen. EZ heeft bij de evaluatie en herziening van de aanbestedingsrichtlijnen hiervoor voorstellen gedaan.22 Zo is in een reactie op een brief van Eurocommissaris Sejourné het belang van versimpeling en vereenvoudiging van de aanbestedingsregels benadrukt en is samen met Duitsland een non-paper opgesteld. 

Versterken van de interne markt 

De interne markt vergt continu onderhoud. In 2025 is nationaal verder gewerkt aan het wegnemen van belemmeringen via de interne-marktactieagenda.23 In Europa heeft EZ de Europese horizontale interne-marktstrategie van mei 2025 succesvol beïnvloed. Belangrijke input was het non-paper dat is opgesteld samen met 12 andere lidstaten en het Nederlandse 10-puntenplan.24 Veel Nederlandse speerpunten komen terug in de Europese strategie, waaronder de aanpak van territoriale leveringsbeperkingen en e-commerce.25 

Toekomstbestendig mededingings- en consumentenbeleid

In 2025 zijn de kaders voor toekomstbestendig mededingings- en consumentenbeleid verder vormgegeven. Zo zijn twee mededingingsinstrumenten verder verkend: de Markt Remedie Bevoegdheid (voorheen: New Competition Tool) en de inroepbevoegdheid (gericht op fusies die onder de huidige meldingsdrempels vallen).26 Voor het consumentenbeleid zijn de Nederlandse prioriteiten goed geland in de nieuwe EU Consumentenagenda, o.a. via een non-paper.27 

Europese en internationale samenwerking

Door ook op Europees en internationaal niveau te blijven samenwerken met onze partners blijven we toonaangevend op onze beleidsterreinen. Ook vinden we oplossingen voor uitdagingen die we niet alleen kunnen aanpakken.

Semicon Coalition

In 2025 heeft EZ het initiatief genomen om in EU-verband een semicon-verklaring op te stellen en aan te bieden aan de Europese Commissie. Alle 27 lidstaten hebben de verklaring getekend.28 De verklaring benadrukt het strategische belang van halfgeleiders voor de concurrentiekracht en veerkracht van de EU en bevat een gemeenschappelijk standpunt dat gericht is op het versterken van het EU-halfgeleiderbeleid als reactie op toenemende geopolitieke en geo-economische spanningen. In aansluiting hierop investeert Nederland € 230 mln via het IPCEI Advanced Semiconductor Technologies (AST) om de Nederlandse en Europese halfgeleiderketen te versterken.

European Competitiveness Fund (ECF)

Op 16 juli heeft de Europese Commissie, als onderdeel van het voorstel voor de nieuwe EU begroting 2028-2034, een voorstel gedaan voor een nieuw op te richten European Competitiveness Fund (ECF) met een voorgestelde budgettaire omvang van € 230 mld. Dit fonds is mede een reactie op de uitdagingen en aanbevelingen in het in september 2024 gepubliceerde Draghi-rapport over de toekomst van het Europees concurrentievermogen. Onder coördinatie van EZ is er een kabinetsinzet opgesteld en worden de onderhandelingen vanuit Nederland gecoördineerd om de Nederlandse inzet in Brussel uit te dragen. Dit fonds moet een belangrijke rol spelen in het aanpakken van de door Draghi geïdentificeerde uitdagingen tot 2034.

D9 – Amsterdam declaration

In 2025 heeft EZ de D9+ Top in Amsterdam georganiseerd waar ministers van 13 EU-lidstaten aanwezig waren die koploper zijn op het gebeid van digitalisering. Ook vicevoorzitter van de Europese Commissie Virkkunen, verantwoordelijk voor Technologische Soevereiniteit, Veiligheid en Democratie, was aanwezig. Aan haar is de D9+ Amsterdam verklaring overhandigd. Deze verklaring onderstreept het belang van een Europese investeringsstrategie voor digitale technologie om het concurrentievermogen en de strategische autonomie in Europa en Nederland te versterken.

Tot slot

In 2025 kwamen bij EZ verschillende grote uitdagingen samen. Vanwege een achterblijvende productiviteitsgroei en vergrijzing is ons toekomstig verdienvermogen geen gegeven. Om ook in de toekomst onze welvaart te behouden, moeten we stevig inzetten op hogere productiviteitsgroei.Die urgentie klinkt ook luid en duidelijk door in het rapport-Wennink. Er is een structurele kentering nodig volgens Wennink.

EZ stuurt op een economie waarin de gehele samenleving kan meeprofiteren van duurzame economische groei, waarin het ondernemers- en investeringsklimaat aantrekkelijker wordt en waarin we de energietransitie goed doorlopen. Daarbij moeten we sturen in tijden van grote geopolitieke onzekerheid. Dat brengt de extra opgave met zich mee dat we bovenstaande uitdagingen moeten aangaan met voldoende aandacht voor weerbaarheid en economische veiligheid.    

Realisatie periodieke rapportages / beleidsdoorlichtingen

Goed functionerende economie en markten: De beleidsdoorlichting van artikel 1 Goed functionerende economie en markten is afgerond en deze is in juni 2022 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 37).

Goed werkende (digitale) economie en markten: De beleidsdoorlichting van artikel 1 Goed functionerende economie en markten is in 2022 afgerond. Een belangrijk deel van het digitale economie beleid is hierin meegenomen. Een ander deel, het ICT-innovatiebeleid, was betrokken in de doorlichtingen van artikel 2 en 3 van de EZK begroting in 2020. Inmiddels is een groot deel van het digitale economie beleid samengebracht op artikel 1 van de EZ begroting waarvoor conform de ontwerpbegroting EZ 2025 een synthese wordt voorzien in 2027.

Steun- en herstelbeleid Corona: Dit beleid dient ter ondersteuning en herstel van het bedrijfsleven tijdens en na Covid-19. Hierbij is samen opgetrokken met FIN en SZW. De synthesestudie is in 2025 afgerond waarvoor onderstaand een korte samenvatting is opgenomen.

Ondernemerschap: Omdat het beleid onder artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei met de taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeliep in de «Brede Maatschappelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/m 14 ook zijn beantwoord (Kamerstuk 32 359, nr. 4 - bijlage Innovatieve Samenleving, april 2020), kwam de geplande reguliere beleidsdoorlichting in 2020 te vervallen. In 2025 is een nieuw synthese onderzoek (Periodieke Rapportage) uitgevoerd voor het thema Ondernemerschap waarvoor onderstaand een korte samenvatting is opgenomen. De Periodieke Rapportage Ondernemerschap is in samenhang met de Periodieke Rapportage Innovatiebeleid uitgevoerd en dit heeft geleid tot één gezamenlijke rapportage die begin 2026 is aangeboden aan de Kamer.

Innovatiebeleid: Omdat het beleid onder artikel 3 Toekomstfonds met de taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeliep in de «Brede Maatschappelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/m 14 ook zijn beantwoord (Kamerstuk 32 359, nr. 4 - bijlage Innovatieve Samenleving, april 2020), kwam de geplande reguliere beleidsdoorlichting in 2020 te vervallen. In 2025 is een nieuw synthese onderzoek (Periodieke Rapportage) uitgevoerd voor het thema Innovatiebeleid waarvoor onderstaand een korte samenvatting is opgenomen. De Periodieke Rapportage Innovatiebeleid is in samenhang met de Periodieke Rapportage Ondernemerschap uitgevoerd en dit heeft geleid tot één gezamenlijke rapportage die begin 2026 is aangeboden aan de Kamer.

De Expertcommissie evaluatiemethoden heeft in oktober 2022 het rapport «Durf te leren, ga door met meten» opgeleverd aan EZK over kaders en methoden voor de evaluatie van systeem- en transitiebeleid.

Samenvatting afgerond onderzoek 2025:

Synthesestudie Coronasteunmaatregelen (Steun- en herstelbeleid Corona)Twee jaar lang is financiële steun verleend aan bedrijven. Het steunpakket was als geheel doeltreffend en heeft bijgedragen aan het beperken van liquiditeits- en solvabiliteitsproblemen. De indirecte gevolgen hiervan zijn dat vraag- en aanboduitval in grote mate zijn voorkomen, waarmee economische groei snel is teruggebracht tot het groeipad van voor de crisis. De doeltreffendheid van liquiditeitssteun nam na verloop van tijd wel af. Ook heeft Nederland in internationaal perspectief veel en langdurig belastinguitstel verleend, terwijl dit na het eerste jaar nog weinig doeltreffend was. De steun was deels doelmatig door de omvangrijke budgettaire kosten en het optreden van neveneffecten. De maatregelen waren goed uitvoerbaar, met weinig gesignaleerd misbruik. Wel heeft er waarschijnlijk oneigenlijk gebruik plaatsgevonden. De kosteneffectiviteit was echter beperkt omdat de steun niet altijd in verhouding stond tot de geleden schade of noodzakelijk was om de pandemie door te komen. Ook heeft de steun de arbeidsdynamiek en bedrijvendynamiek tijdelijk verlaagd. Vanuit macro-economisch perspectief is de steun te lang voortgezet.

Periodieke Rapportage OndernemerschapHet thema Ondernemerschap omvat beleid met als doel om te zorgen voor een uitmuntend ondernemings- en vestigingsklimaat. Het ondernemerschapsbeleid is over het algemeen goed onderbouwd, sluit aan bij erkende falens en functioneert in de praktijk veelal (deels) doeltreffend en doelmatig. Zwakkere punten zijn de beperktere doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsonderdeel gericht op menselijk kapitaal. Dit komt vooral doordat ook andere ministeries arbeidsmarktprogramma’s ontwikkelen om het(zelfde) arbeidsaanbod te beïnvloeden en de inzet van EZ niet omvangrijk is. Daarnaast is de legitimatie van de meeste fiscale ondernemerschapsregelingen beperkt en gaan zij vaak gepaard met aanzienlijke neveneffecten.

De ambitie om het Nederlandse ondernemings- en vestigingsklimaat tot de wereldwijde top te laten behoren wordt behaald, maar staat onder druk. De beleidsmix van EZ draagt waarschijnlijk bij aan een beter ondernemings- en vestigingsklimaat, maar belemmeringen elders schaden het.

Periodieke Rapportage Innovatiebeleid.De strategische doelstelling van het innovatiebeleid is om bij te dragen aan innovatie en economische vernieuwing. Op de langere termijn wordt innovatie cruciaal geacht voor duurzame economische en welvaartsgroei. Er bestaat brede consensus dat innovatie kennisspillovers genereert en maatschappelijke uitdagingen helpt op te lossen en dat het innovatiebeleid hieraan veelal (deels) doeltreffend en doelmatig bijdraagt. Het beleid gericht op startups en scale-ups is goed onderbouwd maar heeft een duidelijkere afbakening en een schaalsprong nodig om meer impact te maken. Het beleid om Nederland een koploper van innovatie te maken slaagt, maar de 3%-doelstelling wordt (nog) niet behaald. Sectorspecifieke steun is economisch lastig te rechtvaardigen, maar kan vanuit strategische autonomie verdedigbaar zijn. Evaluaties tonen echter aan dat sectorondersteuning voordelen oplevert voor de betrokken sectoren, maar dat de doelmatigheid discutabel is en het effect op autonomie onzeker. Het innovatiebeleid is veelal generiek maar krijgt steeds meer een specifieke focus met risico op neveneffecten zoals verkeerde keuzes.

Voor het meest recente overzicht van de programmering van periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen, zie het overzicht Ingepland en uitgevoerd onderzoek op rijksfinanciën.nl.

Voor de realisatie van deze en andere grote (evaluatie)onderzoeken, zie bijlage 2 «Afgerond evaluatie- en overig onderzoek».

Overzicht van risicoregelingen

Een risicovoorziening is een begrotingsreserve die altijd gekoppeld is aan een risicoregeling en wordt door het verantwoordelijke ministerie op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van Financiën aangehouden. In de tabel ‘Overzicht verstrekte garanties’ wordt met ‘totaalstand risicovoorziening’ het saldo van de betreffende begrotingsreserve ultimo 2025 bedoeld. In de tabel ‘Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties’ wordt met ‘mutatie risicovoorziening’ de storting (+) dan wel de onttrekking (-) aan deze begrotingsreserve bedoeld.

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei

BMKB

De BMKB biedt zowel banken als niet-bancaire financiers een borgstelling voorleningen aan midden- en kleinbedrijven (≤ 250 werknemers) voor zover deze bedrijven onvoldoende zekerheden kunnen bieden aan de bank. Het knelpunt dat met de BMKB wordt bestreden is het verschijnsel dat in de kern gezond MKB – met voldoende zicht op rentabiliteit en continuïteit – niet of onvoldoende in een kredietbehoefte kan voorzien door een tekort aan zekerheden (onderpand). Er is een begrotingsreserve (risicovoorziening) voor de BMKB waardoor een verevening mogelijk is van premie-inkomsten en schade-uitgaven over een reeks van jaren. De regeling is conjunctuurgevoelig (in tijden van krimp en recessie hogere verliezen) waardoor uitgaven en inkomsten kunnen fluctueren. Naast de BMKB heeft ook een BMKB-corona variant bestaan. Deze regeling is inmiddels gesloten en de uitfinanciering van de verplichtingen resteert nog. 

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

De garantieregeling GO is bestemd voor ondernemers die financiering willen aantrekken bij banken en is gericht op (middel)grote ondernemingen met substantiële activiteiten in Nederland en met bevredigende rentabiliteits- en continuïteitsperspectieven. De GO is voor nieuwe bankleningen en/of bankgaranties van minimaal € 1,5 mln en maximaal € 150 mln met een garantie van 50% door de overheid. De overheid deelt mee in de opbrengsten uit zekerheden. De GO kent een jaarlijks garantieplafond van € 200 mln. Uitgangspunt is dat de GO-regeling kostendekkend is. Een eventueel verschil tussen premieontvangsten, schades en uitvoeringskosten in enig jaar worden afgestort naar dan wel onttrokken aan de begrotingsreserve. De horizonbepaling voor de GO is 1 juli 2026. Tevens bestond er een Covid variant van de GO. De GO was tot en met juni 2022 verruimd met een GO-coronamodule (GO-C), met als doel te voorzien in de liquiditeitsbehoefte als gevolg van de coronacrisis. Deze regeling is inmiddels gesloten en er volgt nu nog uitfinanciering van de destijds verleende garanties.

Groeifaciliteit

De regeling Groeifaciliteit hielp bedrijven bij het aantrekken van risicodragend vermogen door garanties te geven op achtergestelde leningen verstrekt door banken en op aandelen verstrekt door participatiemaatschappijen aan ondernemingen. De groeifaciliteit verliep 1 januari 2025 en er resteerd alleen de uitfinanciering van de verleende garanties.

Klein Krediet Corona (KKC)

De garantieregeling KKC was voor kleine ondernemers met kredietaanvragen van € 10.000 tot € 50.000. Er is een begrotingsreserve voor de KKC en de horizonbepaling van de KKC was 1 juli 2022.

Microkredieten

Er zijn verschillende garanties afgegeven op leningen aan Qredits voor het ondersteunen van MKBers via kleine leningen. Qredits is afhankelijk van financiering vanuit verschillende partijen voor deze activiteiten. Er is in 2025 een nieuwe garantie van 50% afgegeven op een lening van de EIB aan Qredits van € 40 mln (inclusief overige kosten totaal € 23 mln). Dit komt naast een eerdere garantie verstrekt aan de Europese Investeringsbank van € 86,7 mln op de funding van Qredits met € 100 mln voor de verstrekking van micro- en MKB-krediet. Voor deze garantie ontvangt de Staat een premie. Daarnaast is een garantie van € 13,3 mln verstrekt aan de Council of Europe Bank (CEB) voor de funding van Qredits met een bedrag van € 16,6 mln. Een garantie van € 25 mln is verstrekt aan het BNG voor € 50 mln funding van Qredits.

Garantie MKB-financiering

In het kader van het aanvullend actieplan MKB-financiering van 8 juli 2014 heeft het Kabinet inmiddels € 268,2 mln aan garanties verstrekt om de funding van nieuwe aanbieders van MKB-financiering mogelijk te maken. Er is een begrotingsreserve voor de verevening van premie-inkomsten en schade-uitgaven.

Maatwerk garanties

De Staat heeft een maatwerkgarantie van € 70 mln afgegeven. Premieontvangsten worden in rekening gebracht ter compensatie voor het risico dat de Staat middels de afgifte van de garantie loopt. De premieontvangsten worden na aftrek van de uitvoeringskosten toegevoegd aan een risicovoorziening op de EZ-begroting.

1 Microkrediet Nederland (Qredits)

Dit betreft een achtergestelde lening aan stichting Qredits voor het verstrekken van micro- en mkbkrediet aan ondernemers.

2 Microkrediet Nederland (Qredits SZW)

Dit betreft een achtergestelde lening aan stichting Qredits voor het verstrekken van microkrediet aan ondernemers.

3 Qredits (pilot achtergestelde leningen fonds)

Dit betreft een subsidie met terugbetaalverplichting in het kader van de pilot achtergestelde leningenfonds van Qredits.

4 MARIN

De lening van € 6,8 mln is in 2003 tussen de Staat en MARIN vastgelegd in een aangepaste overeenkomst van geldlening, in verband met de in 2003 opgerichte MARIN Stakeholders Association (MSA). In deze overeenkomst is bepaald dat MARIN is vrijgesteld van aflossingsverplichting voor zover de MSA voor ten minste het bedrag van de lening deelnemersovereenkomsten heeft gesloten.

5 Provincie Limburg

Dit betreft een lening aan de Provincie Limburg in het kader van Industriepark Swentibold.

6 Stichting Qredits microfinanciering

Dit betreft een lening aan Qredits ten behoeve van het verstrekken van overbruggingskredieten aan ondernemers.

7 B.V. Finance Continuïteit IHC

Dit betreft een vergoeding aan de Staat van € 5 mln voor een overbruggingslening voor de continuiteit van Koninklijke IHC. Deze vergoeding staat voor onbepaalde tijd uit als lening aan B.V. Financiering Continuiteit IHC

8 Stichting Garantiefonds Reisgelden

Het Kabinet heeft in 2021 een faciliteit van € 400 mln aan SGR beschikbaar gesteld voor de verstrekking van liquiditeitsleningen (voucherkredieten) aan reisorganisaties, die tijdelijk onvoldoende middelen hebben om vouchers terug te betalen aan consumenten.

9 Stichting Qredits Microfinanciering Nederland Corona overbruggingskrediet

Dit betreft een lening aan Qredits ten behoeve van het verstrekken van overbruggingskredieten aan startende ondernemers ten tijde van de Coronacrisis.

10 VZR Garant Onderlinge Verzekeringen U.A. (VZR)

Dit betreft een lening aan VZR Garant Onderlinge Verzekeringen U.A. in verband met verwacht extra beroep dat bedrijven in de reissector zullen doen op deze verzekering ten gevolge van de coronacrisis.

11 Stichting Qredits Microfinanciering Nederland TOA-krediet

Dit betreft een lening aan Qredits voor de uitvoering van de TOA-faciliteit. Dit is een faciliteit voor mkb-ondernemers die met gebruikmaking van de Wet homologatie onderhands akkoord (WHOA), hun bedrijf willen doorstarten in de periode 2021-2024.

12 Smart Photonics Holding B.V.

Dit betreft een lening aan Smart Photonics als onderdeel van het NGFproject PhotonDelta.

13 Phix B.V.

Dit betreft een lening aan Phix B.V. als onderdeel van het NGFproject PhotonDelta.

14 Regionale Ontwikkelingsmaatschappij InnovationQuarter B.V.

Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van Airborne.

15 NOM MCPV

Dit betreft een lening aan de NOM voor MCPV Nederland BV. Het betreft een eenmalige bijdrage van maximaal € 3 mln uit het strategische acquisitiebudget Nij Begun Groningen (Economische Bedrijvigheid). MCPV Nederland BV heeft lening aangevraagd en ontvangen voor de voorbereidende fase van de realisatie van zonnecel- en moduleproductie in Veendam Groningen.

16 NOM GDI

Dit betreft een lening aan de NOM ten behoeve van Graphenix Development B.V.

17 INNL Publiek-Private Product Structurering B.V.

Dit betreft een lening aan invest-nl waarmee gerichte bedrijfsleningen worden afgegeven.

18 NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen) 2019, 2020 en 2021

Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroegefase-financiering.

19 Oost NL N.V. DVI

Dit betreft een lening aan Oost NL N.V. ten behoeve van het Dutch Venture Initiative.

20 Oost NL N.V. DVI-2

Dit betreft een lening aan Oost NL N.V. ten behoeve van het Dutch Venture Initiative II.

21 StW 2014-2015

Dit betreft een lening aan de Stichting Technische Wetenschappen voor het vertrekken van kredieten in het kader van de regeling Vroegefase-financiering.

22 StW 2016-2017

Dit betreft een lening aan de Stichting Technische Wetenschappen voor het vertrekken van kredieten in het kader van de regeling Vroegefase­financiering.

23 Nedermaas Hightech Ventures

Dit betreft een in 2009 aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij LIOF verstrekte lening ten behoeve van Nedermaas Hightech Ventures, een nieuw venture-capital fonds dat zich richt op de vroege financiering van hightech start up's in de Provincie Limburg.

24 LIOF (COL 1 / 2)

Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij LIOF ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.

25 NOM (COL 1 / 2)

Dit betreft een lening aan de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM B.V.) ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.

26 Innovation Quarter (COL 1 / 2)

Dit betreft een lening aan Innovation Quarter voor de investering in Innogenerics B.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.

27 Noord Holland Inwest (COL 1/2)

Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de provincie Noord-Holland.

28 BOM Capital I B.V. (COL 1 / 2)

Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij B.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.

29 Corona Overbruggingslening Regio Utrecht B.V. (COL 1/2)

Dit betreft een lening aan COL RU ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen

30 Oost NL N.V. (COL 1 / 2)

Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij Oost. N.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.

31 Investeringsfonds Zeeland B.V. (COL 1 / 2)

Dit betreffen leningen aan Investeringsfonds Zeeland B.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.

32 Horizon de Aanjager (COL 1 / 2)

Dit betreft een lening aan Horizon de Aanjager ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de provincie Flevoland.

33 BOM Capital I B.V. Smart Photonics

Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (BOM) ten behoeve van de investering in Smart Photonics, een Eindhovense scale-up voor de productie van fotonische chips.

34 NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen) 2018, 2019

Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroegefase­financiering.

35 Innovation Quarter (Innogenerics)

Dit betreft een lening aan Innovation Quarter voor de investering in Innogenerics B.V. ten behoeve van de overname van de geneesmiddelenfabrikant Apotex.

36 Invest-NL Capital N.V.

Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Dutch Alternative Credit Instrument (DACI).

37 Invest-NL Capital N.V. Dutch Future Fund

Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Dutch Future Fund.

38 NWO 2022/2023/2024

Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroege fase financiering.

39 Invest-NL Deeptechfonds

Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Deeptechfonds.

40 Lening aan EIF ten behoeve van ETCI

Dit betreft een lening aan EIF ten behoeve van European Tech Champions Initiative.

41 Invest-NL BEV

Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid (BEV).

42 NWO VFF

Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroege fase financiering.

43 SecFund B.V.

Dit betreft een lening aan de Brabantse Onwikkelingsmaatschappij (BOM) ten behoeve van Security Fund (SecFund). 

44 NWO VFF 2025

Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroege fase financiering.

Openbaarheidsparagraaf

Dit is de openbaarheidsparagraaf bij het jaarverslag van 2025 van het Ministerie van Economische Zaken en de bijbehorende concernonderdelen.29 Met deze openbaarheidsparagraaf laten we zien welke activiteiten zijn uitgevoerd op het gebied van openbaarmaking en informatiehuishouding. Zo maken we de omslag naar een meer open departement. De ministeries EZ, KGG en LVVN werken vanuit een gezamenlijke bedrijfsvoering aan deze opgave.

Openbaarmaking

Informatiehuishouding

Overkoepelende activiteiten

• – Netwerk informatiehuishouding, openbaarmaking en transparantie. In het najaar heeft de vierde editie van de Week van de Transparantie plaatsgevonden. Met een divers programma is ingezet op zowel bewustwording, inhoudelijke verdieping en waardering voor professionals op IHH en openbaarmaking. De week maakt onderdeel uit van verschillende communicatie- en netwerkactiviteiten gedurende het jaar. Zo zijn er de maandelijkse ‘Denk, deel en doe mee’-bijeenkomsten voor kennisuitwisseling en het versterken van samenwerking. Aan de orde kwamen de nieuwe ambtseed en de ontwikkeling van AI-tool voor een effectief Woo-proces.

• – Werkbijeenkomst concernonderdelen. Tijdens de fysieke werkbijeenkomst met alle concernonderdelen is door middel van workshops en sprekers extra geïnvesteerd in de samenwerking en kennisuitwisseling tussen de kerndepartement en concernonderdelen.

Financiële toelichting

Bovenstaande activiteiten worden deels gefinancierd uit de gelden die beschikbaar zijn gesteld voor de acties die volgen uit de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (vanaf 2021) en Woo-gelden (vanaf 2022) en deels uit eigen middelen van het departement. Het totaalbudget wordt gestuurd en verantwoord vanuit een integrale visie op beide thema’s en voor de drie departementen EZ, LVVN en KGG.

De POK- en Woo-gelden zijn meerjarig toegekend door het Ministerie van BZK. In 2025 was er vanuit POK- en Woo-gelden een totaalbudget van ruim € 24,3 mln (integraal voor EZ, KGG en LVVN). Van dit budget was al eerder voor 2025 € 7,3 mln toegekend aan dienstonderdelen. Deze toekenningen zijn meerjarig doorgevoerd voor de planperiode t/m 2026.

In 2025 zijn de gelden conform budget besteed. Daarbij zijn er onderlinge verschuivingen tussen de verschillende budgetposten. Belangrijkste oorzaken hiervoor zijn dat enkele kosten lager zijn uitgevallen dan voorzien en dat een aantal projecten is opgeschoven in de tijd. Aan de andere kant zijn er ook extra initiatieven uitgevoerd en is op sommige trajecten juist versneld (met name binnen en tussen de concernonderdelen). Hierdoor is de totale realisatie conform budget.

Onderuitputting

Bij het jaarverslag van 2023 besteedden departementen, op verzoek van de Tweede Kamer, aandacht aan resultaatbereik in relatie tot onderuitputting. Voor dit focusonderwerp werd een bijlage voorgeschreven. Vanwege de politieke actualiteit moet het onderwerp onderuitputting nu verplicht worden opgenomen in het beleidsverslag bij het jaarverslag over 2025.

Aan de hand van onderstaande tabel wordt de totale onderuitputting gepresenteerd. Daarbij worden de grootste en belangrijkste meevallende realisaties toegelicht.

Toelichting

NGF-project Material Independence & Circular Batteries

Voor het NGF-project Material Independence & Circular Batteries is onder andere bij de 1^e Suppletoire Begroting € 91,6 mln aan kasmiddelen verschoven naar latere jaren in lijn met het verwachte uitfinancieringsritme van RVO voor de beschikking die dit jaar is aangegaan. Daarnaast is het resterende budget, in verband met vertraging bij het project, niet volledig uitgegeven. Hierdoor zijn er per saldo minder middelen tot besteding gekomen dan bij de Ontwerpbegroting geraamd.

PEGA - Ruimte voor economie

Vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is bij de 1^e Suppletoire Begroting cumulatief € 108,8 mln overgeheveld als onderdeel van PEGA: Ruimte voor Economie. Deze middelen zijn bestemd voor strategische (internationale) acquisitie dat kan worden ingezet in samenspraak tussen de Provincie Groningen het Ministerie van Economische Zaken als onderdeel van de Economische Agenda van Nij Begun. Het Budget Strategische Acquisitie (BSA) heeft als doel het aantrekken van nieuwe (internationale) bedrijvigheid toegevoegde waarde voor de regio. In 2025 zijn er minder toekenningen gedaan voor het budget dan mogelijk. Hierdoor is de besteding lager dan bij de Ontwerpbegroting geraamd.

Innovatiekrediet

Het innovatiekrediet is een vraaggestuurd instrument. In 2025 is minder beroep gedaan op de twee verschillende luiken van het instrument waardoor er minder kredieten zijn afgegeven dan oorspronkelijk begroot. De besteding is hierdoor lager uitgevallen dan bij de Ontwerpbegroting geraamd.

Overige personele uitgaven

Voor de dekking van bedrijfsvoeringsproblematiek bij KGG zijn middelen verschoven van overige personele uitgaven naar andere onderdelen binnen het apparaatsartikel (€ 5,5 mln). Daarnaast is een deel van de begroting van de diensten is onjuist begroot onder overig personeel. Op dit deel van de begroting zijn vrijwel geen kosten geboekt.

ICT

Een deel van het ICT-budget is ingezet voor problematiek elders op de begroting (€ 9 mln).

Bijdrage SSO's excl. Dictu

Doorbelastingen van ICT-kosten naar concernonderdelen zijn als negatieve kosten geboekt onder bijdrage aan SSO’s, terwijl deze onder SSO DICTU geboekt hadden moeten worden. Hierdoor is een grote onderuitputting ontstaan op de bijdrage aan SSO’s.

Focusonderwerp FJR 2025

Focusonderwerp: Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld

De Tweede Kamer heeft 'Risico's voor een goede inning en besteding van belastinggeld' aangemerkt als focusonderwerp voor het jaarverslag over 2025. Het kabinet is verzocht om in ieder geval in te gaan op drie concrete, budgettair omvangrijke en/of strategisch belangrijke (beleids)programma's of activiteiten waar substantiële verbeteringen mogelijk zijn. Het kan daarbij gaan om bedrijfsvoeringsrisico's maar ook om beleidsmatige risico's.

Binnen mijn portefeuille heb ik gekozen voor drie risicogebieden: economisch veiligheidsbeleid, de kwaliteit en doelmatigheid van financiëel administratieve processen en Europese wetgevingstrajecten.

Economische veiligheid

Toenemende geopolitieke spanningen en een verslechterde internationale veiligheidssituatie maken zorgen voor onze economische veiligheid urgenter en actueler dan ooit. Statelijke actoren gebruiken zowel legale als illegale middelen, zoals gerichte investeringen, spionage, sabotage en cyberaanvallen voor geopolitieke doeleinden. Dit vergroot het risico dat hoogwaardige Nederlandse kennis, technologie weglekt, we strategisch afhankelijk(er) worden  en dat vitale processen zoals energie- en drinkwater voorziening worden verstoort.

Momenteel beschikt EZ over instrumenten zoals de Wet vifo en de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid (BEV) om risico’s voor de economische veiligheid te voorkomen of mitigeren. In 2025 is actief ingezet om het bedrijfsleven te betrekken bij economische veiligheid, onder andere via een communicatiecampagne om bedrijven te activeren tot het nemen van EV-maatregelen en via het Ondernemersloket Economische Veiligheid, dat ondersteuning en advies biedt bij het identificeren en mitigeren van risico’s. Ook pilots met een loket op locatie in Brainport en Delft bleken effectief in het versterken van het contact met het bedrijfsleven en het verhogen van het risicobewustzijn.

Tegen deze achtergrond groeit de beleids- en uitvoeringsopgave voor EZ op het terrein van economische veiligheid sterk. De herziening van de EU FDI-Verordening zal leiden tot een verplichte vergroting van het toepassingsbereik van de Wet vifo en een toename van toetsingen en casuïstiek, naast de al aangekondigde nationale uitbreiding van het toe. Daarnaast beoogt de Wet weerbaarheid defensie- en veiligheid gerelateerde industrie de Nederlandse Defensie Technologische Industriële Basis (NLDTIB) te beschermen en te versterken door middel van onder andere marktregulering en sectorale investeringstoetsing. De uitvoering van deze wet vraagt om intensieve samenwerking tussen EZ en Defensie en legt een substantiële nieuwe beleids-, uitvoerings- en toezichtstaak bij EZ, onder meer op het terrein van industriebeleid en strategische coördinatie. Ook de Europese Cyber Resilience Act (CRA) vergroot de opgave door het introduceren van verplichte cybersecurityvereisten voor een zeer brede groep digitale producten en componenten in toeleveringsketens, met doorlopende verplichtingen voor fabrikanten gedurende de gehele levensduur van het product. Zie in dit verband ook het laatste onderwerp in dit hoofdstuk.

Naast deze uitbreiding van het wettelijke kader vraagt de toegenomen dreiging om intensievere samenwerking met het bedrijfsleven, versterking van economische diplomatie en inlichtingen, en een stevigere coördinerende rol van EZ.

Het belangrijkste risico is dat deze snel groeiende en complexere opgave veel urgentie vraagt, mede op verzoek van de maatschappij en politiek, en dat daardoor te weinig tijd wordt genomen voor een zorgvuldige uitwerking van beleidsmaatregelen. Meer wetten, meer casuïstiek en hogere verwachtingen ten aanzien van regie, voorbereiding en weerbaarheid vergroten daarnaast de druk op de uitvoeringspraktijk. Behalve zorgvuldige beleidsvoorbereiding moet er daarom voldoende aandacht zijn voor uitvoering en toezicht. Het vraagt dus balanceren tussen snel en tijdig handelen om onze weerbaarheid te vergroten en zorgvuldigheid en rust om de juiste oplossingen te kiezen. Een te groot gebrek aan het één of het ander draagt het risico in zich dat risico’s onvoldoende vroeg worden onderkend, maatregelen worden vertraagd, gemist of juist disproportioneel worden ingezet. Een doelmatige besteding van belastinggeld kan dan in het geding komen en de weerbaarheid van economie en bedrijfsleven kan achterblijven. Dit kan leiden tot grotere kwetsbaarheden bij crises, verlies van strategische autonomie en maatschappelijke en economische schade. Het gebruik van bijvoorbeeld het Beleidskompas kan een belangrijke rol spelen bij het zorgvuldig vormgeven van het beleid.

Financiëel administratieve processen

Het is belangrijk dat middelen rechtmatig, doelmatig en transparant worden ingezet, onder andere zodat EZ effectief kan sturen op doelen en op een betrouwbare manier verantwoording kan afleggen. Daarbij is goed financieel beheer van belang. Door een forse toename van het aantal af te handelen (subsidie)dossiers, mede als gevolg van forse uitbreidingen van budgetten en personeel, en afname van de kwaliteit van deze dossiers was een toenemende druk op de financiële administratie waarneembaar aan het einde van het kalenderjaar. Deze verhoogde druk is een risico voor de zorgvuldigheid van de beoordeling en afhandeling van de dossiers. Dit kan onjuiste boekingen van financiële verplichtingen en betalingen tot gevolg hebben. Daarnaast ontstaat het risico dat aanvragen niet tijdig kunnen worden afgedaan en de jaargrens overschreden wordt. Dat is op zijn beurt een risico voor de beheersbaarheid van de begrotingsadministratie, met in het ene jaar onderuitputting en in het volgende jaar in potentie tekorten vanwege verlies van deze onderuitputting. Om dit risico te mitigeren heeft EZ verschillende maatregelen genomen. Zo is voor het subsidieproces een nieuwe handreiking opgesteld en zijn checklists geactualiseerd. Ook is geïnvesteerd in opleidingen en training van medewerkers en is de directie FEZ met alle directies in gesprek gegaan om kennis en informatie te delen en om inzicht te krijgen in wat komen gaat (wat zit er in de pijplijn en wanneer verwacht men dat dossiers kunnen worden aangeboden), zodat het werk beter gepland kan worden. Ook heeft de directie FEZ van EZ actief aangestuurd op het nemen van interne verbetermaatregelen bij beleidsdirecties.

Een ander risico voor de financiële administratie betreft de opeenvolging van departementale herverkavelingen. De administratieve aanpassingen die hiervoor nodig zijn vragen personele en financiële capaciteit die niet op reguliere wijze ingezet kan worden. Dat raakt ook de nodige vernieuwing van de financiële systemen. Met ervaringen uit eerdere herverkavelingen wordt zo gestandaardiseerd mogelijk te werk gegaan om dit risico te mitigeren.

Europese wetgevingstrajecten

De verplichtingen vanuit de Europese Unie nemen toe. EZ is stelselverantwoordelijk voor de werking van de interne Europese markt én voor de uitvoering van toenemende Europese wet- en regelgeving op het gebied van digitalisering. Dat vereist voortdurende inzet op het gebied van markttoezicht en regelgeving. Steeds meer Europese taken komen terecht bij EZ zelf maar ook bij diensten en uitvoeringsorganisaties onder ministeriële verantwoordelijkheid van EZ. Deze taken hebben vaak een wettelijke grondslag, maar komen tot stand zonder dat op voorhand goed duidelijk is wat de budgettaire gevolgen zijn, en zonder financiële compensatie vooraf. Dit betekent dat de uitvoering van nieuwe taken gefinancierd moet worden binnen een al krimpende begroting. Het gaat voornamelijk over wetgeving in het digitale domein. In recente jaren gaat het bijvoorbeeld om de Digitale Dienstenwet, de Cyberbeveiligingswet (beter bekend als NIS2) en de Dataverordening. Ook in komende jaren wordt implementatie van verschillende wetgevingsvoorstellen verwacht. EZ onderzoekt momenteel hoe interne besluitvormingsprocessen aangepast kunnen worden om beter te kunnen anticiperen op de budgettaire gevolgen van EU-wetgevingsvoorstellen.

4. Beleidsartikelen

Beleidsartikel 1 Goed functionerende economie en markten

Goed functionerende markten zijn een motor voor economische ontwikkeling, innovatie en brede welvaart. Dit geldt voor zowel de Nederlandse markt als de Europese interne markt. De Europese interne markt levert door de schaalgrootte nieuwe afzetmogelijkheden, de mogelijkheid om meer te specialiseren en voor nieuwe uitdagers de ruimte om snel op te schalen. Het kabinet zet zich daarom nationaal, Europees en internationaal in voor regels en afspraken die ervoor zorgen dat: (1) consumenten keuzevrijheid hebben, (2) bedrijven op een gelijk speelveld opereren en (3) markten open en transparant zijn.

1. Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten

De Europese interne markt, met inbegrip van vrij verkeer van goederen, diensten, personen en kapitaal, vormt een kernonderdeel van de Europese Unie en is cruciaal voor het Nederlandse verdienvermogen. Goed functionerende markten die concurrentie stimuleren en waar de consument goed wordt beschermd, leveren een belangrijke bijdrage aan economische groei en innovatie. 

Een goed functionerende interne markt is niet vanzelfsprekend en staat onder druk vanwege geopolitieke spanningen. Daarnaast staat de interne markt in toenemende mate onder druk door oneerlijke concurrentie van binnen en buiten de EU. Digitalisering en vergroening leiden eveneens tot nieuwe uitdagingen. De rapporten van Letta en Draghi over de staat van de interne markt en concurrentiekracht geven weer wat de uitdagingen zijn voor de interne markt. Via een actieagenda voor de interne markt wordt ingezet op het wegnemen van belemmeringen, het verbeteren van de toepassing van interne-marktregels en het versterken van de weerbaarheid van de interne markt (Kamerstuk 22 112, nr. 3437).

EZ zet zich in EU-verband sterk in voor het competitief houden van markten en voor eerlijke onderlinge verhoudingen in markten. Hierdoor wordt de concurrentie tussen bedrijven geborgd, het vrije verkeer van diensten en goederen bevorderd en consumenten beschermd. Modern en toekomstbestendig consumentenbeleid draagt bij aan een sterke positie van consumenten, gezonde concurrentie, keuzevrijheid en kwalitatief goede producten en diensten. Goedwerkend mededingingsbeleid is een belangrijke randvoorwaarde voor de economie als geheel en het generieke vestigingsklimaat in Nederland. Het hangt nauw samen met de rest van ons economische beleid en kan een belangrijke bijdrage leveren aan het mogelijk maken van de complexe transities waar bijvoorbeeld klimaat, energie en digitalisering om vragen. Ook werkt EZ aan goede kaders om aanbestedingen te gebruiken als strategisch beleidsinstrument om doelen als duurzaamheid en open strategische autonomie te bevorderen. Ook de waarborg-, normalisatie- en accreditatiestelsels dragen bij aan de hiervóór genoemde doelen.

2. Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie

De digitale transitie levert ongekende kansen op voor economie en samenleving. Het plukken van de vruchten van de digitale transitie zorgt voor duurzame economische groei en de aanpak van maatschappelijke uitdagingen zoals rond onderwijs, zorg, klimaat en vergrijzing. De ambities, doelstellingen en acties van EZ op het gebied van de digitale economie richting 2030, staan beschreven in de Strategie Digitale Economie (Kamerstuk 26 643, nr. 941) en de agenda digitale open strategische autonomie (Kamerstuk 36 259, nr. 21). Vertrouwen is bij de digitale transitie van essentieel belang. Daarom moeten belangrijke randvoorwaarden als innovatie, veiligheid, eerlijke concurrentie en grip op gegevens geborgd zijn, en moeten we waar nodig risicovolle strategische afhankelijkheden op het gebied van digitale technologieën mitigeren.

3. Het voorzien in maatschappelijke behoeften aan statistieken

EZ is voor het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) systeemverantwoordelijk voor het in stand houden van de onafhankelijke productie van goede en betrouwbare statistieken, en voor rechtmatige en doelmatige besteding van publieke gelden die daarmee gemoeid zijn. Het CBS heeft als onafhankelijk kennisinstituut de taak om betrouwbare statistische informatie te leveren. Onafhankelijke en betrouwbare statistieken zijn van belang om meer inzicht te krijgen in de samenleving en maatschappelijke fenomenen. Deze informatie draagt bij aan het voeren van becijferde maatschappelijke debatten en inzichten voor beleid.

De Minister van Economische Zaken ziet het als zijn taak belemmeringen voor het goed functioneren van markten te verminderen of weg te nemen en innovatie te stimuleren. In dat verband is de Minister systeemverantwoordelijk voor de Mededingingswet, de Aanbestedingswet en voor het functioneren van de Autoriteit Consument en Markt. Ook is de Minister systeemverantwoordelijk voor de Dienstenwet, de wet EU-beroepskwalificaties, de Metrologiewet, de Waarborgwet en het stelsel van normalisatie en accreditatie. Hij is voorts op grond van de Telecommunicatiewet verantwoordelijk voor het stellen van regels voor vaste en mobiele communicatienetwerken. Samen met bewindspersonen van J&V en BZK geeft de Minister van EZ invulling aan de Nederlandse Digitaliseringstrategie. Dat is een kabinetsbrede agenda om de maatschappelijke en economische kansen van digitalisering te benutten en het fundament van de digitale transitie te versterken, waaronder digitale vaardigheden, cybersecurity, cyberweerbaarheid, veiligheid, privacy, concurrentie en innovatie. De Minister heeft een systeemverantwoordelijkheid voor de statistische informatievoorziening van rijkswege.

Hieruit vloeien de volgende verantwoordelijkheden voort:

Om - aanvullend op het jaarverslag - de Kamer te informeren over de voortgang en effecten van beleid treft u op de website https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatieplanning de planning aan van de CBS-publicaties. Actuele en gedetailleerde informatie over de specifieke beleidsgebieden kunt u vinden op de websites van PIANOo, de Autoriteit Consument & Markt  (o.a. over de telecommunicatiemarkt), TNO (Monitor Draadloze Technologie) het CBS (Cybersecuritymonitor) en NCSC (cybersecurity dreigingen, incidenten en maatregelen).

Digitale infrastructuur en economieIn bovenstaande tabel staan de kengetallen uit de meest recente gegevens van de Europese Commissie en de meeste recente CBS-statistiek t.a.v. de beschikbaarheid van de digitale infrastructuur. De cijfers tonen de beschikbaarheid voor het betreffende jaar. In de kolom ambitie 2025 staan de streefwaarden van EZ voor de genoemde indicatoren.

De DESI ranglijst rangschikte Europese landen als het gaat om de kwaliteit van de digitale infrastructuur, de mate en wijze waarop het bedrijfsleven digitaal onderneemt, gebruik van digitale toepassingen door en vaardigheden van de inwoners en de digitale dienstverlening door de overheid zelf. In 2023 is de Europese Commissie gestopt met het uitbrengen van een DESI rangschikking, maar brengt zij landenrapporten uit. In het jaarlijkse landenrapport voor Nederland van het Digitaal Decennium constateert de Europese Commissie dat Nederland een zeer sterke bijdrage levert aan de Digital Decade doelstellingen. De Europese Commissie wijst wederom op de goede staat van connectiviteit in Nederland en het hoge niveau van digitale vaardigheden van de Nederlandse bevolking. Tegelijkertijd benoemt zij ook dat er belangrijke uitdagingen bestaan als het gaat om het tekort aan ICT-specialisten en nu ook dalende publieke investeringen in digitale innovatie.30

1. Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten

Goed functionerende markten zijn niet alleen de motor achter economische ontwikkeling, innovatie en brede welvaart in Nederland. Soepel werkende markten zijn ook nodig om complexe transities mogelijk te maken die bijvoorbeeld klimaat, energie en digitalisering vragen.

Verminderen regeldruk bij aanbesteden

In 2025 heeft EZ stappen gezet om de regeldruk bij aanbesteden te verminderen door actief bij te dragen aan de evaluatie en herziening van het aanbestedingsstelsel. Daarbij is ingezet op het vereenvoudigen en beter uitvoerbaar maken van aanbestedingsregels, met behoud van de kernbeginselen van transparantie, non-discriminatie en gelijke behandeling.

In dit kader heeft EZ in 2025 richting de Europese Commissie het belang van versimpeling en vereenvoudiging van de aanbestedingsregels benadrukt, onder meer in een reactie op een brief van Eurocommissaris Séjourné (Kamerstuk 34 252, nr. 450). Daarnaast is in samenwerking met Duitsland en in afstemming met betrokken departementen een non-paper opgesteld waarin voorstellen zijn gedaan voor een toekomstbestendiger en werkbaarder aanbestedingskader.

Deze inzet richtte zich op het verminderen van onnodige procedurele lasten voor aanbestedende diensten en ondernemers, en op het creëren van meer ruimte voor proportionaliteit en maatwerk. De beleidsuitvoering in 2025 bestond daarmee vooral uit strategische beleidsvoorbereiding en Europese positionering.

Belemmeringen ondernemers

Op nationaal niveau is verder gewerkt aan het wegnemen van belemmeringen voor ondernemers via de interne-marktactieagenda (Kamerstuk 22 112, nr. 3437). Er zijn belangrijke resultaten behaald bij de versterking van de interne markt. Zowel in Nederland als in Europa. In 2025 is gewerkt aan de actualisering van de interne-marktactieagenda.

In Europa kreeg de interne markt in 2025 de nodige aandacht door de publicatie van de horizontale interne-marktstrategie van de Europese Commissie in mei 2025. Nederland heeft daarbij input geleverd via een gezamenlijk non-paper met twaalf andere lidstaten en het Nederlandse 10-puntenplan (Kamerstuk 21 501-30, nr. 621 en Kamerstuk 21 501-30, nr. 630). Nederlandse aandachtspunten komen in belangrijke mate terug in de Europese strategie (Kamerstuk 22 112, nr. 4096).

Territoriale leveringsbeperkingen

De inzet op territoriale leveringsbeperkingen (TLB) is een belangrijk onderdeel geweest van de interne markt inzet in 2025. Zo heeft de minister drie rondetafels georganiseerd met belanghebbenden. Ook heeft EZ samen met de ministers uit de Benelux een brief gestuurd aan de Europese Commissie. In het Europese Taskforce interne-markthandhaving (SMET) is in 2025 verder gewerkt aan de aanpak van TLB.

eCommerce

Er was aandacht voor de grote hoeveelheid non-conforme producten die via e-commerce de interne markt opkomen. NL ondersteunde de mededeling van de Europese Commissie over e-commerce (Kamerstuk 22 112, nr. 4008). EZ is samen met departementen, toezichthouders en de Douane aan de slag gegaan met de Nederlandse situatie en aanpak. In dat verband heeft de minister een rondetafel met belanghebbenden georganiseerd. Ook heeft Nederland in 2025 stappen gezet in de intensivering van het grenstoezicht door de markttoezichthouders en de Douane.

Verder heeft de Europese Commissie in 2025 een voorstel gepubliceerd voor het Meerjarig Financieel Kader (MFK) voor het interne Markt en Douane Programma 2028-2034. Nederland heeft in Brussel ingezet op haar prioriteiten (Kamerstuk 22 112, nr. 4188).

Rechtsbescherming bij aanbesteden

Het wetsvoorstel tot wijziging van de aanbestedingswet 2012 om klachtafhandeling bij aanbestedingen te verbeteren is aan de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk 36 874, nr. 2). Een onderdeel van de wetswijziging is het aanpassen van de rol van de bestaande Commissie van Aanbestedingsexperts (CvAE), zodat zij tijdens de aanbestedingsprocedure klachten van ondernemers in behandeling kan nemen en sneller kan adviseren. In de voorgenomen nieuwe situatie zal de CvAE haar adviezen binnen 14 dagen moeten uitbrengen. Dit is een aanzienlijk kortere adviestermijn dan nu de praktijk is.

Daarvoor is in 2025 een advies uitgebracht door Prohuman. Dit advies beschrijft een nieuwe werkwijze en organisatie om de beoogde transitie mogelijk te maken.

Mededingingsinstrumenten

In 2025 heeft EZ verdere stappen gezet in het vormgeven van een toekomstbestendig mededingings- en consumentenbeleid. Op het terrein van mededinging zijn de kaders voor nieuwe instrumenten verder verkend en uitgewerkt, waaronder de Markt Remedie Bevoegdheid en de inroepbevoegdheid gericht op fusies onder de bestaande meldingsdrempels (Kamerstuk 24 036, nr. 437). Deze inzet was gericht op het versterken van het mededingingsinstrumentarium in markten waar bestaande instrumenten onvoldoende effectief blijken.

Consumentenbeleid

Het kabinet verwelkomt de nieuwe Europese consumentenagenda die in 2025 is gepubliceerd. Deze agenda sluit goed aan bij de prioriteiten van Nederland, zoals weergegeven in non-paper (Kamerstuk 21 501-30, nr. 683), zoals een sterke interne markt, effectieve consumentenbescherming en circulaire economie. Het kabinet heeft zich in 2025 ingezet voor een ambitieuze uitvoering van de agenda en heeft in dit kader ook speciale aandacht hebben voor het verminderen van administratieve lasten en betere regelgeving.

Ook is in 2025 voorbereid op de inwerkingtreding van Europese consumentenregelgeving gericht op de groene transitie, waaronder de richtlijnen Versterken positie consument in de groene transitie en Recht op reparatie.

2. Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie

Het faciliteren van de transitie naar een welvarende en weerbare digitale economie is één van de strategische doelen van EZ. In de Strategie Digitale Economie staan de ambities, doelstellingen en acties van EZ op het gebied van de digitale economie richting 2030 verder uitgewerkt (Kamerstuk 26 643, nr. 941). De tweede voortgangsrapportage is in maart 2025 aan de Kamer aangeboden (Kamerstuk 26 643, nr 1309).

Stimuleren digitale innovatie en vaardigheden

AI-innovatie

Veel organisaties zien de kansen van AI, maar lopen vast zodra toepassing vraagt om gerichte keuzes, data, kennis en kunde. Daarom zijn vanuit het AiNed-programma in 2025 nieuwe activiteiten gestart, w.o. vier Innovatielabs en vijf Learning Communities. In deze samenwerkingsverbanden van kleine en grote bedrijven en onderzoeks- en onderwijsinstellingen wordt gewerkt aan innovatieve AI-oplossingen o.a. voor de zorg en de maakindustrie, kennisopbouw en onderwijsmethoden. Voor de niet technisch aspecten van verantwoorde AI zijn vier nieuwe ELSA-labs gestart, o.a. op het gebied van duurzame energie, zorg en stedelijke mobiliteit. Via de MIT AI-regeling voor het MKB zijn veertien nieuwe projecten gestart voor sectorale AI-toepassingen, o.a. voor voorspellend onderhoud van windturbines, optimaal energiegebruik, AI-gestuurde onkruidbestrijding en monitoring van bestuiving in kassen.

We gaan een AI-fabriek in Groningen realiseren, bestaande uit een AI-supercomputer en een AI-kenniscentrum, op basis van een investering van rond de € 200 mln, waarvan € 70 mln van het Rijk, € 60 mln van Regio Noord (Nij Begun) en € 70 mln van EuroHPC. Daarmee kunnen MKB-bedrijven, onderzoekers, consortia en overheden de komende jaren geavanceerde AI-modellen ontwikkelen voor in ieder geval veiligheid, zorg, landbouw, energie, overheidsdienstverlening, onderzoek, onderwijs en de (maak)industrie.

Cloud innovatie

Binnen het Important Project of Common European Interest on next generation Cloud Infrastructure and Services zijn drie Nederlandse projecten actief die lopen tot 2028. De totaal toegekende steun vanuit het Rijk is € 71,2 mln. In 2025 zijn de consortia achter deze projecten doorgegaan met de uitvoering van de projectplannen. Ook is gewerkt aan de voorbereiding van de Algemene Vergadering van het IPCEI CIS in Rotterdam in maart 2026, een bijeenkomst waar cloudbedrijven vanuit de hele EU bij worden verwacht. In juni 2025 heeft de branchevereniging Dutch Cloud Community in samenspraak met EZ een bijeenkomst georganiseerd om Nederlandse cloudbedrijven te informeren over Eurostack en andere innovatieve EU samenwerkingsprojecten.

Nationaal Onderwijslab AI

In 2025 is NOLAI gestart met 7 nieuwe co-creatie projecten wat het totaal op 25 co-creatie projecten brengt. In co-creatie projecten brengt NOLAI scholen, wetenschappers en het bedrijfsleven samen om prototypen van verantwoorde, educatieve AI te onderzoeken, ontwikkelen, en implementeren. Verder is NOLAI bezig met een co-implementatie pilot, hier worden kansrijke prototypes uit het co-creatie programma door ontwikkelt tot een schaalbaar product. In deze pilot werken NOLAI, Snappet en Lucas Onderwijs samen aan een methodiek voor deze co-implementatie en ontwikkelen tegelijkertijd een product voor curriculum-adaptiviteit in het rekenonderwijs. Tenslotte is NOLAI ook gestart met de EdTech ecosysteem pilot. Het doel van de EdTech Ecosysteem Pilot is het ondersteunen en verstevigen van het Nederlandse EdTech-ecosysteem. Hiermee wordt de ontwikkeling van digitale intelligente onderwijsinnovaties gestimuleerd en worden Nederlandse start-ups en scale-ups beter toegerust op het betreden ván en doorgroeien óp de (inter)nationale markt van het funderend onderwijs. NOLAI heeft een rapport opgesteld om beter te begrijpen hoe het Nederlandse EdTech-ecosysteem momenteel functioneert, waar het vastloopt en wat nodig is om van gefragmenteerde innovatie te komen tot bewezen impact op schaal.

Creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale markten en diensten

In 2025 zijn Europese regels in werking getreden of zijn onder invloed van EZ mijlpalen bereikt bij aankomende regelgeving om digitale markten beter te laten werken. Dit zijn de volgende wetgevingsonderdelen:

Digital Services Act (DSA)

De Digital Services Act harmoniseert de regels die van toepassing zijn op zogenaamde aanbieders van tussenhandeldiensten, waaronder online platforms, online marktplaatsen, sociale mediadiensten, hostingdiensten en internetaanbieders. De DSA bevat enerzijds een kader voor de aansprakelijkheid van aanbieders van tussenhandeldiensten voor door hun gebruikers verstrekte informatie en anderzijds een aantal zorgvuldigheidsverplichtingen waar deze aanbieders aan moeten voldoen bij het verlenen van hun diensten.

De DSA is sinds 17 februari 2024 van toepassing op alle aanbieders van tussenhandeldiensten.31 Op 15 oktober 2024 is het wetsvoorstel Uitvoeringswet digitaledienstenverordening (Kamerstuk 36 531 nr. A) aangenomen door de Tweede Kamer en op 28 januari 2025 door de Eerste Kamer. Op 3 februari 2025 is het in het Staatsblad gepubliceerd (Stb. 2025, 21). Sindsdien kunnen de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) de DSA handhaven en uitvoeren, hetgeen zij ook doen. Zo is de ACM een onderzoek gestart naar Snapchat in verband met de handel in illegale vapes via die dienst. Daarnaast kunnen onderzoekers bij de ACM nu een aanvraag indienen om toegang te krijgen tot niet-openbare data van grote online platforms en zoekmachines en heeft de ACM vier trusted flaggers gecertificeerd.

Digital Markets Act (DMA)

Daarnaast is in 2025 de uitvoeringswet voor het toezicht op de Digital Markets Act (DMA) door de ACM in werking getreden. Medio 2025 heeft de Europese commissie een start gemaakt met de evaluatie van de DMA. EZ heeft hier een bijdrage aan geleverd, conform bestaand kabinetsbeleid. De evaluatie zal de eerste effecten van het toezicht op de DMA  inzichtelijk maken. Verder is in 2025 het marktordeningskader opgeleverd aan de Tweede Kamer (Kamerstuk 32 637, nr. 687), zodat ook bij nieuwe ontwikkelingen inzichtelijk blijft wanneer digitale markten goed werken.

Dataverordening

De Dataverordening heeft als doel eerlijke toegang tot data en gebruikersrechten in de data-economie te versterken. Deze verordening is gericht op het benutten van kansen van data en bevat nieuwe regels voor het gebruik van en toegang tot data in de EU. De regels uit de Dataverordening zijn per september 2025 van toepassing. In november 2025 is de Uitvoeringswet Dataverordening in werking getreden. De uitvoeringswet wijst de ACM aan als coördinerend toezichthouder. De ACM is ook belast met het toezicht op de meeste onderdelen van de verordening. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is aangewezen als toezichthouder voor het onderdeel dat gaat over het opvragen van gegevens door overheidsinstanties in situaties van uitzonderlijke noodzaak en specifieke bepalingen die zien op verwerking van persoonsgegevens en uitleg van AVG-begrippen.

AI-verordening

De AI-verordening creëert een Europees regelgevend kader voor kunstmatige intelligentie in de EU. De AI-verordening is op 12 juli 2024 gepubliceerd en op 1 augustus 2024 in werking getreden. De regels worden stapsgewijs van toepassing tussen 2025 en 2030. Effectief toezicht en handhaving is van groot belang om te zorgen dat de AI-verordening er daadwerkelijk toe bijdraagt dat AI op de Europese markt veilig is en fundamentele rechten niet schaadt. Het Ministerie van EZ bereidt in samenwerking met andere ministeries uitvoeringswetgeving voor om de verordening in Nederland uit te voeren, waaronder de inrichting van het nieuwe AI-toezichtstelsel. In 2025 heeft het Ministerie van EZ zich ingespannen om met name mkb op laagdrempelige manier te informeren over de AI-verordening, onder andere via de actualisatie van de Gids AI-verordening. In 2025 is de pilot voor een Nederlandse AI Regulatory Sandbox afgerond. In een regulatory sandbox zoals voorgeschreven door de AI-verordening bieden toezichthouders ondersteuning aan aanbieders van AI-systemen die tijdens de ontwikkeling vragen hebben over hoe zij aan de AI-verordening kunnen voldoen zodat zij hun product conform de regels op de markt kunnen brengen. Op basis van de pilot is een voorstel geformuleerd voor de inrichting van deze sandbox in Nederland.

eIDAS verordening - vertrouwensdiensten

In 2025 is EZ betrokken geweest bij de onderhandelingen ten aanzien van de twintig uitvoeringsverordeningen die de herziening van de eIDAS verordening heeft voorgeschreven. Op een enkele uitvoeringsverordening na zijn deze nu afgerond. Verder heeft EZ vanuit de revisie van de eIDAS verordening de plicht om gratis gekwalificeerde handtekeningen voor burgers te realiseren. In 2025 is in eerste instantie in opdracht van EZ een verkenningsfase uitgevoerd. Aan de hand van de adviezen uit deze fase, is vervolgens medio 2025 een overeenkomst met DICTU gesloten om de praktische uitvoering ter hand te nemen. Ook is verder gewerkt aan de Nederlandse uitvoeringswet die hoort bij de revisie van de eIDAS verordening. De onderdelen daarin onder verantwoordelijkheid van EZ zijn gereed voor het verdere wetgevingsproces. Dit proces wordt vervolgd wanneer de onderdelen onder verantwoordelijkheid van BZK, eerstverantwoordelijk voor de uitvoeringswet, eveneens gereed zijn.

In 2024 heeft de Minister van EZ aan de Tweede Kamer toegezegd om meer te communiceren over vertrouwensdiensten. Ter uitvoering van die toezegging is in 2025 een gids met uitleg over vertrouwensdiensten samengesteld en gepubliceerd en een symposium over vertrouwensdiensten georganiseerd.32

Behouden en versterken van een veilige, betrouwbare en hoogwaardige digitale infrastructuur

Nederland heeft zich in 2025 ingezet voor de beïnvloeding van het in 2026 verwachte nieuwe voorstel van de Europese Commissie voor een Digital Networks Act, onder andere met het non-paper Digital Connectivity van mei 2025 (Bijlage bij Kamerstuk 21 501-33, nr. 1130). Daarnaast is digitale infrastructuur aangemerkt als een van de twaalf nationale belangen in de ontwerpnota Ruimte (Kamerstuk 29 435 nr. 269)

Gigabit Infrastructure Act

Op 11 november 2025 is de Gigabit Infrastructure Act (GIA) grotendeels van kracht geworden, met uitzondering van enkele bepalingen die een langere termijn kennen. Deze verordening moet ervoor zorgen dat het gemakkelijker en goedkoper wordt om glasvezel en 5G in de EU aan te leggen. In de zomer van 2025 is het concept wetsvoorstel ter uitvoering van de verordening openbaar geconsulteerd. Nederland zet zich met de uitvoeringswet in voor een proportionele uitvoering die onnodige administratieve lasten voorkomt en voor zo veel mogelijk behoud van de staande nationale praktijk m.b.t. de aanleg van glasvezel en 5G.

Frequentiebeleid: beschikbaarstelling van frequentieruimte

Samen met de andere EU-lidstaten heeft Nederland een opinie opgesteld over de toekomstige beschikbaarstelling van een deel van de 6 gigahertz frequentieband voor mobiel gebruik met mogelijk ook ruimte voor extra bandbreedte voor wifi. Onderzoek is afgerond naar de waarde van alternatieve bestemmingen in de 3,8-4,2 gigahertz frequentieband. Ten behoeve van commerciële radio-omroep zijn veilingen uitgevoerd voor de verdeling van 27 niet-landelijke FM/DAB+-kavels en 44 niet-landelijke DAB-only vergunningen.

Actieplan Duurzame Digitalisering

Op 19 november 2025 stuurde de Minister van Economische Zaken, mede namens de Minister van Klimaat en Groene Groei, de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, het Actieprogramma Duurzame Digitalisering 2026 ‒ 2028 naar de Tweede Kamer (Kamerstuk 2025D47122). Dit programma bouwt voor op het Actieplan Duurzame Digitalisering dat eind 2025 afliep en waarvan een voortgangsrapportage is bijgesloten bij de Kamerbrief van 19 november. Deze rapportage bevat feedback die is opgehaald vanuit de private sector, de betrokken overheidsorganisaties en de Europese Commissie. Hieruit blijkt dat de Nederlandse publiek-private samenwerking o.h.g.v. duurzame digitalisering als Europese best practice wordt gezien. Ook bevat deze rapportage een overzicht van de status van de 44 acties die opgenomen zijn in het Actieplan en grotendeels tijdig zijn afgerond.

Versterken cybersecurity

Versterken cybersecurity: een veilige digitale samenleving

Met de toegenomen digitale dreigingen blijft cybersecurity een urgent thema voor de Nederlandse digitale economie en samenleving. In 2025 is onder regie van het Ministerie van Justitie en Veiligheid verder gewerkt aan het implementeren van de Nederlandse Cybersecurity Strategie (NLCS) (Kamerstuk 26 643, nr. 1229). EZ richt zich op de thema’s consumentenbescherming en de versterking van de digitale weerbaarheid van het bedrijfsleven. Dit betekent dat het aanbod van ICT-producten en diensten veiliger moet worden en dat consumenten en bedrijven zich bewuster moeten worden van digitale dreigingen en risico’s en daar meer weerbaar tegen worden.

Cybersecurity innovatie

Om cybersecurityinnovatie en –kennisontwikkeling te bevorderen zijn er in 2025 investeringen gedaan in verschillende onderzoekscalls. Vanuit EZ, BZK, JenV en AIVD is een gezamenlijke investering van in totaal € 9 mln gedaan in een wetenschappelijk programma voor weerbare digitale ecosystemen, onder de Nationale Wetenschapsagenda Programmalijn 2 (NWA Lijn 2) van NWO. Ook is er een call opgezet van € 1,75 mln voor het ontwikkelen van Cybersecurity Learning Communities om de samenwerking van hogescholen, bedrijven en kennisinstellingen te bevorderen, en daarmee een impuls te geven aan talentontwikkeling. Verder zijn er voorbereidingen getroffen voor een subsidie van € 2,5 mln (Cybersecurity Innovation Fund – CIF-NL) aan o.a. mkb'ers voor het ontwikkelen van innovatieve producten en diensten die bijdragen aan het verhogen van de cyberweerbaarheid, en is de actielijn Cybersecurity onder het bredere programma Human Capital Agenda ICT (HCA ICT) verder opgezet.

Cyber Resilience Act

Op 11 december 2024 is de Cyber Resilience Act gepubliceerd. Deze Europese verordening schrijft essentiële cybersecurityvereisten voor ten aanzien van producten met digitale elementen (vrijwel alle hardware, software en componenten) die vanaf 11 december 2027 op de interne markt worden aangeboden. Ook moeten fabrikanten er gedurende de hele verwachte gebruiksduur met gratis veiligheidsupdates voor zorgen dat de producten veilig blijven. RDI is de verantwoordelijke markttoezichtautoriteit. Daarnaast geldt er vanaf 11 september 2026 een meldplicht voor incidenten en voor actief geëxploiteerde kwetsbaarheden. Daarvoor is het NCSC verantwoordelijk, onder opdrachtgeverschap van EZ. Het kabinet heeft zich sinds 2021 actief ingezet voor dergelijke horizontale Europese wetgeving om fabrikanten verantwoordelijk te maken voor de cybersecurity van digitale producten (Kamerstuk 22 112, nr. 3734). Het wetsvoorstel voor de Uitvoeringswet verordening cyberweerbaarheid is op 22 december 2025 ingediend bij de Tweede Kamer.

Digital Trust Center

Het Digital Trust Center (DTC) helpt bedrijven en organisaties met advies en tools om veilig digitaal te ondernemen. Het DTC heeft zich in 2025 met onverminderde energie ingezet om de € 2,4 mln niet-vitale bedrijven digitaal weerbaarder te maken. Via de website, webinars en evenementen is praktische informatie en advies gegeven op tal van onderwerpen zoals basisprincipes voor cyberweerbaarheid, digitale risico’s via toeleveringsketens en NIS2 voor toeleverende bedrijven. De website is ruim 430.000 keer bezocht. Via interactieve tools worden bedrijven verleid om in actie te komen en stappen te zetten in het verbeteren van hun cyberveiligheid. Van de interactieve zelfscans, PDF’s, quizzen, beslisbomen en video’s, is ruim 25.000 keer gebruik gemaakt. De CyberVeilig Check voor zzp en mkb is met 11.000 op maat gemaakte actielijsten de door bedrijven het meest gebruikte tool van het Digital Trust Center.

Kleine ondernemers (1 tot en met 50 medewerkers) konden in 2025 met behulp van de subsidieregeling «Mijn Cyberweerbare Zaak» subsidie aanvragen. Voor deze regeling was een maximaal budget beschikbaar van € 1 mln. Er zijn 1.171 subsidieaanvragen gedaan voor een totaal aangevraagd subsidiebedrag van € 1.189.293.

De DTC Community heeft in 2025 maar liefst 1.650 nieuwe leden verwelkomd. Bij dit online platform voor uitwisseling van cyberkennis en -informatie zijn nu ruim 6.400 ondernemers, CISO’s en IT-professionals aangesloten. Het totaal aantal notificaties dat sinds de start in juni 2021 verstuurde aan bedrijven (‘gevraagd’ en ‘ongevraagd’) is ruim 400.000. Door het verzenden van deze waarschuwingen kunnen ondernemers tijdig reageren om bijvoorbeeld een beveiligingslek te herstellen. In het kader van Doelwit- en Slachtoffernotificatie zijn in 2025 662.772 systemen genotificeerd.

Verder is in 2025 door intensieve samenwerking tussen betrokken partijen stevig verder gewerkt aan de totstandkoming van de nieuwe nationale cybersecurityorganisatie. De integratie van het CSIRT voor Digitale Diensten en het DTC is eind 2025 geformaliseerd.

Om bewustwording onder burgers op het gebied van digitale weerbaarheid te stimuleren, specifiek rondom het gebruik van slimme apparaten zoals de slimme meter, smart TV, slimme wasmachine, is in 2025 de laatste publiekscampagne ‘Doe je updates’ uitgevoerd.

Richtlijn Netwerk- en informatiesystemen (NIS2)

De cyberbeveiligingswet (Cbw) ter implementatie van de herziening van de richtlijn netwerk- en informatiebeveiliging (de NIS2-richtlijn) is in juni 2025 door de Minister van Justitie en Veiligheid bij de Tweede Kamer ingediend. Daarnaast is het concept-cyberbeveiligingsbesluit eind 2025 voor advies aan de Raad van State aangeboden. De Minister van Economische Zaken heeft eind 2025 de concept-regeling cyberbeveiliging EZ geconsulteerd. Eveneens bereiden de RDI alsmede het NCSC zich voor op hun toezichthoudende- respectievelijk CSIRT-taken die zij op grond van de Cbw zullen krijgen.

Digitale open strategische autonomie (DOSA)

Op nationaal en Europees vlak is de aandacht voor digitale open strategische autonomie sterk gegroeid. De Agenda DOSA is hierin richtinggevend en is inzet geweest bij onder meer de onderhandelingen over de Europese verklaring over digitale soevereiniteit en als aanpak gebruikt bij ontluikende werkzaamheden binnen BZK over digitale autonomie. EZ heeft daarnaast drie afhankelijkhedenanalyses afgerond, voor AI, netwerktechnologie en cryptografie. Hiermee is een beter beeld geschetst van de (risicovolle) strategische afhankelijkheden op deze terreinen. Voor cloud is een afhankelijkhedenanalyse opgestart.

Versnellen digitalisering mkb

Deze pijler uit de Strategie Digitale Economie wordt uitgevoerd en verantwoord via de middelen op artikel 2.

Verplichtingen

Uitgaven

Subsidies

Cyber security

Voor de post Cyber security is € 5,8 mln meer gerealiseerd dan origineel geraamd bij de Ontwerpbegroting. De oorzaken hiervan zijn het beschikbaar stellen van middelen ter financiering van de jaarbundel 2026 voor de Electronic Commerce Platform (ECP) en Small Business Innovation projecten (SBIR) alsmede middelen die beschikbaar zijn gesteld vanuit Digital Trust center voor de uitvoering van hun subsidies (Mijn cyberweerbare zaak).

EU-cofinanciering Digital Europe

Voor Digital Europe zijn er middelen overgeheveld naar verschillende uitvoeringsorganisaties voor de uitvoering van verschillende onderdelen van de EU-programma Digital Europe (Europese Digitale Innovatie Hubs en large Scale Pilots eIDAS).

AI-fabriek

Dit betreft middelen voor de investering in de AI-fabriek vanuit verschillende financieringsbronnen (BZK/ Nij Begun, DEF, OCW, VWS en LVVN). Om de middelen voor de AI-fabriek in de juiste ritme te krijgen voor de subsidiebeschikking aan het consortium om uitvoering te geven aan de AI-fabriek, zijn de kasmiddelen bij de suppletoire begroting september in het juiste ritme geplaatst waarvan € 0,5 mln in 2025. Bij de tweede suppletoire begroting is een bedrag van in totaal € 5,1 mln naar voren gehaald om tijdig voorbereidingen te kunnen treffen om de benodigde activiteiten op te kunnen starten, onder andere dat er voldoende praktijktoepassingen beschikbaar zijn om AI-modellen te trainen, en dat er tijdig een breed scala aan databronnen op een verantwoorde manier toegankelijk wordt gemaakt voor het gebruik van AI.

NGF-project AiNed

Voor het NGF-project AINed is € 19,9 mln minder gerealiseerd dan origineel geraamd bij de Ontwerpbegroting. De oorzaak hiervan is dat Voor het NGF-project AINed alle niet bestede middelen, als gevolg van vertragingen in 2024 (€ 15,8 mln), zijn toegevoegd aan het budget voor 2025 via de 100% eindejaarsmarge die voor alle NGF-projecten geldt. In aanvulling hierop is er door dezelfde vertraging een kasschuif doorgevoerd op basis van het nieuwe uitbetalingsritme welke rekening houdt met deze vertraging.

Digitale Veiligheid

Het verschil van € 8,9 mln voor de post Digitale Veiligheid is ontstaan als gevolg van een kasschuif bij de suppletoire begroting september waarbij de middelen op basis van een geactualiseerde raming in het juiste kasritme geplaatst zijn.

Opdrachten

Digital trust center

Op het financiële instrument zijn middelen gereserveerd voor de uitvoering van de subsidies van het Digital Trust Center (DTC) welke zijn overgeheveld naar het RVO. Daarnaast zijn ook middelen overgeheveld voor het personeel ten behoeve van het DTC.

Cyber security

Het verschil tussen de realisatie en wat origineel geraamd was bij de Ontwerpbegroting komt hoofdzakelijk door overheveling van middelen voor onder andere de uitvoerring van het Programmabureau Dcypher door RVO alsmede de uitvoering van de Small Business Innovation (SBIR) en National Coordination Centre (NCC).

CSIRT-DSP

Het verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door de overheveling van middelen naar het NCSC voor de uitvoering van de sectorale CSIRT-taken die voortvloeien uit de NIS2.

Bijdragen aan agentschappen

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Het verschil van € 8,1 mln wordt voornamelijk veroorzaakt door de overhevelingen van middelen voor de opdracht aan RVO voor het jaar 2025. Het betreft uitvoeringskosten van onder meer het Nationaal Groeifonds, en de subsidieregelingen Cyberweerbaarheid en Mijn cyberweerbare zaak.

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

Metrologie

Het verschil van € 6,4 mln wordt voornamelijk veroorzaakt door het vervangen van verschillende meetapparaturen die zijn verouderd. Een bedrag van € 6 mln wordt ingezet om deze verouderde (meet)apparaturen te vervangen die bijdragen aan de kalibraties van meetstandaarden in de Nederlandse industrie, maatschappelijke instellingen en binnen de zorg conform de Metrologiewet.

CBS

Het verschil ter hoogte van € 13,5 mln wordt veroorzaakt door de uitkering van de loon- en prijsbijstelling alsmede verschillende opdrachten in het kader van Werk aan Uitvoering (WaU) en aanvullende verplichtingen vanuit de EU voor het aanleveren van statistieken.

Ontvangsten

High Trust

De High Trust-ontvangsten vallen lager uit dan geraamd. Deze ontvangsten bestaan voornamelijk uit door de ACM ontvangen boetes. Die fluctueren door de jaren heen. Dit komt onder andere door het aantal en de hoogte van door de ACM opgelegde boetes. De ACM is hierin volledig onafhankelijk.

Diverse ontvangsten

Het verschil aan diverse onvangsten voornamelijk de gedeeltelijke ontvangsten (€ 4,7 mln) van de veiling van vergunningen voor niet-landelijke commerciële radio (FM en DAB+) welke in 2025 heeft plaatsgevonden. Daarnaast betreft het ontvangsten voor de bemiddelingsdiensten voor eindgebruikers met een hoor- of spraakbeperking (€ 4,2 mln) welke het Ministerie van EZ jaarlijks voorfinancieert. De geregistreerde aanbieders van openbare elektronische communicatienetwerken- en diensten dragen uiteindelijk de kosten.

Beleidsartikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei

Het bedrijvenbeleid ondersteunt de transitie naar een duurzame, weerbare en inclusieve economie met een sterk verdienvermogen, een hoge arbeidsproductiviteit(groei) en een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat dat bijdraagt aan de welvaart van alle burgers nu en in de toekomst.

De maatschappelijke bijdrage van bedrijven is groot. Een gezonde economie en florerende bedrijven zijn noodzakelijk voor de welvaart in Nederland. Ze bieden voor veel mensen bestaanszekerheid. Zonder een stabiele economie en een krachtig mkb zijn er geen banen en is er geen geld voor publieke voorzieningen. Ondernemers zijn nodig om te investeren en zijn van grote waarde voor onze samenleving. Door innovatie en ondernemerschap te bevorderen draagt het bedrijvenbeleid bij aan brede welvaartsgroei, door economische vooruitgang op een evenwichtige wijze te combineren met een hoge kwaliteit van onze leefsituatie. Opdat Nederland internationaal aantrekkelijk blijft om in te wonen, te werken en te leven.

Bedrijven spelen ook een onmisbare rol bij het voorzien in de basisbehoeften, de materiële welvaart en de maatschappelijke vooruitgang waarop onze samenleving drijft: voedsel, medische hulpmiddelen, huizen, werk, inkomen, ontplooiingsmogelijkheden, mobiliteit, connectiviteit, energie, (economische) veiligheid, ontspanningsmogelijkheden in de vrije tijd en digitale diensten. Dit geldt ook op het terrein van verduurzaming zoals met zonnepanelen, windmolens, energiebesparingsmogelijkheden, de ontwikkeling van alternatieve energiebronnen zoals waterstof en bij het realiseren van maatschappelijke vernieuwing door te investeren in de ontwikkeling van de technologieën van de toekomst en toepassingen te ontwikkelen van nieuwe sleuteltechnologieën. Bedrijven dragen op deze manier wezenlijk bij aan de kwaliteit van ons bestaan. Ze vervullen daarmee een sleutelrol in onze samenleving.

De overheid geeft bedrijven de ruimte om te ondernemen en stuurt bij waar nodig. Hiervoor schept de overheid randvoorwaarden. De overheid kan helpen waar het knelt om maatschappelijke opgaven te behalen. Bijvoorbeeld door netcongestie aan te pakken. Een sterk ondernemersklimaat is gebaat bij voldoende ruimte voor ondernemen en werken, zowel op bedrijventerreinen als in de stad.

Samenwerking en maatschappelijke betrokkenheid is cruciaal voor onze welvaartsgroei. Samenwerking tussen grote internationaal opererende ondernemingen en het midden- en kleinbedrijf inclusief startups en scale-ups is essentieel voor het ondernemerssucces. Ook internationale samenwerking is onmisbaar voor een open economie als de onze. Strategische samenwerking tussen bedrijven, onderwijs en kennisinstellingen is belangrijk omdat de wetenschap en de (hoge)scholen fundamentele ideeën en ontwikkelcapaciteit bieden, en het bedrijfsleven de mogelijkheden ziet waar nieuwe technologieën kunnen worden toegepast in nieuwe producten of productieprocessen. Deze samenwerking is ook belangrijk op het terrein van de maatschappelijke uitdagingen zoals fossielarm energiegebruik, gezondheid, hybride werken en (economische) veiligheid. Door ruimte te geven aan ondernemende geesten ontstaan kansen voor bestaande en nieuwe bedrijven. Dat gebeurt in partnerschap tussen Rijk, regionale overheden, Europa en met bilaterale internationale samenwerking.

Een stabiele Nederlandse economie en gezonde bedrijven kunnen niet zonder een goed vestigingsklimaat. Het kabinet heeft de ambitie om weer tot de top-5 van meest concurrerende landen wereldwijd te horen. Kijkend naar de internationale ranglijsten dan behoort Nederland vaak tot de mondiale top van de meest dynamische en concurrerende (kennis)economieën ter wereld. In de basis kent Nederland dan ook een goede uitgangspositie. Toch zijn er aandachtspunten en is ons concurrentievermogen geenszins een vanzelfsprekendheid. Het belastingklimaat, uitvoerbaarheid van regelgeving, financiering (specifiek durfkapitaal), voorspelbaarheid van beleid en het sentiment over het bedrijfsleven komen naar voren als algemene verbeterpunten, zo blijkt uit de Monitor Ondernemingsklimaat 2024.

Nederland kent een solide ondernemingsklimaat, maar de kunst is dit hoge niveau vast te houden en tijdig verbetering aan te brengen waar nodig. Het kabinet versterkt het verdienvermogen, het ondernemingsklimaat en de bestaanszekerheid. Dat doen we samen met bedrijven, werkenden, vakbonden, maatschappelijke organisaties en medeoverheden. Het verbeteren van het Nederlandse ondernemersklimaat en het terugdringen van de regeldruk zijn belangrijke stappen om ondernemers in hun kracht te zetten. Bovendien moet er voldoende fysieke ruimte komen voor bedrijven en moeten we ons mkb en grootbedrijf beschermen en weerbaarder maken tegen buitenlandse dreigingen. Onze kenniseconomie maakt Nederland tot een aantrekkelijk doelwit voor landen die kennis en technologie willen vergaren ten gunste van hun eigen (technologische) positie. Geopolitiek spanningen verhogen de risico’s voor onze economische veiligheid. Dit vraagt om een aanpak die deze risico’s adequaat ondervangt en de weerbaarheid van Nederland versterkt.

1) Het bevorderen van een innovatieve, concurrerende en weerbare economie voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen met een sterke positionering op de groeimarkten van de toekomst

Innovatie is één van de belangrijkste bronnen voor economische groei, welvaart en vooruitgang op tal van maatschappelijke terreinen. Succesvolle innovaties creëren niet alleen toegevoegde waarde, maar bieden ook (deel)oplossingen voor de maatschappelijke vraagstukken, onder meer op de terreinen «Energietransitie», «Circulaire Economie», «Landbouw, Water en Voedsel», «Gezondheid en Zorg» en «Veiligheid». Om bedrijven aan te zetten tot innovatie, stimuleert en financiert de overheid onderzoek en ontwikkeling (R&D) bij publieke kennisinstellingen en bedrijven. Dat gebeurt met generiek beleid gericht op innovatie in het bedrijfsleven, met gericht industrie- en innovatiebeleid om sterke posities in hoogwaardige waardeketens te realiseren en met missiegedreven innovatiebeleid dat zich richt op het adresseren van maatschappelijke uitdagingen en sterktes in sleuteltechnologieën. Daarnaast zetten we in op de bedrijven van de toekomst met het startup en scale-upbeleid: het beleid voor jonge innovatieve technologie gedreven bedrijven.

Voor een innovatieve economie streeft het kabinet naar de doelstelling om in 2030 3% van het bruto binnenlands product uit te geven aan investeringen in onderzoek en ontwikkeling (R&D). Dit betreft een voortzetting van de door het vorige kabinet geformuleerde ambitie voor de omvang van de R&D-uitgaven in Nederland (Kamerstukken 33 009, nr. 117 en Kamerstuk 33 009, nr. 131), waarbij wordt aangesloten bij de in EU-verband geldende R&D-ambitie van 3% van het bruto binnenlands product in 2030 voor de EU in totaliteit (COM(2023) 168 final). Het kabinet heeft in 2025 een 3%-R&D-actieplan opgesteld om die ambitie op termijn te kunnen realiseren (Kamerstuk 33 009, nr. 165).

Investeren in R&D is echter geen doel op zich, maar vormt één van de fundamenten voor het innovatief vermogen van een land, naast een goed ondernemingsklimaat, een goede kennisinfrastructuur, kennissamenwerking, een goed werkende financieringsmarkt (zie hiervoor ook beleidsartikel 3 van deze begroting) en het beschikbaar zijn van bekwaam personeel. Nederland kan en moet beter presteren bij het toepassen en het economisch en maatschappelijk benutten van kennis. Daarom krijgt in het innovatiebeleid juist dat meer specifieke aandacht: valorisatie van kennis bij publieke instellingen, het vergroten van innovatieve toepassingen door effectieve samenwerking in innovatieecosystemen, het versterken van het ecosysteem voor startups en scale-ups en het realiseren van een excellent toepassingsgericht kennisstelsel gericht op maatschappelijke en economische vooruitgang.

Met het missiegedreven innovatiebeleid worden R&D-investeringen van publieke en private partijen gericht op het vinden van oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Dat gebeurt mede met behulp van inzet op sleuteltechnologieën en digitalisering, die een belangrijke rol vervullen bij het adresseren van maatschappelijke uitdagingen en voorts van groot belang zijn voor het economisch verdienvermogen van Nederland. Met de uitvoering van de Kennis- en Innovatieagenda’s en het daaraan gerelateerde Kennis- en Innovatieconvenant voor de periode 2024-2027 wordt invulling gegeven aan dit beleid door bedrijven, kennisinstellingen en overheidspartijen (Kamerstuk 33 009, nr. 135). Daarbij is het missiegedreven innovatiebeleid sterker dan in de periode 2020-2023 gericht op de grote transities waar Nederland voor staat, met name waar het gaat om klimaat/energie, digitalisering en circulaire economie. Ook wordt in de Kennis- en Innovatieagenda’s en het Kennis- en Innovatieconvenant voor de periode 2024-2027 sterker dan voorheen ingezet op het naar de markt brengen van kennis en innovaties, met specifiek inzet op valorisatie en marktcreatie als speerpunt. Dat gebeurt onder andere via het verbinden van de netwerken en instrumenten van de provincies en de ROM’s voor het versterken van de regionale innovatie-ecosystemen met de inzet van de overige partners. Als nieuwe partner levert ook Invest-NL een belangrijke bijdrage aan valorisatie en impact binnen het Kennis- en Innovatieconvenant, door middelen in te zetten langs de lijnen van Capital en Business Development.

Op het terrein van sleuteltechnologieën is een Nationale Technologiestrategie (NTS) opgesteld, die in januari 2024 naar de Tweede Kamer is gestuurd (Kamerstuk 33 009, nr. 140). De strategie geeft bouwstenen voor een strategisch technologiebeleid door 10 prioritaire sleuteltechnologieën te identificeren waar het Nederlandse kennisveld en het Nederlandse bedrijfsleven een positieve impact mee kan maken en waar een unieke Nederlandse positie op mogelijk is. In de context van de Kennis- en Innovatieagenda Sleuteltechnologieën zijn door het veld actieagenda’s opgesteld op de tien kansrijke technologieën uit de NTS. Die zijn in januari 2026 gepubliceerd (website ‘Actieagenda's (NTS)’).

Tezamen met een sterke positie van Nederland in prioritaire sleuteltechnologieën is een goede positionering op groeimarkten een belangrijke uitdaging voor de toekomst van Nederland. In een rapport dat in oktober 2025 naar de Tweede Kamer is gestuurd als bijlage bij de Kamerbrief «Industriebeleid met focus» (Kamerstuk 29826, nr. 277) zijn kansrijke groeimarkten voor Nederland in kaart gebracht. Op basis van deze groeimarkten worden in het nieuwe «Industriebeleid met focus» zes programma’s opgezet, waarbij de Nederlandse positie op deze markten met gericht industriebeleid wordt versterkt. Deze markten zijn gekozen op basis van hun bijdrage aan het verdienvermogen, weerbaarheid en maatschappelijke impact. De komende tijd worden de programma’s verder uitgewerkt. De analyse van groeimarkten heeft reeds input gevormd voor keuzes van prioritaire sleuteltechnologieën in de NTS. Sleuteltechnologieën bieden oplossingen die kunnen worden toegepast in groeimarkten. De keuzes van prioritaire sleuteltechnologieën in de NTS zijn daarom mede op groeimarkten gebaseerd.

Het Nederlandse bedrijfsleven en specifiek onze industrie spelen een cruciale rol in het versterken van de weerbaarheid en het concurrentievermogen van Nederland. De ambitie is het behouden van een veilige en weerbare economie, met een sterk technologisch hoogwaardige industrie als belangrijk onderdeel daarvan. Hiervoor is naast het stimuleren van strategische markten en technologieën, ook het beschermen van onze economische veiligheid van belang. Het kabinet Schoof doet dit door middel protect-beleid (beschermende maatregelen) als promote-beleid (stimulerende en versterkende maatregelen). In september 2023 is een overzicht van het instrumentarium op het gebied van economische veiligheid en een toelichting op de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid gedeeld met de kamer (Kamerstuk 30821, nr. 199).

In 2020 heeft het kabinet Rutte 3 het Nationaal Groeifonds (NGF) opgericht om daarmee vanaf 2021 € 20 mld aan (publieke) investeringen te doen in R&D en innovatie, infrastructuur en kennisontwikkeling (Kamerstuk 35 300, nr. 83). In de vorige kabinetsperiode zijn de middelen herverdeeld, waarbij de middelen voor de pijler ‘Onderzoek, ontwikkeling en innovatie’ en Kennisontwikkeling binnen het Nationaal Groeifonds in totaliteit met € 6,7 mld werden verhoogd en de pijler infrastructuur werd overgeheveld naar het Mobiliteitsfonds. Een deel van de middelen van het NGF vloeit via toekenningen voor NGF-projecten naar artikel 2 van EZ-begroting, waarbij het primair om middelen vanuit de pijler ‘Onderzoek, ontwikkeling en innovatie’ gaat. Er zijn de afgelopen jaren drie indieningsronden geweest voor de aanvraag van middelen uit het NGF ter financiering van projecten. In het hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB uit mei 2024 is bepaald dat het Nationaal Groeifonds wordt uitgefaseerd door de vierde en de vijfde ronde te laten vervallen.

Vanuit het budget voor Faciliteiten Toegepast Onderzoek (FTO) zijn onder het kabinet Rutte 4 middelen beschikbaar gekomen voor versterking van faciliteiten voor toegepast onderzoek bij TO2-instellingen en Rijkskennisinstellingen (Kamerstuk 31 288, nr. 964). In 2023 heeft de eerste financieringsronde plaatsgevonden. Daarin is een bedrag van € 185 mln aan financiering toegezegd voor 14 hoogwaardige faciliteiten voor toegepast onderzoek (Kamerstuk 27 406, nr. 230). De gehonoreerde investeringsvoorstellen zijn afkomstig van de TO2-instellingen TNO, MARIN, NLR en Wageningen Research en van de Rijkskennisinstellingen Naturalis, Nederlands Forensisch Instituut, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en RIVM. Op advies van de Adviescommissie Faciliteiten voor Toegepast Onderzoek is in aanvulling hierop in 2024 een budget van € 103 mln beschikbaar gesteld voor gezamenlijke voorstellen van TO2-instellingen en Rijkskennisinstellingen op de thema’s digitalisering en duurzaamheid (Kamerstuk 27 406, nr. 230). Voor het bestemmen van de resterende middelen heeft een tweede financieringsronde plaatsgevonden in 2025, waarbij een bedrag van € 105 mln is toegezegd voor 11 onderzoeksfaciliteiten.

Invulling van landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie

In de landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie voor Nederland in 2024-2025 (COM(2024) 619 final) zijn in relatie tot artikel 2 van de EZ-begroting enkele aanbevelingen opgenomen ten aanzien van het cohesiebeleid. Aanbevolen is: a) de uitvoering van de cohesiebeleidsprogramma’s te versnellen en 2) in het kader van de tussentijdse evaluatie van die programma’s gericht te blijven op de overeengekomen prioriteiten en voorts het testen en proefdraaien van oplossingen ter beperking van de congestie op het elektriciteitsnet te bevorderen, daarbij in overweging nemend de kansen die het platform voor strategische technologieën voor Europa biedt om het concurrentievermogen te verbeteren. Beleidsinstrumenten op artikel 2 van de EZ-begroting zijn in dit verband EFRO, INTERREG A en het Fonds voor Rechtvaardige Transitie. Hierbij zijn de door EZ beschikbaar gestelde financiële middelen cofinancieringsmiddelen in aanvulling op de middelen die worden verstrekt door de Europese Unie. Deze regelingen worden uitgevoerd door regionale uitvoeringsorganisaties. In het geval van EFRO en INTERREG A heeft EZ een systeemverantwoordelijkheid. In het geval van het Fonds voor Rechtvaardige Transitie is er een gedeelde verantwoordelijkheid van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid samen met EZ. Het Fonds voor Rechtvaardige Transitie is in 2023 tot uitvoer gekomen met zes regionale subsidieprogramma’s. Bij EFRO en INTERREG A is in respectievelijk 2023 en 2022 gestart met de eerste openstellingen binnen de nieuwe programmaperiode 2021-2027. De programma’s onder het cohesiebeleid in Nederland zijn op dit moment bezig met de tussentijdse herziening van het cohesiebeleid en hebben daartoe allemaal stappen ondernomen om tot een gedegen evaluatie te komen van het onder de programma’s ingezette beleid. Over het algemeen is de verwachting dat de eerder overeengekomen prioriteiten van belang zullen blijven, al kan dit per programma en per regio verschillen. De energietransitie in den brede is hierbij een onderwerp dat in veel programma’s aandacht krijgt.

2) Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap

Het Ministerie van Economische Zaken stimuleert langs verschillende wegen een goed en maatschappelijk verantwoord functionerend bedrijfsleven. EZ helpt bedrijven in het vernieuwen en toekomstbestendig maken van hun business model door middel van wet- en regelgeving, onder meer ten aanzien van zaken als bescherming van intellectueel eigendom en het merkenrecht. Bij het ontwikkelen van wet- en regelgeving is toetsing op werkbaarheid en uitvoerbaarheid voor met name het mkb steeds vaker de norm. Dit is belangrijk, aangezien regeldruk een veelgehoord knelpunt is voor ondernemers. In opschaling en uitrol van bijvoorbeeld nieuwe technologieën ondersteunt EZ het bedrijfsleven onder andere door standaardisatie en het vastleggen van voorwaarden. Andere knelpunten waar ondernemers tegenaan lopen zien bijvoorbeeld toe op fiscaliteit, de energie-infrastructuur en een negatief sentiment jegens het bedrijfsleven.

Ons concurrentievermogen valt of staat met voldoende mensen met de juiste vaardigheden die willen en kunnen werken. Met name in kraptesectoren zoals de techniek, ‘groene’ banen en digitale banen. Toegang tot talent is cruciaal voor bedrijven om te kunnen ondernemen. Daartoe zet het kabinet het Actieplan Groene en Digitale Banen voort en verkent het de best practices in om- en bijscholingsprogramma’s en schaalt initiatieven die aantoonbaar goed werken op.

De schaarste aan ontwikkelruimte - in fysiek opzicht, maar ook gezien restricties ten aanzien van stikstof, geluid en andere milieufactoren - vraagt om een actieve rol van het Rijk Samen met partners zoals provinciale, regionale en lokale overheden, uitvoeringsorganisaties en (vertegenwoordiging van) bedrijfsleven geeft EZ uitvoering aan het Programma Ruimte voor Economie met als doel een nationale aanpak te bieden voor de ruimtelijke economische uitdagingen (Kamerstuk 34 682, nr. 103). De beleidslijn voor grote bedrijfsvestigingen, het starten van pilots voor toekomstbestendige bedrijventerreinen, en ruimtelijke planning zijn belangrijke onderdelen. EZ werkt daarnaast mee aan de ruimtelijke ordening van Nederland via de Nota Ruimte (Kamerstuk 29 435, nr. 264). Daarnaast ontwikkelen we met decentrale overheden een Uitvoeringsagenda Ruimte voor Economie naar aanleiding van de Ruimtelijk Economische Visie (REV) (Kamerstuk 34 682 nr. 229).

Via een Pact Ondernemersklimaat wilde het kabinet Schoof werken aan het versterken van de randvoorwaarden van het Ondernemingsklimaat voor ondernemers. Maar het Kabinet heeft daar uiteindelijk vanaf gezien, wegens de urgente uitdagingen waar onze economie en samenleving voor staan. In de Kamerbrief Ondernemingsklimaat en regeldruk, (Kamerstuk 32637, nr. 706) heeft het kabinet uiteengezet langs welke weg dit wordt aangepakt. Daarnaast staat de wereld niet stil. Geopolitieke ontwikkelingen en een veranderend mondiaal speelveld hebben impact op ons verdienvermogen en ondernemingsklimaat. Dit heeft onder meer betrekking op economische veiligheid; denk aan het beschermen van vitale belangen en sectoren, het voorkomen van ongewenste strategische afhankelijkheden en het vrijwaren van spionage en sabotage. Daarnaast zitten concurrerende economieën ook niet stil en nemen zij soms maatregelen die tot pull-effecten kunnen leiden en/of het internationaal gelijk speelveld kunnen beïnvloeden. Heden ten dage geldt eens te meer dat een sterke interne markt en openheid naar derde landen het uitgangspunt moeten vormen van ons handelen, zij het met inachtneming van mogelijke risico’s. Bedrijven moeten de kans krijgen om op een veilige en eerlijke manier internationaal te ondernemen en mee te profiteren van de schaalvoordelen die de interne markt ons biedt.

Tot het bedrijvenbeleid in internationaal opzicht wordt daarnaast het streven naar voorspelbaar en stabiel beleid gerekend. Het kabinet zet waar mogelijk geen nieuwe nationale koppen op Europees beleid en heroverweegt en schrapt waar nodig en mogelijk bestaande nationale koppen op basis van bestaande en aanvullende inventarisaties.

3) Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie

De industrie vervult een centrale rol in de realisatie van een circulaire Nederlandse economie. In 2050 moet de industrie circulair zijn en worden er geen primaire grondstoffen (van niet-biogene oorsprong) meer gebruikt. De bijdrage die EZ levert aan de circulaire maakindustrie in het kader van het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) 2023-2030 draagt hier mede aan bij. Daarnaast versterkt het kabinet voor de weerbaarheid van Nederland de leveringszekerheid van kritieke grondstoffen via de Nationale Grondstoffenstrategie. De inzet op hergebruik van kritieke grondstoffen is hier onderdeel van een breder pallet aan handelingsperspectieven. Als randvoorwaarde wordt ingezet op behouden en versterken de concurrentiepositie van de industrie. Verduurzaming en circulaire economie biedt immers grote kansen voor bedrijven die vooroplopen in de transitie. Verder zorgt EZ ervoor dat bedrijven de economische en maatschappelijke kansenkunnen pakken die de digitalisering van de economie biedt (zie verder beleidsartikel 1 van deze begroting).

Bedrijven zijn verantwoordelijk om rekening te houden met mens, milieu in hun waardeketens en bedrijfsvoering. Om dit te stimuleren ondersteunt EZ, met andere ministeries (BZ is hiervoor primair verantwoordelijk), het opstellen van effectieve (Europese) (I)MVO-wetgeving, die een groep grotere bedrijven verplicht inzicht te vergroten in hun waardeketens en eventuele misstanden aan te pakken. Zo stimuleert EZ dat bedrijven transparant rapporteren over de impact van hun bedrijfsvoering en beleid op mens en milieu, ofwel hoe zij maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Sinds 2004 werd hiervoor de Transparantiebenchmark uitgevoerd. Per 2024 stopt EZ hiermee. De komst van de Europese Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), die begin november 2022 door het Europees parlement is goedgekeurd, maakt de Transparantiebenchmark vanaf boekjaar 2024 overbodig. De CSRD verplicht een groep bedrijven om in hun jaarrapportage hun duurzaamheidsprestaties te rapporteren volgens nieuwe en meer gedetailleerde richtlijnen. Nationaal wordt ook gewerkt aan wetgeving (Kamerstuk 26485, nr. 398). Daarnaast worden (I)MVO-standaarden toegepast op het bedrijfsleveninstrumentarium van EZ. Zo worden bedrijven geïnformeerd over risico’s voor mens en milieu wanneer zij een subsidie ontvangen voor de inkoop van zonnepanelen of een innovatietraject, en geadviseerd en gestimuleerd om op een verantwoorde manier met deze risico’s om te gaan door ze in kaart te brengen, te mitigeren en zo nodig waardeketens te verleggen en/of toegang tot herstel te bieden. Op deze manier worden bedrijven geholpen met MVO. Tot eind 2023 liep hiervoor een pilot, die gebruikt wordt om de komende jaren (I)MVO proportioneel te integreren in het instrumentarium.

Kengetallen bedrijvenbeleid

In de aansluitende tabel staan de voornaamste kengetallen voor het bedrijvenbeleid. Het kabinet Schoof heeft de ambitie dat Nederland wereldwijd moet behoren tot de top 5 van de landen met een goede concurrentiepositie. Op basis van de meest recente World Competitiveness Ranking staat Nederland negende. Verder wordt met het bedrijvenbeleid gestreefd naar een koppositie voor Nederland op de internationale ranglijsten van de arbeidsproductiviteitsniveau en het European Innovation Scorebord.

Onderstaande tabel geeft een samenvattend overzicht van de rollen en verantwoordelijken die de Minister van Economische Zaken heeft in het bedrijvenbeleid. In de tekst onder de tabel wordt verder toegelicht wat deze rollen en verantwoordelijkheden behelzen en op welke van de twee hierboven onderscheiden strategische doelen ze betrekking hebben.

Het stimuleren van innovatie met een grote impact op de economische en maatschappelijke vooruitgang en voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen

Stimuleren

De minister stimuleert innovaties die bijdragen aan maatschappelijke vooruitgang door private investeringen in R&D te bevorderen via onder meer de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO). Voor het stimuleren van private deelname aan publiek-private onderzoeksinitiatieven wordt onder meer de pps-toeslag ingezet vanuit de Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s).

Financieren/regisseren

Goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap

Stimuleren

Regisseren

(Doen) uitvoeren

De Minister biedt overheids- en informatiediensten aan ter ondersteuning van ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal niveau door onder meer toegang tot overheidsdiensten (financieel en/of door middel van kennis) via:

(a) de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland;

(b) het aansturen van het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) met als oogmerk het aantrekken van buitenlandse investeerders, samen met de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking; en

(c) het Innovatie Attaché Netwerk ter ondersteuning van topsectoren, ondernemers en kennisinstellingen uit binnen- en buitenland bij hun internationale R&D- en innovatie-ambities.

Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie

Stimuleren

Regisseren

Om – aanvullend op het jaarverslag – de Kamer te informeren over voortgang en effecten van beleid treft u op de website www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl informatie aan over de indicatoren en kengetallen. Deze website is te zien als een digitale bijlage van het EZK-jaarverslag. Deze website geeft tevens een volledig overzicht van de uitkomsten van alle op dit artikel uitgevoerde evaluaties.

Doorontwikkeling missiegedreven innovatie- en topsectorenbeleid

In 2025 is voortgebouwd op de succesvolle tripartiete samenwerking uit het topsectorenbeleid en de interdepartementale inzet om met innovatie zowel economisch als maatschappelijk impact te maken. Per 2026 is het topsectorenbeleid vervangen door ‘industriebeleid met focus’ en werken we in met missiegedreven innovatiebeleid samen in een nieuwe structuur. De regie over de thematische Kennis- en Innovatieagenda's ligt nu bij de betrokken vakdepartementen, zodat innovatie beter verbonden kan worden aan andere beleidsinstrumenten en de samenwerkingsstructuur toegankelijker wordt voor bedrijven en andere organisaties. Het Ministerie van Economische Zaken heeft, naast de coördinerende van het missiegedreven innovatiebeleid, specifiek de regie over de dwarsdoorsnijdende Kennis- en Innovatieagenda's maatschappelijk verdienvermogen, digitalisering en sleuteltechnologieën - waarbinnen uitvoering wordt gegeven aan de Nationale Technologiestrategie.

Toegepast Onderzoek Organisaties (TO2)

Naar aanleiding van de resultaten en aanbevelingen uit de TO2-evaluatie heeft het kabinet in 2025 de Kabinetsreactie op evaluatie Toegepast Onderzoek Organisaties (TO2) 2020-2023 en TO2 strategische plannen 2026-2029 naar de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk 32 637, nr.711). Hierin staat beschreven hoe de departementen en de TO2-instituten (Deltares, MARIN, NLR, TNO en Wageningen Research) zich de komende jaren gaan inzetten zodat deze instituten hun taken voor onze economie, maatschappij en weerbaarheid goed kunnen blijven uitoefenen.

Lancering TechBridge call VK

Het Ministerie van Economische Zaken stimuleert internationale samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheden op het gebied van innovatie, technologie en wetenschap. Internationale samenwerking is een belangrijke component in het verder brengen van de technologieën uit de NTS. Met TechBridge is het mogelijk om bilaterale innovatieprojecten op te zetten met landen die een belangrijke aanvulling kunnen leveren aan de strategische ontwikkeling van de NTS-technologieën. In 2025 is de call met het VK op gebied van quantum de eerste die onder TechBridge werd opengesteld. 

Intellectueel eigendomsbeleid

In 2025 is het beleid op het gebied van intellectueel eigendom voortgezet. Er is in april 2025 een onderzoeksrapport met betrekking tot economische omvang van het auteursrecht gepubliceerd . Deze studie meet de economische bijdrage van auteursrechtrelevante industrieën. Uit deze studie blijkt dat in 2022 de auteursrechtindustrieën € 60 mld bijdroegen aan de toegevoegde waarde, goed voor 6,0% van het Nederlandse bbp. Daarnaast is de website www.octrooicentrum.nl gelanceerd. Hiermee profileert Octrooicentrum Nederland zich als hét centrale expertisecentrum voor octrooien en brede IE-voorlichting. De nieuwe portal bundelt versnipperde informatie en biedt ondernemers, met name in het mkb, een helder startpunt om het IE-systeem optimaal te benutten. Door een herkenbaar eigen logo en actieve doorverwijzing naar partners binnen het ecosysteem, versterkt OCNL zijn rol als gids in de wereld van intellectueel eigendom.

Industriebeleid met focus

In 2025 is de uitvoering van het industriebeleid volgens plan verlopen. Met de publicatie van Industriebeleid met focus is een duidelijke koerswijziging ingezet, waarbij het bestaande topsectorenbeleid is herijkt en voorbereid op afschaffing per 2026. De beleidsmatige omslag naar een gerichter, strategischer industriebeleid is tijdig en zorgvuldig vormgegeven, in nauwe samenhang met groeimarkten en de Nationale Technologiestrategie.

De inzet heeft geleid tot scherpere prioritering en meer focus op strategische sectoren en waardeketens, mede tegen de achtergrond van toenemende geopolitieke spanningen en mondiale concurrentie.

Nationale Grondstoffenstrategie

Onder de Nationale Grondstoffenstrategie is in 2025 het Nederlands Materialen Observatorium (NMO) gelanceerd als centraal kenniscentrum voor kritieke grondstoffen en materialen. (Kamerstuk 32 852, nr. 395), d.d. 9 december 2025. Verder is geïnvesteerd in pilots ter uitwerking van de mogelijkheden voor voorraadvorming van kritieke grondstoffen ten aanzien van militaire schepen en medische technologie. Nederland neemt ook actief deel aan gesprekken over voorraadvorming in EU-verband. Daarnaast zijn eerste maatregelen genomen om verwerking van kritieke grondstoffen te stimuleren. Zo is er voor strategische projecten een centraal contactpunt ingericht bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), is er een werkgroep opgezet met publieke financiers, en heeft de Speciaal Vertegenwoordiger Nationale Grondstoffenstrategie gesprekken gevoerd met de industrie over opties om verwerking te ontwikkelen.

Economische Veiligheid

In het geopolitieke klimaat van 2025 was het thema economische veiligheid en weerbaarheid actueler dan ooit. Het kabinet acht het van cruciaal belang dat bedrijven de verschillende risico’s en hun handelingsopties kennen, om actuele uitdagingen op het gebied van economische veiligheid het hoofd te bieden en voorbereid te zijn op crises en/of conflicten. Daarom heeft EZ het bedrijfsleven via de campagne ‘Bescherm wat je sterk maakt’ in 2025 bewuster gemaakt van de risico's die bedrijven lopen op het terrein van economische veiligheid en zijn sessies met bedrijven georganiseerd ter voorbereiding op mogelijke crisissituaties.

Semicon

Om de prominente positie van Nederland in de halfgeleidersector te behouden zijn nationaal en internationaal belangrijke stappen gezet en resultaten behaald. Zo heeft EZ de Semicon Board NL gelanceerd. Vanuit dit platform met vertegenwoordigers uit de halfgeleidersector en kabinetsleden wordt een publiek-private agenda tot en met 2025 uitgewerkt op strategisch niveau, inclusief innovatie- en investeringsstrategie. Internationaal is, op initiatief van Nederland en onderschreven door alle Lidstaten, op 29 september de Europese Semicon Coalition verklaring ondertekend. Hierin is de gezamenlijke inzet voor herziening en versnelling van de Europese Chips Act gepresenteerd. En met de Important Project of Common European Interest (IPCEI) voor Advanced Semiconductor Technologies (AST) kiezen we voor de versterking van de halfgeleiderketen van Nederland en Europa.

Financiering

Het uitgevoerde beleid is volgens plan verlopen, er is meer beleid gevoerd dan initieel opgenomen in de beleidsprioriteiten. Op basis van het IBO-bedrijfsfinanciering zijn er diverse maatregelen genomen om de financieringsmarkt te versterken. Voor Durfkapitaal betrof dat onder meer de bijdrage aan het vervolgfonds van ETCI (Toekomstfonds) en de versterking van Invest-NL via het eigen vermogen, Blended Finance en het DeepTech Fonds (Toekomstfonds). Met deze versterking van investeringsfondsen komt er meer durfkapitaal beschikbaar voor startups en scale-ups, direct of via private investeringsfondsen (fonds-in-fonds).

Daarnaast is gestart met de uitwerking van de integratie van Invest-NL en Invest International en de vorming van een nationale investeringsinstelling. Er is speciale aandacht geweest voor Defensie binnen bestaande financieringsinitiatieven. Verder is ingezet op een versteviging van de bovenregionale samenwerking van de ROM’s, die een belangrijke rol spelen in de vroege fase financiering.

FinancieringsGids

Om voor mkb-ondernemers de toegang tot financiering te verbeteren heeft de KvK de FinancieringsGids ontwikkeld in opdracht van EZ en met publieke en private partijen. De ondernemer kan hier terecht voor informatie over financieringsopties en advies mogelijkheden. Financiers en dienstverleners die een ondernemer niet zelf kunnen helpen, kunnen naar de FinancieringsGids worden doorverwezen, zodat er ‘no wrong door’ is voor de ondernemer. In 2025 is de FinancieringsGids 237.402 keer bezocht, hebben 6.776 ondernemers de tool geheel doorgelopen en hebben 4.815 ondernemers contact opgenomen met een KvK adviseur.  

Nationaal Programma Ruimte voor Economie

Op 20 juni 2025 is de ruimtelijk economische visie (REV) naar de Tweede Kamer gestuurd. Het doel van de visie is om richting te geven aan hoe we ruimte bieden voor economische dynamiek in tijden van verandering. Dit betekent voor nu en in de toekomst voldoende en kwalitatief goede ruimte voor bedrijvigheid op de juiste plek. Om zo het verdienvermogen te versterken, een aantrekkelijk vestigingsklimaat te creëren, nationale belangen te beschermen en een weerbare economie te borgen door een diversiteit aan economische functies.

De REV heeft inmiddels een doorvertaling gekregen in de Ontwerp Nota Ruimte. Op 17 november 2025 hebben we de tweede voortgangsrapportage over «Ruimte voor Economie» aan de Tweede Kamer gestuurd. In deze brief heeft het kabinet de ontwikkelingen en maatregelen om voldoende ruimte te waarborgen voor economische activiteit, zoals op bedrijventerreinen, campussen en industrieclusters rekening houdend met maatschappelijke transities. Meer specifiek is ingegaan over de aanpassing van de Wet Bedrijveninvesteringszones (BIZ) en de pilots toekomstbestendige bedrijventerreinen. Voor 2026 zal in samenwerking met provincies, gemeenten en ondernemers een uitvoeringsagenda worden opgesteld.

Verplichtingen

Garantieverplichtingen

De garantieverplichtingen zijn voor € 847,3 mln niet benut. Dit wordt deels veroorzaakt door de reguliere garantieregelingen.

De onderbenutting betreft de volgende regelingen: BMKB € 473,9 mln; Garantie Ondernemingsfinanciering € 381,4 mln en de Groeifaciliteit € 85 mln.

Overige verplichtingen

Uitgaven

Subsidies

MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)

De MIT richt zich specifiek op het innovatieve mkb en is een gezamenlijk(e) (gefinancierde) regeling van Rijk en provincies. De MIT is bedoeld als laagdrempelige regeling om de innovatiekracht van het mkb te benutten voor de doelen van het Missiegedreven Innovatiebeleid en een bijdrage te leveren aan regionale innovatiestrategieën. Sinds 2015 werken EZ en de provincies samen in de MIT-regeling die onder 1.340 ondernemers op jaarlijkse basis van een positieve naamsbekendheid geniet als stabiel en laagdrempelig EZ-beleid.

De middelen voor de MIT over 2025 zijn bij de 1^e suppletoire begroting overgeheveld naar het mede-overheden instrument voor de MIT om vanaf dat instrument de SPUKs af te geven. Hiertoe is € 12 mln aan kasbudget in 2025 overgeheveld. Het restant op dit instrument voor 2024 is de realisatie op het gedeelte van de MIT dat door RVO wordt uitgevoerd. Dit is het nationale vangnet voor projecten die inter-regionaal zijn en niet via de Provincies kunnen worden gefinancierd.

Bevorderen Ondernemerschap

Op het kasbudget van Bevorderen Ondernemerschap is in 2025 € 18,2 mln minder gerealiseerd dan geraamd. Het budget is negatief bijgesteld als gevolg van het overhevelen van budget ter dekking van de RVO-uitvoeringskosten van de directie Ondernemingsklimaat en Topsectoren en Industriebeleid, waaronder respectievelijk € 4,8 mln uit het werkbudget van de directie Ondernemingsklimaat en € 2,3 mln uit het werkbudget van de directie Topsectoren en Industriebeleid en € 2,6 mln uit de beleidsmiddelen voor Grondstoffen en Circulair. Daarnaast is een bijdrage van € 4,1 mln ter financiering van de FinancieringsGids overgeheveld naar het KvK-instrument. Verder werden deze middelen ingezet ter dekking van diverse kleine tekorten en opdrachten.

Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL)

De TVL is inmiddels gesloten. Voor de TVL zijn alleen nog uitbetalingen voorzien voor lopende bezwaar- en beroepzaken, overgang tot betaling is afhankelijk van wanneer een uitspraak wordt gedaan of een bezwaar- of beroepzaak gegrond wordt verklaard. Dit jaar zijn er minder bezwaar- en beroepzaken tot uitspraak gekomen waardoor er ook minder uitgaven zijn gedaan. In totaal zijn de uitgaven hierdoor € 19,7 lager dan geraamd bij de ontwerpbegroting.

NGF-projec QuantumDeltaNL

Voor het NGF-project Quantum Delta is gedurende 2025 op basis van de voortgang en uitvoeringsinformatie van het project een gedeelte van het verplichtingen en kas budget doorgeschoven naar latere jaren. Hierdoor is de realisatie lager dan in de ontwerpbegroting was voorzien.

NGF-project Oncode-PACT

Gedurende 2024 is door vertraging in de uitvoering € 17 mln minder kasbudget uitgegeven via het NGF-project Oncode. Dit is in 2025 toegevoegd aan de middelen en vervolgens in 2025 wel tot uitbetaling gekomen. Hierdoor is de realisatie hoger dan er in de ontwerpbegroting werd verwacht.

NGF-project Material Independence & Circular Batteries

Voor het NGF-project Material Independence & Circular Batteries is bij de 1^e Suppletoire Begroting € 91,6 mln aan kasmiddelen verschoven naar latere jaren in lijn met het verwachte uitfinancieringsritme van RVO voor de beschikking die dit jaar is aangegaan voor het vorig jaar goedgekeurde NGF-project. Hierdoor zijn er minder middelen tot besteding gekomen dan bij de Ontwerpbegroting geraamd.

EURO-HPC

Om de AI-gedreven transformatie bij te kunnen houden en sturen en het AI-ecosysteem verder versterken en de afhankelijkheden van geavanceerde AI-modellen bij grote techplatforms verminderen, wordt er geïnvesteerd in een AI-faciliteit. Vanuit de EZ begroting zijn middelen overgeheveld vanuit EuroHPC om dit mogelijk te maken. Hierdoor is in 2025 de realisatie lager geweest dan in de ontwerpbegroting werd verwacht.

EURO-QCI

Binnen EURO QCI zijn middelen gereserveerd voor uitvoering door TNO. Voor de betaling aan TNO zijn middelen overgeheveld naar een ander instrument waardoor de realisatie niet op dit instrument plaatsvond en daardoor lager uitvalt dan orgineel geraamd. Daarnaast wordt er in verband met een lagere liquiditeitsbehoefte door TNO ook € 5 mln naar een later jaar verschoven om beter aan te sluiten bij de kas- en verplichtigenbehoefte.

Brexit Adjustment Reserve

De Onderuitputting heeft voornamelijk betrekking op het onderdeel saneringsregeling binnen de Visserijsector. Deze regeling is opgesteld voor Nederlandse visserijbedrijven die negatieve gevolgen ondervinden als gevolg van de Brexit en hierdoor geen toekomst meer zien in de visserij. In totaal zijn er 82 aanvragen ingediend. Na beoordeling is gebleken dat 31 van de 82 saneringsaanvragen niet konden worden doorgezet. Deze aanvragen zijn ingetrokken of afgewezen omdat deze niet voldeden aan de vereisten van de regeling.

De Minister van LVVN heeft zich ingezet om te onderzoeken of er mogelijkheden bestaan om een aanvullende regeling open te stellen binnen dit onderdeel. Gezien het aflopen van de BAR, en door juridische- en beleidstechnische belemmeringen zijn er geen mogelijkheden gevonden om een aanvullende regeling open te stellen.

Maritieme Maakindustrie

Voor de Innovatieregeling vanuit het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie voor Maritieme Innovatie Projecten is in 2025 de eerste call opengesteld en verplicht. Op basis van de financieringsbehoefte van de goedgekeurde projecten is bij de 1e suppletoire begroting 2025 een kasschuif doorgevoerd. Als gevolg hiervan is het kasbudget met € 15,9 mln verlaagd in 2025 en verschoven naar latere jaren op de begroting.

Nationaal Versterkingsplan Microchip-talent

Bij de 1^e suppletoire begroting zijn extra middelen overgeheveld van de Aanvullende Post (AP) voor het onderdeel Levenslang Ontwikkelen (LLO) van het Versterkingplan. De extra middelen voor 2025 zijn volledig tot besteding gekomen.

Garanties

BMKB

Voor de Borgstelling MKB-kredieten (BMKB) zijn in 2025 minder uitgaven gematerialiseerd dan verwacht. Dit is te verklaren doordat de afgelopen jaren niet alle ruimte voor nieuwe garanties is benut. Hierdoor zijn zowel de uitgaven als de inkomsten lager uitgevallen.

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

Onder de GO regeling worden garanties afgegeven op middelgrote en grote leningen. In 2025 zijn er minder schadebetalingen geweest op de bestaande garanties waardoor minder is uitgegeven dan verwacht.

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO-C)

De Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) Corona is sinds 2022 gesloten en er zijn in 2025 geen toekenningen voor uitbetalingen ingediend. Hierdoor is er minder uitgegeven dan verwacht. De middelen van de GO-C vloeien terug naar de generale middelen.

Bijdragen aan agentschappen

Bijdrage RVO.nl

In verband met bijstellingen en extra opdrachten aan de RVO zijn er meer uitgaven gedaan in 2025 dan eerst was begroot. Gedurende het jaar is er extra budget toegevoegd wat het verschil tussen de begrote en gerealiseerde uitgaven verklaard.

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

Bijdrage aan TNO

Het Ministerie van Economische Zaken is penvoerder van TNO en verstrekt in die rol de Rijksbijdrage aan TNO. De realisatie op het kasbudget over 2025 is € 107,7 mln hoger dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting. Dit als gevolg van het verstrekken van aanvullende opdrachten aan TNO vanuit het Rijk waarvoor andere departementen middelen hebben overgeheveld naar de EZ-begroting.

Kamer van Koophandel

Gedurende het jaar zijn er extra budgetten toegevoegd om additionele opdrachten door de Kamer van Koophandel (KvK) te laten uitvoeren. Daarnaast is bij de 2e suppletoire begroting is € 11,7 mln aan kasbudget toegevoegd aan het budget voor de Kamer van Koophandel. Deze ophoging betreft o.a. aanvullende bijdragen vanuit andere departementen (o.a. SZW, J&V, I&W, BZK, LVVN, Fin, en VWS) voor het Handelsregister van de Kamer van Koophandel. De verhoging is het gevolg van sterk gestegen kosten.

Bijdragen aan mede-overheden

MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)

De regeling MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) wordt centraal uitgevoerd door RVO, het decentrale gedeelte wordt via SPUKs en Decentralisatie Uitkering uitgevoerd door de Provincies. De middelen voor de SPUKs over 2025 zijn bij de 1^ste suppletoire begroting overgeheveld naar het mede-overheden instrument voor de MIT om vanaf dat instrument de SPUKs af te geven. Hierdoor is de realisatie van de kasuitgaven € 11,6 mln hoger dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting.

Bijdragen aan (inter-)nationale organisaties

Faciliteiten toegepast onderzoek TO2 en RKI

Voor het themavoorstel DigiLab, onderdeel van de eerste FTO-ronde, hebben de deelnemende TO2’s en RKI’s een geactualiseerde liquiditeitsprognose opgesteld. Omdat de benodigde middelen voor 2025 lager uitvallen dan aanvankelijk geraamd, is € 9 mln verschoven naar latere jaren. Daarnaast is een deel van de uitgaven via de begroting van het Ministerie van IenW gefaciliteerd.

Stortingen Begrotingsreserves

Storting reserve BMKB

Er is een begrotingsreserve (risicovoorziening) voor de BMKB waardoor een verevening mogelijk is van premie-inkomsten en schade-uitgaven over een reeks van jaren. De regeling is namelijk conjunctuurgevoelig (in tijden van krimp en recessie hogere verliezen) waardoor uitgaven en inkomsten kunnen fluctueren. In verband met de hogere ontvangsten dan uitgaven op de garanties onder de BMKB is € 11,9 mln gestort in de begrotingsreserve.

Storting reserve Maatwerkgarantie

Bij de 1e suppletoire begroting is er een bedrag van € 30 mln gestort in een nieuwe begrotingsreserve. Deze begrotingsreserve betreft een risicovoorziening voor de inrichting van een maatwerkgarantie, welke is gevuld met een storting van het Ministerie van Defensie en het Ministerie van Economische Zaken

Kengetallen

Strategisch doel 1: Het bevorderen van een innovatieve, concurrerende en weerbare economie voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen met een sterke positionering op de groeimarkten van de toekomst

Strategisch doel 2: Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap