VII Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN

Figuur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln.). Totaal € 4.437.533.000

Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln.). Totaal € 1.707.134.000

A. ALGEMEEN

1 1. Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening

AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.

Hierbij bied ik, mede namens de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) over het jaar 2025 aan.

Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties decharge te verlenen over het in het jaar 2025 gevoerde financiële beheer.

Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.

De Minister van Binnenlandse Zaken en KoninkrijksrelatiesP.E.Heerma

Dechargeverlening door de Tweede Kamer

Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal.

Dechargeverlening door de Eerste Kamer

Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van Financiën.

2. Leeswijzer

Voor u ligt het jaarverslag 2025 van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Grondslagen voor de vastlegging en de waardering

De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving, waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2026 en de Regeling agentschappen 2024. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lastenagentschappen het baten-lastenstelsel.

Groeiparagraaf

Focusonderwerp

De Tweede Kamer heeft voor de verantwoording over 2025 als focusonderwerp «risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld» gekozen. Er wordt in het beleidsverslag in gegaan op drie concrete, budgettair omvangrijke en/of strategisch belangrijke (beleids)programma’s of overheidsactiviteiten. Deze risico’s hebben te maken met beleid of de bedrijfsvoering.

Het beleidsverslag

Het beleidsverslag bestaat uit de beleidsprioriteiten, de (niet-)beleidsartikelen en de bedrijfsvoeringsparagraaf.

Beleidsprioriteiten

In de paragraaf «Beleidsprioriteiten» wordt verslag gedaan van de beleidsprioriteiten die zijn opgenomen in de begroting 2025. Daarnaast is een tabel opgenomen met daarin de realisatie van de periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen, de openbaarheidsparagraaf, de rapportage ongekend onrecht en een budgettair overzicht met de totale onderuitputting.

Beleidsartikelen

Algemene doelstelling en rol en verantwoordelijkheid

Conform de Rijksbegrotingsvoorschriften (RBV) 2026 zijn voor de onderdelen «Algemene doelstelling» en «Rol en verantwoordelijkheid» in de beleidsartikelen de teksten uit de vastgestelde begroting 2025 als basis gebruikt.

Toelichting op de financiële instrumenten

In de toelichting op de financiële instrumenten wordt aangegeven voor welke activiteiten en doelen de financiële overdracht in het begrotingsjaar is aangewend. Verschillen tussen de budgettaire raming en de realisatie in het verslagjaar worden toegelicht, hierbij wordt indien van toepassing verwezen naar de eerste, september, en tweede suppletoire begrotingswetten of de slotwet.

De beleidsmatige verschillen en technische verschillen, die groter dan of gelijk zijn aan de ondergrens zoals deze in de RBV zijn opgenomen, worden toegelicht. In het kader van transparantie of anderszins kan het voorkomen dat verschillen beneden deze ondergrenzen ook worden toegelicht.

Bedrijfsvoeringsparagraaf

In het jaarverslag Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 2025 is een bedrijfsvoeringsparagraaf opgenomen. Hierin wordt verslag gedaan over specifieke punten in de bedrijfsvoering van het begrotingshoofdstuk Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII), begrotingshoofdstuk Koninkrijksrelaties (IV), het gemeentefonds (B) en het provinciefonds (C).

De jaarrekening

Verantwoordingsstaten

In de jaarrekening treft u de departementale verantwoordingsstaat voor de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) evenals de samenvattende verantwoordingsstaat voor de baten-lasten agentschappen.

Jaarverantwoording agentschappen

De jaarrekening bevat tevens de jaarverantwoording van de verschillende baten-lastenagentschappen, te weten de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens (RvIG), Logius, Organisatie & Personeel Rijk (O&P Rijk), Rijksorganisatie voor Ontwikkeling, Digitalisering en Innovatie (RODI), FMHaaglanden (FMH), Shared Service Center-ICT (SSC-ICT) en de Rijksorganisatie Beveiliging en Logistiek (RBL).

Saldibalans

De saldibalans en de bij dit onderdeel behorende financiële toelichting maken eveneens onderdeel uit van de jaarrekening.

WNT-verantwoording

De jaarrekening wordt afgesloten met de verantwoording Wet Normering Topinkomens (WNT).

De bijlagen

B. BELEIDSVERSLAG

3 Beleidsprioriteiten

Ondanks de demissionaire status van het kabinet-Schoof, is er door het ministerie van BZK in 2025 hard doorgewerkt aan het bestaande beleid voor de belangrijke maatschappelijke opgaven waar Nederland voor staat: een sterke en weerbare democratische rechtsstaat, het bewaken van grondrechten, goed openbaar bestuur, een dienstbare overheid, digitalisering en het bieden van herstel en perspectief van Groningen. Het vertrouwen in de overheid en de politiek is geschaad door schandalen, zoals de toeslagenaffaire en de gaswinning in Groningen en Noord-Drenthe. Door de val van het kabinet-Schoof in de zomer van 2025, zijn in oktober 2025 nieuwe Tweede Kamerverkiezingen georganiseerd.

Het begrotingsjaar 2025 was het eerste begrotingsjaar dat Herstel Groningen onder de verantwoordelijkheid valt van het ministerie van BZK. Tevens is de verantwoordelijkheid voor volkshuisvesting en ruimtelijke ordening overgegaan van het ministerie van BZK naar het nieuw opgerichte ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.

3.1 Sterke en weerbare democratie en rechtsstaat

Democratie

Weerbare democratie en burgersschap

Het beschermen, versterken en vernieuwen van de democratische rechtsstaat is een nationale verantwoordelijkheid waar het demissionaire kabinet-Schoof permanent en met urgentie aan heeft gewerkt.

We blijven ons inzetten voor invloed en zeggenschap van inwoners bij maatschappelijke vraagstukken. In 2025 is de brief ‘Meedoen in democratie en samenleving’ verstuurd naar de Tweede Kamer (Kamerstukken II, 2024-2025, 36 600 VII, nr. 142). In de uitvoering hiervan heeft BZK samen met het Vfonds Loket D geopend, en zijn vele lokale initiatieven gesteund. In het kader van burgerschapsvorming heeft ProDemos met extra middelen uit het amendement Sneller het netwerk versterkt in de regio. Ook zijn in samenwerking met de VNG decentrale overheden ondersteund bij de Wet versterking participatie op decentraal niveau, die op 1 januari 2025 in werking is getreden. Ook is gewerkt aan participatie op nationaal niveau: het Nationaal Burgerberaad Klimaat overhandigde op 1 december haar aanbevelingen (Advies, Nationaal Burgerberaad Klimaat) voor beleid aan het kabinet en de Tweede Kamer.

Het demissionaire kabinet-Schoof is zich blijven inzetten voor het bestrijden van de impact van desinformatie door de weerbaarheid van de samenleving en de overheid te vergroten. In dit kader werken we sinds 2025 aan een voorstel voor Nederlandse detectiecapaciteit van buitenlandse beïnvloeding online die onze democratie en maatschappelijke stabiliteit willen ondermijnen. Gelet op de externe bedreigingen van onze Europese democratieën heeft het demissionaire kabinet in 2025 bijgedragen aan het intensiveren van Europese samenwerking op dit terrein. Zo is op 12 november 2025 het European Democracy Shield gepubliceerd, en worden bij de verdere uitwerking hiervan onze nationale ervaringen betrokken.

Integer en weerbaar bestuur

Decentrale politieke ambtsdragers moeten hun ambt onafhankelijk en vrij van oneigenlijke externe druk kunnen uitoefenen. Het Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur ontwikkelde in 2025 daarom een pilot voor weerbaarheidssessies bij waterschappen, een informatiepakket over integriteit en weerbaarheid voor griffiers, in samenwerking met de VNG het Steunpakket online agressie en intimidatie, een veiligheidsscan voor volksvertegenwoordigers, en startten wij een traject met 29 medeoverheden voor veilig vergaderen. Om de informatiepositie van het lokaal bestuur te versterken heeft de Zicht-op-methode zich in 2025 inhoudelijk verbreed naar nieuwe onderzoeksthema’s, zoals ondermijning in de zorg. Ook zijn er met de Regionale Informatie en Expertise Centra (RIEC’s) instrumenten ontwikkeld die de datavolwassenheid van gemeenten versterken, zoals de datavolwassenheidsscan. Daarnaast is geïnvesteerd in kennisdeling tussen de RIEC’s om de expertise op het tegengaan van juridische vormen van ondermijning van gemeenten te vergroten.

Het interbestuurlijk ondersteuningsnetwerk maatschappelijke onrust (OMO) ondersteunt lokaal bestuur bij het omgaan met onrust en anti-institutionele tendensen, zoals van soevereinen. In 2025 is ingezet op interbestuurlijk leren met 3 leertrajecten: omgaan met onrust rondom asiel en migratie, energietransitie, en landelijk gebied. Daarnaast is in 2025 de towndeal krachtige kernen opgezet.

In 2025 is het wetsvoorstel met daarin een verplichte risicoanalyse integriteit voor kandidaat-bestuurders op decentraal niveau voor advies aangeboden aan de Raad van State. Het wetsvoorstel is gereed om in te dienen bij de Tweede Kamer. Verder is het wetsvoorstel regels integriteit en vervolgfuncties bewindspersonen met daarin een draaideurverbod, afkoelperiode en lobbyverbod voor gewezen bewindspersonen aangenomen door het parlement. Hiermee heeft het kabinet gevolg gegeven aan aanbevelingen van de Group of States against Corruption (GRECO). De AMvB die op deze wet is gebaseerd, ligt nu voor advies bij de Raad van State.

Verkiezingen en nieuw kiesstelsel

In 2025 waren er verkiezingen voor de Tweede Kamer. Deze verkiezing is mede dankzij de grote inspanning van gemeenten, duizenden vrijwilligers en de Kiesraad goed verlopen. De opkomst was met 78,3% hoger dan de Tweede Kamerverkiezing in 2023. Zowel de Kiesraad als de Commissie voor het onderzoek van de geloofsbrieven concluderen dat de verkiezing eerlijk, transparant en controleerbaar is verlopen. Ook werd in vijf gemeenten bij deze verkiezing geëxperimenteerd met een kleiner model stembiljet, bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2026 worden de experimenten met het nieuwe stembiljet voortgezet en uitgebreid naar elf gemeenten.

Met het wetsvoorstel bijstand in het stemhokje maken we mogelijk dat alle kiezers die dat wensen hulp krijgen bij het uitbrengen van hun stem door een stembureaulid.

De Wet programmatuur verkiezingsuitslagen is in 2025 in werking getreden. Ook is gewerkt aan de voorbereidingen voor de inwerkingtreding van de Wet kwaliteitsbevordering uitvoering verkiezingsproces op 1 januari 2026. Met deze beide wetsvoorstellen is de Kiesraad omgevormd tot verkiezingsautoriteit met bijhorende bevoegdheden.

Voor een robuuster partijstelsel is op 12 mei 2025 het wetsvoorstel Wet op de politieke partijen ingediend bij de Tweede Kamer.

Voor een gezonde democratie is het cruciaal dat het parlement haar controlerende taak adequaat kan uitvoeren. Daarom hebben wij in 2025 overleg gevoerd met de Tweede Kamer over hoe de middelen uit het hoofdlijnenakkoord voor de versterking van de kennis- en onderzoeksfunctie van de Tweede Kamer het beste tot hun recht komen.

Slavernijverleden

Ook in 2025 heeft BZK de nodige activiteiten uitgevoerd voor de opvolging van de excuses voor het slavernijverleden. Het Herdenkingscomité is in januari 2025 opgericht en heeft op 1 juli de Nationale Herdenking Afschaffing Nederlands Slavernijverleden georganiseerd. De herdenking verliep waardig en leidde tot overwegend positieve reacties. Op 1 juli 2025 is de subsidieregeling maatschappelijke initiatieven van nazaten en andere betrokkenen in werking getreden en op 11 augustus 2025 opengesteld voor aanvragen. In het eerste tijdvak zijn er 158 aanvragen gedaan, 24 afgewezen en 134 toegewezen.

Rechtsstaat

Institutionele vernieuwing

In 2025 is een voorstel in consultatie gebracht dat ertoe strekt toetsing door de rechter van wetten aan verschillende grondrechten mogelijk te maken: constitutionele toetsing. Dit voorstel strekt ertoe de rechter de bevoegdheid te geven om wetten te toetsen aan de klassieke grondrechten uit hoofdstuk 1 van de Grondwet. Daarnaast wordt een aanvullende algemene beperkingsclausule geïntroduceerd, waarin inhoudelijke vereisten zijn opgenomen voor de beperking van grondrechten. Het doel van dit voorstel is om de rechtsbescherming van burgers te versterken en de grondwettelijke cultuur te bevorderen.

Grondrechten

Grondrechten hebben in veel verschillende trajecten de aandacht van het kabinet. In 2025 is opnieuw ingezet op de constitutionele toets ex ante. Ook treedt dit kabinet daadkrachtig op tegen discriminatie, racisme, antisemitisme en moslimhaat. Voor de preventie en aanpak van alle vormen van discriminatie en racisme is met de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme gewerkt aan een Nationaal Programma met een meerjarenagenda. Uit deze agenda zijn in 2025 verschillende acties in gang zijn gezet. Daarnaast is een wetsvoorstel aangenomen tot invoering van gelijke behandelingswetgeving op de BES (Stb. 2025, 389), in welk kader ook gewerkt is aan de oprichting van een antidiscriminatievoorziening op de BES-eilanden. Ook zijn verschillende onderzoeken gestart naar de toekomst van de Grondwet en heeft het WODC onderzoek gedaan naar het demonstratierecht. Ook zijn onderzoeken in gang gezet naar invloed van nieuwe technologie, zoals kunstmatige intelligentie en immersieve technologieën, op de grondrechten.

3.2 Goed bestuur

Betrokken, bekwame en betrouwbare overheid

De Actieagenda goed bestuur zet blijvend in op de interbestuurlijke samenwerking en de betrokkenheid van medeoverheden bij beleid en wetgeving. Het is van belang dat overheden gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor de grote opgaven waarvoor Nederland gesteld staat. Zo is er in het regeerprogramma van kabinet Schoof afgesproken dat er een afwegingskader komt voor het Rijk voor het toedelen van taken aan decentrale en gedeconcentreerde bestuurslichamen, waaronder het regionaal bestuur. In 2025 is het beleidskader decentraal en gedeconcentreerd bestuur geconsulteerd bij de koepels, met het oog op verzending aan de Tweede Kamer begin 2026. Daarnaast is in 2025 de Staat van het Bestuur opgemaakt, een trendrapportage met feiten en ontwikkelingen over de inrichting en functioneren van het decentraal bestuur in Nederland. Als vervolg daarop heeft in maart 2025 de Dag van het Bestuur plaatsgevonden, een dag waarop de Staat van het Bestuur is gepresenteerd en kennis en ervaringen in het openbaar bestuur en de uitvoeringspraktijk zijn gedeeld.

In 2025 is onze inzet op de toepassing van de Uitvoerbaarheidstoets Decentrale Overheden (UDO) geïntensiveerd. De ervaringen van twee jaar werken met de UDO laten zien dat decentrale overheden vaker en eerder worden betrokken door departementen in het beleidsproces. Maar er is nog veel werk te verzetten om de bekendheid met en de goede toepassing van de UDO te verbeteren. Wij zetten onze inspanningen in dit verband daarom onverminderd voort.

In 2025 zijn door Agenda Stad de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime en de City Deal Slimme Stad afgerond. Ook is de Town Deal Krachtige Kernen ondertekend waarin partijen met elkaar leren over het inrichten van beleidsontwikkeling en besluitvorming omtrent complexe maatschappelijke vraagstukken. Op de Dag van de Stad in Enschede is door 1100 deelnemers uit verschillende bestuurslagen aan kennisdeling gedaan tijdens meer dan 70 verschillende sessies.

Elke regio telt

Voor het versterken van brede welvaart en leefkwaliteit in regio’s met structurele uitdagingen aan de randen van het land is een samenhangende, gebiedsgerichte aanpak van belang. In 2025 is binnen het Nationaal Programma Vitale Regio’s (NPVR, voorheen Elke Regio Telt) ingezet op de verdere uitwerking van het programma, onder meer door het aantrekken van rijksvertegenwoordigers en het vormen van regionale allianties op ambtelijk en bestuurlijk niveau. Over de voortgang van het NPVR hebben wij in september 2025 (Kamerstukken II 2025/26, 29697, nr. 173) en in januari 2026 (Kamerstukken II 2025/26, 29697, nr. 179) een brief gestuurd.

Ondersteuning decentrale volksvertegenwoordiging

Daarnaast is in 2025 gewerkt aan het versterken van de ondersteuning van de decentrale volksvertegenwoordiging. Zo zijn het afgelopen jaar twee taskforces van start gegaan. Eén taskforce heeft als doel om kleine griffies (3fte of minder) te ondersteunen bij hun werkzaamheden. De andere taskforce streeft naar verbetering van de effectiviteit van lokale rekenkamers. Ter versterking van de griffie is in 2025 ook het project ter verbetering van het Raadsinformatiesysteem (RIS) gestart ten behoeve van het functioneren van het decentraal bestuur. Zo ondersteunt een verbeterd RIS het werk van de griffie en maakt het de werkzaamheden van het hele decentraal bestuur transparanter voor inwoners. Eveneens zijn in 2025 stappen gezet op het versterken van de lokale ombudsfunctie. Er is in samenwerking met de Nationale ombudsman en lokale ombudsfuncties in kaart gebracht op welke vlakken versterking gewenst is en hoe die versterking vervolgens vorm kan krijgen. Tot slot ondersteunden wij het introductieprogramma voor gemeenteraadsleden ‘Klaar voor Vier jaar’.

Waardevol ambt

Om politieke ambten aantrekkelijk te houden is in 2025 ingezet op het tegengaan van de ervaren werkdruk. Om te werken aan de ervaren werkdruk van politieke ambtsdragers is € 18,5 mln. beschikbaar gesteld voor de komende vijf jaar voor de beroeps- en belangenverenigingen via een nieuwe subsidieregeling. Hiermee kunnen zij hun doelgroepen beter voorzien in ondersteuning en opleiding. Ook zijn wetsvoorstellen aangekondigd die toezien op het vergroten van de grootste gemeenteraden en het verruimen van de norm voor het aantal aan te stellen wethouders om zodoende werkdruk beter te kunnen spreiden.

Er is daarnaast in 2025 geïnvesteerd in het bevorderen van diversiteit in het decentraal bestuur om daarmee de vertegenwoordiging van alle inwoners te verbeteren. Daarbij is in het bijzonder aandacht gegeven aan de positie van vrouwen, mensen met een beperking en jongeren met een praktische opleidingsachtergrond die nog altijd ondervertegenwoordigd zijn in het decentraal bestuur.

Eind 2025 is het wetsvoorstel in consultatie gebracht dat verlof- en vervangingsregeling voor volksvertegenwoordigers en dagelijks bestuurders flexibiliseert. Ook is in het voorstel een uitbreiding van verlofvormen voor dagelijks bestuurders opgenomen. De modernisering van het Sollicitatiebesluit voor uitkeringsgerechtigde politieke ambtsdagers is eveneens in consultatie gebracht. In het voorstel is een vast budget voor re-integratie opgenomen en worden specifiekere kwaliteitseisen gesteld aan het re-integratiebureau en aan de inhoud van het re-integratieplan.

Met het wetsvoorstel Wet versterking waarborgfunctie Awb wat in 2025 in consultatie is gebracht, worden diverse aanpassingen beoogd om de dienstverlening van de overheid te verbeteren, persoonlijk contact te bevorderen, de menselijke maat te versterken en onevenredige hardheden te voorkomen. In 2025 zijn de resultaten van de (internet)consultatie verwerkt en zijn verschillende uitvoeringstoetsen besproken met publieke dienstverleners en de rechtspraak.

Op basis van de reacties op de internetconsultatie van het reflectiedocument algoritmische besluitvorming worden vragen rondom mogelijke aanvullende regulering in de Awb beantwoord.

Het gebruik van specifieke uitkeringen (SPUKs)

Het gebruik van de specifieke uitkering (SPUK) is voorgaande jaren sterk toegenomen: van 16 in 2018 naar 185 in 2024. SPUKs beperken medeoverheden in hun bestedingsvrijheid. Daarnaast kennen SPUKs uitkeringen hoge administratieve- en controlelasten. Vanuit het hoofdlijnenakkoord en het regeerprogramma is daarom ingezet op het beperken van het aantal specifieke uitkeringen. Rijk en koepels hebben alle uitkeringen met betalingen in 2026 en verder getoetst aan de hand van een afwegingskader (Kamerstukken II 2024-2025, 36 600 B, nr. 21). Er worden in 2026 8 SPUKs omgezet (Kamerstukken II 2024-2025, 36 600 B, nr. 4). In 2025 zijn er 44 nieuwe specifieke uitkeringen ingesteld t.o.v. 75 nieuwe specifieke uitkeringen in 2024. Op termijn kan het aantal verder naar beneden, o.a. doordat een SPUK alleen kan worden ingesteld middels een kabinetsbesluit en doordat het wetsvoorstel herziening Financiële-verhoudingswet een alternatief voor de SPUK biedt met de introductie van de Bijzondere Fondsuitkering (BFU). De BFU is onderdeel van het gemeentefonds en provinciefonds, maar kan een van de algemene uitkering afwijkende verdeling hebben. Het verschil met de DU (decentralisatie-uitkering) is dat er met de BFU verplicht kwantitatieve gegevens opgevraagd worden bij medeoverheden t.b.v. de monitoring van beleidsdoelen, aanpassing budget en/of verdeling in de toekomst.

Aanpak verward gedrag

BZK heeft op verzoek van de Tweede Kamer in 2025 de rol van procesregisseur op de interdepartementale aanpak Verward en onbegrepen gedrag verder ingevuld. Samen met de ministeries van JenV, VWS, VRO en SZW, in samenwerking met gemeenten, maatschappelijke (veiligheids)partners en bedrijven worden de aanbevelingen uit de Parlementaire verkenning Verward en onbegrepen gedrag en Veiligheid opgevolgd. De prioriteit ligt bij het realiseren van meer woon(zorg)voorzieningen, gegevensdeling, meer regie en lokale uitvoering en betrouwbare en structurele financiering. Wij organiseren praktijktafels om bij betrokken partijen signalen op te halen vanuit de praktijk, en om de opvolging van de prioriteiten en de aanbevelingen uit de parlementaire verkenning te toetsen bij de partijen aan deze praktijktafels.

Hardheden

In 2025 is het programma Onevenredige Hardheden Aanpak gestart met het gericht opsporen, openbaar maken en aanpakken van onevenredige hardheden in beleid, wetgeving en uitvoering. Publieke dienstverleners en andere publieke organisaties zijn gevraagd twee tot drie prangende hardheden aan te leveren, met een focus op het sociaal domein vanwege de hier opgebouwde kennis, ervaring en initiatieven. Dit leverde ruim 70 voorbeelden op. Op basis van gesprekken met experts en de analyse van ruim 70 rapporten is een startdocument opgesteld voor het vervolg van het programma. We werken daarbij nauw samen met partijen binnen en buiten het ministerie om initiatieven te versterken en beter aan te sluiten bij uitvoering, ondernemers en burgers.

Nationale en internationale dreigingen

De nationale veiligheid van Nederland wordt op tal van manieren bedreigd. Ook in 2025 heeft de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) zich voor de nationale veiligheid ingezet. Het ging hierbij onder meer om terrorisme, verschillende vormen van extremisme en ongewenste inmenging door statelijke actoren door middel van spionage en sabotage. Ook grote geopolitieke conflicten, met die in Oekraïne en op meerdere plekken in het Midden-Oosten voorop, raken ons Koninkrijk. De AIVD doet onderzoek om deze dreigingen tijdig te onderkennen, informeert en adviseert belanghebbenden, en draagt zo bij aan de weerbaarheid van samenleving, politiek en bestuur, de bescherming van vitale infrastructuur en de economische veiligheid van ons land. Daarbij werkt de AIVD vaak zeer nauw samen met de MIVD.

Aanpak statelijke dreiging

De confrontatie die Rusland zoekt met het Westen is het afgelopen jaar ook in Nederland voelbaar geweest. Daarbij is sprake van handelingen die niet direct als oorlogsdaad zijn aan te merken, maar zich afspelen in een grijs gebied tussen oorlog en vrede. In dit gebied is sprake van een doorlopende dreiging tegen onze politieke en economische veiligheidsbelangen door (cyber)spionage, sabotage en heimelijke beïnvloeding

Ontwikkelingen in een aantal gevestigde en minder gevestigde westerse democratieën laten zien dat heimelijke beïnvloeding plaatsvindt met verschillende technieken en tactieken. Voorbeelden hiervan zijn: het leggen van relaties met elites via omkoping en ongewenste beïnvloeding, financiering van kandidaten voor politieke functies, manipulatie van verkiezingen, informatiemanipulatie en beïnvloeding van diasporagemeenschappen en het ondermijnen van het vertrouwen in de democratische rechtsstaat. Hierbij wordt gebruik gemaakt van complexe technologische middelen. Binnen de aanpak op het versterken en vernieuwen van de democratische rechtsstaat vragen deze ontwikkelingen om een integrale aanpak van statelijke dreigingen, om zo de schadelijke effecten van heimelijke beïnvloeding te reduceren. De grootste dreiging ten aanzien van heimelijke beïnvloeding komt van Rusland en China.

Verder ziet de AIVD China als de voornaamste statelijke dreiging voor de westerse wereld op economisch gebied, zo ook in 2025. Het land omzeilt exportrestricties om hoogwaardige technologie buit te maken. Nederland is bovendien op verschillende vlakken afhankelijk van Chinese producten en kritieke grondstoffen, waarbij China zijn positie probeert te versterken door die afhankelijkheden te vergroten.

Criminele ondermijning

Er zijn criminele netwerken die de nationale veiligheid en de democratische rechtsorde ondermijnen. De AIVD doet onderzoek naar deze netwerken , zodat systeemkwetsbaarheden inzichtelijk worden gemaakt. Hiermee worden partners in staat gesteld om maatregelen te treffen. Het gaat hierbij om lacunes in wetgeving, beleid en/of de uitvoering van beleid die criminele netwerken gemakkelijk kunnen gebruiken om bijvoorbeeld overheden te infiltreren of informatie over geweldsdoelwitten te vergaren. Daarnaast draagt het onderzoek bij aan het voorkomen van aanslagen tegen de rechtsstaat en de bescherming van bedreigde personen. De AIVD zorgt er ook voor dat de NCTV en het OM beveiligingsmaatregelen kunnen nemen of aanpassen voor personen, objecten, diensten en evenementen. Daarvoor informeert de dienst met zogeheten dreigingsproducten. In 2025 heeft de AIVD ruim de helft meer van deze producten uitgebracht dan 2024.

Terrorisme en extremisme

De afgelopen jaren is gebleken dat de dreiging van jihadistisch gemotiveerde aanslagen verder toeneemt. De dreiging blijft daarmee buitengewoon urgent. Actuele gebeurtenissen spelen hierbij een belangrijke aanjagende rol, bijvoorbeeld het conflict in Gaza. De AIVD heeft de taak om aanslagplannen in Nederland en Europa te (helpen) verijdelen. Ook ziet de AIVD dat minderjarigen steeds vaker een terroristische dreiging kunnen vormen. In 2025 zijn er op 42 personen ambtsberichten uitgebracht in verband met terrorisme en extremisme. Twaalf van deze personen waren minderjarig.

Tools en bijdrage aan keten

Zoals opgenomen in het regeerprogramma van het kabinet Schoof-I investeert het kabinet in de operationele slagkracht van de AIVD. Hierbij zijn de aanbevelingen die de Algemene Rekenkamer heeft gedaan nauw betrokken. Er wordt geïnvesteerd in de gerichte transformatie en innovatie naar een data gedreven en technisch toekomstbestendige dienst. De AIVD heeft in 2024 en 2025 ingezet op een gecombineerde aanpak van detectie van digitale aanvallen en advies aan overheden, universiteiten en vitale bedrijven over het vergroten van de digitale weerbaarheid. Daarnaast heeft de AIVD bijgedragen aan het stelsel dat onder meer politici, bewindspersonen en diplomatieke objecten bewaakt en beveiligt.

Ontwikkelingen in het nieuw wettelijk kader op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten

In 2025 is het meerjarig proces om tot een nieuw wettelijk kader voor de AIVD en MIVD te komen, intensief doorgezet. Dit heeft ertoe geleid dat er eind 2025 een bijna volledig concept wetsvoorstel is opgesteld. Door de complexheid, de toets op uitvoerbaarheid door onder andere de diensten alsook de passende waarborgen op de uitvoering door de diensten kost het veel tijd om de concept wettekst met een toelichting op te stellen. De nieuwe wet moet daarnaast na inwerkingtreding nog vele jaren mee kunnen; het dient een toekomstbestendige wet te zijn, die beter kan inspelen op de snel veranderende geopolitieke situatie, grote verscheidenheid aan dreigingen en technologische ontwikkelingen. Het streven is om medio 2026 het wetsvoorstel in openbare consultatie te brengen.

3.3 Betrouwbare, dienstbare en rechtvaardige Rijksdienst

Grenzeloos samenwerken en ambtelijk vakmanschap

Publiek leiderschap

Sterk publiek leiderschap en betrouwbaar bestuur zijn essentieel voor een kwalitatief hoogwaardige Rijksdienst. In 2025 werd een hervormingsagenda tot versobering van de Algemene Bestuursdienst gepresenteerd (Kamerstukken II 2024/25, 31490, nr. 360 en nr. 388). In deze hervormingsagenda staan rechtsstatelijk besef, inhoudelijke expertise en kennis van de praktijk in het werk van topambtenaren centraal.

Een effectieve overheid

In het hoofdlijnenakkoord en regeerprogramma van het demissionaire kabinet-Schoof is afgesproken dat er een voorstel komt om de onafhankelijkheid van de rijksinspecties beter te waarborgen. Als uitvoering hiervan is begin 2025 het wetsvoorstel Kaderwet rijksinspecties in internetconsultatie gebracht. De input uit de internetconsultatie heeft aanleiding gegeven voor nader overleg met de ministeries en rijksinspecties. Het wetsvoorstel Kaderwet rijksinspecties zal begin 2026 voor advies aanhangig gemaakt worden bij de Afdeling advies van de Raad van State. 

Het kabinet heeft in de brief van 14 maart 2025 lijnen geschetst voor de uitvoering van de taakstelling op de apparaatskosten van de Rijksdienst (Kamerstukken II 2024/2025, 31490, nr. 359). Deze lijnen zijn: het terugdringen van de externe inhuur en het aantal topambtenaren, efficiënter werken en digitalisering. In de brief is ook aangegeven dat het van belang is de kennis binnen de overheid te borgen en de taakstelling op een verantwoorde manier te realiseren. De departementen zijn zelf verantwoordelijk voor het realiseren van de taakstelling en de te nemen maatregelen hiervoor. Dit geldt ook voor het beperken van de administratieve lasten. BZK beziet waar binnen de rijksbrede bedrijfsvoering de lastendruk naar beneden gebracht kan worden. Zo is een start gemaakt met de herziening van het inkoopstelsel waarbij vermindering van lastendruk een uitgangspunt is. In de brief aan de Tweede Kamer van 3 oktober 2025 is op verzoek van de Tweede Kamer ingegaan op de voortgang en overige ontwikkelingen van de taakstelling, waaronder de monitoring (Kamerstukken 2025/2026, 31490, nr. 391). Het jaar 2025 stond vooral in het teken van de plan- en besluitvorming over de aanpak bij de departementen.

Op dit moment wordt gewerkt aan de vernieuwing van het Strategisch Personeel- en Organisatiebeleid. Een van de centrale pijlers hierin is een andere manier van werken, waarbij artificiële intelligentie (AI) en technologie een meer prominente rol krijgt. Een voorbeeld hiervan is Vlam-chat. Deze digitale assistent wordt ingezet ter ondersteuning van medewerkers. In 2025 bevindt Vlam-chat zich nog in de pilotfase, maar het initiatief geldt als één van de versnellers binnen de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (prioriteit 3: Artificiële Intelligentie). Een andere ontwikkeling is de AI-zoekmachine op IkwerkvoorNederland.nl, die het voor rijksmedewerkers eenvoudiger maakt om snel de juiste informatie te vinden over vacatures, arbeidsvoorwaarden, loopbaanmogelijkheden en selectieprocedures. Deze voorbeelden laten zien hoe technologie doelgericht wordt ingezet om arbeidsmarktkrapte het hoofd te bieden, processen te vereenvoudigen en het vakmanschap van rijksmedewerkers te versterken. De huidige aanpak sluit daarmee nadrukkelijk aan bij de eerder ingezette koers om het werk toekomstbestendig te organiseren.

Een integere, weerbare en sociaal veilige overheid

De overheid moet eerlijk, rechtvaardig en betrouwbaar zijn. Integriteit is daarom een belangrijk onderdeel van het ambtelijk vakmanschap. Daarbij geldt een sociaal veilige werkomgeving als randvoorwaarde, waar werknemers zich professioneel kunnen uitspreken, zonder dwang of oneigenlijke druk. In 2025 is een aantal belangrijke resultaten geboekt.

In januari is de Kamer geïnformeerd over de aanpak op discriminatie en racisme binnen de Rijksoverheid (Kamerstukken II 2024/25, 30950, nr. 433 en nr. 451). Er is een model aanpak discriminatie en racisme voor departementale beleids- en effectrapportages ontwikkeld. De Kamer is ook geïnformeerd over de opvolging van de motie Bamenga (Kamerstukken II 2024/25, 30950, nr. 415).

De motie verzoekt om in de functieomschrijvingen en beoordelingscycli van leidinggevenden de expliciete verantwoordelijkheid op te nemen voor een veilige en inclusieve werkomgeving, vrij van racisme en discriminatie. Er is een nieuwe Personeel Enquête Rijk over ervaren discriminatie binnen de Rijksoverheid uitgevoerd. De resultaten worden in 2026 gepubliceerd en aangeboden aan de Kamer.

De Kamer is begin maart 2025 geïnformeerd over de beoogde invulling van de aanbevelingen uit het rapport van de Algemene Rekenkamer over het integriteitsbeleid bij de twaalf ministeries en de coördinerende rol van de minister van BZK (Kamerstukken II 2024/25, 28844, nr. 283). De minister van BZK wil onder meer de coördinerende rol actiever in gaan vullen en beter zicht houden op de werking van het integriteitsbeleid. De rijksbrede Klachtencommissie Ongewenste Omgangsvormen en de Integriteitscommissie Rijk zijn ook van start gegaan. Rijksambtenaren kunnen daar een klacht indienen over ongewenste omgangsvormen of een melding doen over een vermoeden van een integriteitsschending, misstand of benadeling naar aanleiding van een melding. Voor beide commissies is één gezamenlijk meldpunt ingericht. Op het terrein van agressie en geweld tegen ambtenaren (publieksagressie) zijn de resultaten van het onderzoek naar het rijksbeleid in april 2025 beschikbaar gekomen en aangeboden aan de Tweede Kamer (Kamerstukken II 2024/25, 30950, nr. 463). Voor de zomer hebben de ministers van BZK en JenV de Kamer geïnformeerd over hun anti-corruptieaanpak (Kamerstukken II 2024/25, 29911, nr. 472). Zo ontwikkelt BZK bijvoorbeeld een toolkit waarmee organisaties corruptie en ondermijningsrisico’s in beeld krijgen.

Een inclusieve overheid

De overheid moet in verbinding staan met de samenleving. Hiervoor is een representatief medewerkersbestand noodzakelijk dat aansluit bij de verscheidenheid in de samenleving aan perspectieven, achtergronden, ervaring en kennis. Een diversiteit aan inzichten en achtergronden van ambtenaren vormt tegelijkertijd een buffer tegen (onbewust) discriminatoir overheidsoptreden. Het maakt de Rijksoverheid bovendien een goed én aantrekkelijk werkgever, zeker in de huidige krappe arbeidsmarkt. Inclusie, non-discriminatie en gelijkwaardigheid is daarnaast uitgangspunt van (grond)wet- en regelgeving.

In 2025 is onder andere gewerkt aan de rijksbrede implementatie van maatregelen en trainingen voor breed werven en objectief selecteren; het doel hiervan is het bevorderen van gelijkwaardige kansen en het tegengaan van arbeidsmarktdiscriminatie. Verder is het hernieuwde cross-mentoring programma uitgerold; dit programma richt zich op het wederzijds leren en benutten van diverse achtergronden. Ook is gewerkt aan de implementatie van het VN-Verdrag voor de rechten van mensen met een beperking in het rijksbrede personeelsbeleid. Er is uitvoering gegeven aan het rijksbrede plan van aanpak voor de banenafspraak en samengewerkt met uitvoeringsorganisatie Binnenwerk om duurzame banen te creëren voor deze doelgroep.

Een duurzame en hybride Rijksdienst

In 2025 is de beleidsreactie op de evaluatie van de rijksinkoopstrategie Inkopen met Impact aan de Kamer gestuurd, waarin de nieuwe rijksinkoopstrategie aangekondigd is. Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI) is hierin één van de drie grote maatschappelijke opgaves, naast Veiligheid en Leverancierszekerheid en Digitaal zaken doen als één Rijksdienst. Om de regeldruk te verminderen bij MVOI richten de verschillende departementen zich op de MOVI-thema’s waar zij de meeste impact op kunnen maken. In het najaar van 2025 vonden de eerste rijksbrede consultaties plaats om MVOI verder vorm te geven.

Voor de rijkskantoorhuisvesting en de facilitaire dienstverlening bereidde het Rijk zich in 2025 voor op verdere verduurzaming, zoals vereist in de Energie Efficiency Richtlijn (EED) en de Richtlijn energieprestatie van gebouwen IV (EPBD). Duurzaamheid is structureel in de bedrijfsvoering ingebed. In 2025 is voor beter inzicht en datagedreven sturing en beleid een duurzaamheidsdashboard ontwikkeld dat begin 2026 wordt gepubliceerd.

Hybride werken is nu de standaard binnen het Rijk en met eisen voor de fysieke werkomgeving vastgelegd in het in november 2025 vastgestelde kader Rijkskantoren. 

Het kabinet heeft, in lijn met de wens van de Kamer, de ambitie om de rijkswerkgelegenheid beter te spreiden over het land. Vanuit de coördinerende verantwoordelijkheid van de minister van BZK voor de rijksbrede aanpak, is hierover gerapporteerd in de brief van 19 september 2025 (Kamerstukken II 2025/26, 31490, nr. 390). Uit het gepresenteerde overzicht van huisvestingscasussen blijkt dat concrete stappen zijn gezet naar een betere spreiding van rijkswerkgelegenheid. Samen met provincies en regio’s wordt gezocht naar locaties waar regio en rijksdienst de meeste baat bij hebben.

Een open overheid

In 2025 is de overheidsbrede uitvoering en de uitvoerbaarheid van de Wet open overheid (Woo) verbeterd. BZK heeft een overheidsbreed afwegingskader ontwikkeld voor de inspanningsverplichting (art. 3.1 Woo), gewerkt aan de ontwikkeling van de generieke Woo-voorziening om (actief) openbaar gemaakte informatie voor iedereen op één plek vindbaar te maken en in samenwerking met overheidsbrede werkgroepen verschillende producten ontwikkeld, zoals de handreiking oneigenlijk gebruik Woo en een implementatieplan voor de Woo-contactpersoon. Ook wordt gewerkt aan een gestandaardiseerd optimaal proces voor de afhandeling van Woo-verzoeken. En de samenwerking met medeoverheden en de maatschappelijke partners is versterkt. Zo is het Actieplan Open Overheid herijkt en is op initiatief van BZK een internationale coalitie rondom betekenisvolle actieve openbaarmaking gestart (Kamerstukken II, 2025/26, 29362, nr. 393). Tot slot zijn de voorbereidingen voor de wetsevaluatie gestart, waarmee we meer inzicht willen krijgen in de doelmatigheid, doeltreffendheid en overheidsbrede effecten van de Woo in de praktijk.

3.4 Toekomstbestendig digitaliseren

In juli 2025 hebben we als gemeenten, provincies, waterschappen, publieke dienstverleners en het Rijk gezamenlijk de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) (Kamerstukken II 2024/25, 26643, nr. 1366) en de Stand van zaken Investeringsagenda NDS gepubliceerd (Kamerstukken II 2024/25, 2025D46911). De NDS is één van de pijlers van het kabinetsbeleid op digitalisering om de digitale basis van ons land te versterken en maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. De prioriteiten waar in de NDS op wordt gefocust zijn soevereine cloudtechnologie, het verantwoord delen en gebruiken van data, het benutten van de kansen die artificiële Intelligentie (AI) biedt, het centraal stellen van burgers en ondernemers, het versterken van de digitale weerbaarheid van de overheid en het ontwikkelen van digitaal vakmanschap van ambtenaren. Financiële besluitvorming over de NDS en haar prioriteiten is nog nodig. Om inzicht te geven in de benodigde financiële dekking is een tussenstand van de investeringsagenda opgeleverd en aan de Tweede Kamer gezonden (Stand van zaken - Investeringsagenda NDS). Op dit moment wordt de investeringsagenda verder uitgewerkt.

In het kader van deze strategie heeft BZK in 2025 het NDS uitvoeringsprogramma opgestart en het Bestuurlijk Overleg Digitalisering opgericht. De NDS heeft al invloed gesorteerd op hoe invulling is gegeven aan het eerder ingezette beleid dat in de volgende alinea’s aan de orde komt.

Deugdelijk bestuur

Basisinfrastructuur op orde

Met de NDS hebben we afgesproken als één overheid te werken onder architectuur. In 2025 is het Bureau Architectuur Digitale Overheid opgericht om hierin een coördinerende rol te spelen. Ook hebben we in 2025 de eerste versie van het afsprakenstelsel Federatief Datastelsel (FDS) vastgesteld en is de FDS opgenomen in de NDS.

In 2025 hebben we het Generieke Digitale Infrastructuur (GDI) vernieuwingsbudget geïnvesteerd in meer dan twintig vernieuwingstrajecten van huidige bouwstenen van de GDI en toekomstige afspraken, standaarden en voorzieningen. Met het Innovatiebudget zijn in 2025 veertien veelbelovende innovatieprojectenvan de 71 geselecteerd en toegekend. Vanuit het vernieuwingsbudget is circa € 73 mln. uitgegeven en vanuit het innovatiebudget circa € 3 mln. Ook hebben we de eerste rapportage gepubliceerd voor het IT-portfolio van Logius in het kader van Life Cycle Management.

Daarnaast zijn er ontwikkelingen op het gebied van de ID-wallet, Basisregistratie Personen (BRP), Paspoorten en het Burgerservicenummer. Zo hebben we een kleine groep gebruikers een eerste versie van de Nederlandse publieke ID-wallet laten testen (Kamerstukken II 2024/25, 26643, nr. 1371). We hebben in het BRP-stelsel het portaal MyRNIgerealiseerd en in het programma paspoortmaatregelen hebben we onder andere de Paspoortuitvoeringsregeling Nederland 2001 aangepast zodat een betere functiescheiding bij uitgevende instanties verplicht is (Stcrt. 2025, 5151). We hebben sinds 11 november 2025 voor de inwoners van Bonaire, Sint Eustatius en Saba een Burgerservicenummer (BSN) ingeregeld, waarmee inwoners een DigiD kunnen aanvragen en overheidsorganen in Caribisch Nederland gerechtigd zijn het BSN te verwerken.

De informatiehuishouding van het Rijk is wederom in volwassenheid gestegen in de richting van het beleidsdoel om eind 2026 gemiddeld het volwassenheidsniveau 3 te realiseren. Belangrijke resultaten in 2025 waren de herziene ambtseed (met aandacht voor het belang van informatiehuishouding), herziene beleidskaders voor e-mail en chatarchivering en het veiligstellen van informatie van vertrekkende bewindspersonen. Eind 2025 is het vernieuwde meerjarenplan 2026-2030 aan de Eerste en Tweede Kamer gestuurd (Kamerstukken II 2026/26 29362, nr. 393).

Verantwoorde AI, algoritmes en digitale technologie

Wegens de snelle ontwikkelingen hebben we AI een prioriteit in de NDS gemaakt. Daarnaast brachten we verschillende ondersteunende producten uit, waaronder een beslishulp AI-verordening en een document over AI-geletterdheid. Ook hebben we voor alle overheidsorganisaties een AI-verordening-servicepunt ingericht voor vragen.

Artificiële intelligentie is steeds belangrijker voor de aansluiting bij de leefwereld van burgers en ondernemers en wordt steeds meer ingezet binnen de overheid. Daarom hebben we in juli 2025 de community ‘Platform AI en Overheid’ opgericht. We zijn gestart met een AI-opschalingsfaciliteit om goede gebruiken op te schalen. Ook hebben we in 2025 vanuit verschillende overheidsorganisaties commitment opgehaald voor de nieuwe AI-assistent Vlam-Chat, wat neerkomt op zo’n 34.000 ambtenaren die hiermee na een succesvolle pilot zullen gaan werken. Dit sluit aan bij de NDS en het recente TNO-rapport Overheidsbrede monitor Generatieve AI, waarin wordt aangegeven dat de inzet van AI kan bijdragen aan het aanpakken van huidige en toekomstige uitdagingen, zoals arbeidsmarktkrapte (Kamerstukken II 2026/25 26643, nr. 1450). Het kabinet heeft tijdig en succesvol een voorstel ingediend voor de AI-fabriek in Europa, bij EuroHPC (Kamerstukken II 2024/25, 26643, nr. 1451). Tot slot is er, samen met TNO, een onderzoek gestart naar het stimuleren van open taalmodellen.

Met betrekking tot Open Data hebben we in 2025 op data.overheid.nl 630 nieuwe high-value datasets gepubliceerd. Daarnaast is het Centraal Bureau van Statistiek aangewezen als bevoegd orgaan in het kader van de Datagovernanceverordening en is de Dataverordening in werking getreden.

Zelfredzaamheid

Digitale dienstverlening

Vanuit de NDS-prioriteit ‘burger en ondernemer centraal’ zetten we in op de één overheid benadering. In 2025 zijn we gestart om een betrouwbare, herkenbare online wegwijzer op Overheid.nl te realiseren, om de samenhang voor burgers te vergroten. Daarnaast standaardiseren we met overheidsbrede interactieservices bepaalde dienstverlening. Dit geldt ook voor ondernemers, via het MijnOverheid Zakelijk traject.

Verder hebben we in 2025 onderzoek gedaan naar het perspectief van burgers en ondernemers op proactieve dienstverlening. Ook is hiervoor een overheidsbrede visie en strategie opgesteld. Met deze visie en de NDS, zijn de eerste knelpunten geïdentificeerd en geprioriteerd.

In 2025 is het aantal praktijkinitiatieven met fysieke overheidsbrede dienstverlening uitgebreid naar 28. Ook zijn proeftuinen gestart om het bereik van overheidsbrede dienstverlening te vergroten. Vanuit het traject levensgebeurtenissen pakten we de knelpunten aan die jongeren ervaren tijdens de transitie van jeugdzorg naar volwassenenondersteuning. Voor ondernemers hebben we gewerkt aan verschillende trajecten, bijvoorbeeld voor jonge startende ondernemers, ondernemers in zwaar weer en nabestaanden van ondernemers. Ook ondersteunen we overheidsorganisaties met het voldoen aan de toegankelijkheidseisen voor websites en apps.

Digitale weerbaarheid, autonomie en Cloud

Nederland is een van de meest gedigitaliseerde landen ter wereld. Dat is een kracht maar ook een risico. In de NDS zijn mogelijke acties hieromtrent opgenomen in de prioriteit ‘digitale autonomie en weerbaarheid’. Om onze digitale weerbaarheid te versterken hebben we in 2025 het Cyberbeveiligingsbesluit (Cbw) in behandeling gebracht bij de Tweede Kamer, de Baseline Informatiebeveiliging Overheid 2 (BIO2)vastgesteld, samen met de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur het toezicht op de Cbw verder ingericht, de Security Operation Centers (SOCs) versterkt middels het programma Versterken SOC Stelsel Rijk en een EU-brede routekaart voor Post Quantum Cryptografie opgesteld en gepubliceerd. Het kabinet heeft kennisgenomen van het rapport ‘Van kwetsbaar naar weerbaar’ over dat overheidsorganisaties onvoldoende voorbereid zijn op langdurige uitval van ICT-dienstverlening (Kamerstukken II 2024/24, 29362, nr. 388) en neemt dit mee in de prioriteit Versterken digitale weerbaarheid en autonomie van de overheid van de NDS. De rijksbrede IT-sourcingstrategie en -handreiking zijn vastgesteld. Deze zijn gericht op het versterken van de digitale weerbaarheid. De verplichte basisopleiding digitale weerbaarheid is in 2025 praktisch van start gegaan voor ruim 100.000 medewerkers van de Rijksoverheid en wordt ook gebruikt door medeoverheden. Onder de NDS hebben we gewerkt aan het versterken van de positionering van ICT-personeel door het bundelen en actualiseren van bestaande beleidslijnen rond instroom, doorstroom en behoud van ICT-professionals.

Daarnaast is met publiekscampagnes samen met het ministerie van Justitie en Veiligheid bijgedragen aan bewustwording en ondersteuning van de digitale weerbaarheid van burgers. Ook hebben we in dit kader gewerkt aan de omvang en kwaliteit van het webportfolio van de (Rijks)overheid, bijvoorbeeld door de actualisatie van het domeinnaambeleid uit 2011.

Op het gebied van digitale autonomie en Cloud hebben we verschillende acties ondernomen. Zo zijn deze twee onderwerpen opgenomen als prioriteiten in de NDS. In het kader van de agenda Digitale Open Strategische Autonomie (DOSA) hebben we de visie digitale autonomie en soevereiniteit van de overheid in de ministerraad vastgesteld en gepubliceerd. Ook verkennen we via de NDS hoe een overheidsbrede soevereine clouddienst eruit kan gaan zien. Op 11 december 2025 hebben we in Den Haag samen met Frankrijk, Duitsland en Italië de European Digital Infrastructure Consortium(EDIC) ten behoeve van Digitale Gemeenschapsgoederen gelanceerd. Het doel van deze EDIC is om Europese lidstaten meer digitaal autonoom te maken. Nederland (CIO Rijk) neemt het voorzitterschap op zich.

3.5 Herstel Groningen

In 2025 was een belangrijk en intensief jaar voor de hersteloperatie in Groningen. Vrijwel alle maatregelen uit Nij Begun die zien op herstel en perspectief zijn inmiddels geïmplementeerd, of worden dat komend jaar. Op deze manier werkt het kabinet aan een schadevrije, veilige en verduurzaamde huizen in een regio met toekomstperspectief voor haar inwoners. Toch laat de beving van 3.4 op de schaal van Richter van 14 november 2025 nabij Zeerijp zien dat de gevolgen van de gaswinning in Groningen voor veel mensen in Groningen en Noord-Drenthe nog steeds voelbaar zijn. Ondanks het stoppen van de gaswinning uit het grote Groningenveld op 19 april 2024 blijft de ondergrond nog jaren onrustig. Deze onrust heeft zijn weerslag op de inwoners van Groningen en Noord-Drenthe. De beving maakt ook duidelijk hoe essentieel het is dat we blijven werken aan het afhandelen van schade, het versterken van woningen en het terugwinnen van vertrouwen in de overheid.

Een schadevrije, veilige en verduurzaamde woning

Het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) heeft in de eerste weken na de beving bijna 4.000 nieuwe fysieke schademeldingen ontvangen. Dit is een flink aantal, maar in de afgelopen jaren zijn er door het IMG al 343.000 schades afgehandeld. Dit neemt niet weg dat de bevingen veel impact blijft hebben op de inwoners en de regio. Om de veiligheid van inwoners te garanderen onderzoekt en versterkt wanneer nodig de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) woningen in het aardbevingsgebied. In 2025 heeft de NCG ruim 1400 huizen versterkt en daarmee haar doelstelling voor 2025 behaald. Dat brengt het totaal aantal huizen dat aan de veiligheidsnorm voldoet op 18.569 (c.a. 67 % van de totale voorraad). In de situaties waar de versterking of schadeafhandeling vast dreigen te lopen, en/of er sprake is van complexiteit, is het van belang om zorgvuldig te kunnen handelen. De vangnetten spelen een belangrijke rol om te komen tot een oplossing voor deze bewoners. Daarnaast ondersteunen de provinciale programma’s zoals het Erfgoedprogramma, het Mkb-programma en het Agro-programma eigenaren en ondernemers met deskundig advies en financiële middelen ten behoeve van behoud en toekomstgerichte investeringen.

Ook is een Agenda voor Herstel vastgesteld, die zich richt op het verbeteren van de samenwerking tussen alle betrokken overheden en organisaties bij de hersteloperatie. Daarnaast heeft het kabinet met de gemeenten een routekaart opgesteld voor de aanpak van onaanvaardbare verschillen in de versterking. Voor verschillen in de schadeafhandeling heeft het IMG in september 2025 de aanvullende vaste vergoeding bij fysieke schade breed opengesteld. Tot slot is de isolatieaanpak op 2 september 2025 van start gegaan. Hiermee kunnen bewoners profiteren van snellere verduurzaming, meer wooncomfort en lagere energielasten waarmee energiearmoede in het aardbevingsgebied teruggebracht wordt. Ook biedt de NCG sinds april 2025 aan de betreffende inwoners aan om de isolatiemaatregelen te combineren met lichte versterkingen. Daarmee kunnen nu alle bewoners die te maken hebben met versterking, gelijktijdig ook hun woning isoleren.

Toekomstperspectief voor de regio

In 2025 zijn door Rijk en de regionale medeoverheden de Sociale en Economische Agenda vastgesteld. De eerste maatregelen zijn inmiddels gestart. Omdat het van belang is dat jongeren, inwoners en ondernemers over 30 jaar de vruchten kunnen plukken van deze agenda’s, wordt er gewerkt aan een toekomstbestendige uitvoeringsstructuur van beide agenda’s. Bij het formuleren en uitwerken van deze agenda’s zijn medeoverheden, mkb-ondernemers, het georganiseerde bedrijfsleven, onderwijs- en kennisinstellingen, experts, jongeren, andere bewoners en tal van experts betrokken. De generatielange inzet van het Rijk voor het inlossen van de ereschuld wordt vastgelegd in de Groningenwet. Het wetsvoorstel dat de generatielange inzet vastlegt is op 9 oktober jongstleden naar de Kamer gestuurd voor behandeling (Kamerstukken II 2025/26, 36836, nr. 3).

Staat van Groningen en Noord-Drenthe

Om inzicht te krijgen in de resultaten van de hersteloperatie en het bieden van toekomstperspectief aan de regio, wordt jaarlijks de Staat van Groningen en Noord-Drenthe opgesteld (SvGND). Op 15 april heeft een samenwerkingsverband van onafhankelijke onderzoekers de eerste Staat van Groningen en Noord-Drenthe gepubliceerd. Hiermee komt het kabinet een toezegging na die na de parlementaire enquête is gedaan: een jaarlijks, samenhangend beeld van alle beschikbare informatie en onderzoeken over hoe het gaat met het herstel, de veiligheid en de (brede) welvaart in de regio. De komende jaren moet de SvGND uitgroeien tot hét instrument om een vinger aan de pols te houden. Niet alleen door vooruitgang te laten zien in grafieken en getallen, maar door een stem te geven aan de gedupeerden, en door te laten zíén hoe de mensen en de regio verder komen.

3.6 Overzicht periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen

Periodieke Rapportage over Artikel 7 Werkgevers- en bedrijfsvoeringsbeleid

In 2025 is deze Periodieke Rapportage gepubliceerd en voorzien van een kabinetsreactie (Kamerstuk 30985, nr. 67). Dit rapport onderzocht de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid in de periode 2019-2023 dat valt onder artikel 7 van de begroting van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Dit artikel gaat over het werkgevers- en bedrijfsvoeringsbeleid. De doelstelling van begrotingsartikel 7 is: ‘’De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) streeft naar een overheid die betrouwbaar, dienstbaar, dichtbij en rechtvaardig is en haar maatschappelijke taken optimaal uitvoert. Dit gebeurt door het creëren van randvoorwaarden voor het optimaal en duurzaam functioneren van overheidsorganisaties.’’ Om invulling te geven aan deze doelstelling zijn drie punten kenmerkend: ‘goed werkgeverschap’, de inrichting van en rol in de rijksbrede bedrijfsvoering en het borgen van de kwaliteit van de ambtelijke top (Algemene Bestuursdienst). Het ministerie draagt hieraan bij in een regisserende en coördinerende rol, respectievelijk op het terrein van collectieve arbeidsvoorwaarden, personeelsbeleid rijk en organisatie en bedrijfsvoering van het Rijk, waaronder ICT, huisvesting, inkoop en faciliteiten en Management Development. De rijksbrede bedrijfsvoering betreft de niet-financiële bedrijfsvoering, bedoeld om alle ruim 140.000 ambtenaren in staat te stellen samen aan de Rijksopgaven te werken – teneinde maatschappelijke opgaven te realiseren.

Periodieke Rapportage over Artikel 6.5 Identiteitsstelsel

In de Strategische Evaluatie Agenda stond opgenomen dat deze Periodieke Rapportage wordt afgerond in 2025. Deze Periodieke Rapportage zal echter begin 2026 met de Tweede Kamer gedeeld worden.

Voor het meest recente overzicht van de programmering van periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen, zie het overzicht Ingepland en uitgevoerd onderzoek op rijksfinancien.nl.

Voor de realisatie van deze andere grote (evaluatie)onderzoeken, zie bijlage 3 "Afgerond evaluatie- en overig onderzoek".

3.7 Openbaarheidsparagraaf

Het Programma Transparant werkte in 2025 als één werkorganisatie voor het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) ter ondersteuning bij openbaarmaking en verbetering van de Informatiehuishouding.

Actieve openbaarmaking

BZK heeft de ambitie om vooruitstrevend te zijn op het gebied van actieve openbaarmaking. Ons departement ziet het als een verantwoordelijkheid om goede voorbeelden (‘best practices’) te ontwikkelen op dit gebied. Hiervoor hebben BZK en VRO de ‘Topdossieraanpak’ vastgesteld. Op basis van deze aanpak inventariseert programma Transparant welke thema’s in de maatschappelijke belangstelling staan en in aanmerking komen voor proactieve openbaarmaking. Dit gebeurt onder andere aan de hand van de TopThemaMonitor (TTM). Het eerste TopThemamonitor-rapport werd in 2025 vastgesteld. BZK en VRO streven ernaar om ieder jaar aan het openbaar maken van 10 topdossiers te werken.

In 2025 maakte BZK dossiers proactief openbaar, waaronder de Wet Groningen en de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). De achterliggende stukken maakten we openbaar op het moment dat de dossiers aan de Kamer werden aangeboden: een mooi voorbeeld van betekenisvolle openbaarmaking als integraal onderdeel van het beleidsproces.

BZK/VRO deed in 2025 een proef met het standaard proactief openbaar maken van agenda’s, verslagen en bijbehorende stukken van de overleggen van de Bestuursraad. Deze proef wordt geëvalueerd.

Ook voldeden BZK en VRO als eerste departementen aan artikel 3.3 van de Woo, met de actieve openbaarmaking van de eerste twee tranches van categorieën informatie.

Passieve openbaarmaking

Maatregelen om de afhandeling van Woo-verzoeken te versnellen, hadden effect: de gemiddelde doorlooptijd van een Woo-verzoek binnen BZK/VRO Kern was in 2024 ruim 120 dagen; in 2025 was deze teruggebracht naar ongeveer 60 dagen. In 2025 werd 50% van de verzoeken binnen de wettelijke termijn afgehandeld.

Afgelopen jaar werkten wij aan een Woo-zaaksysteem (naar verwachting live in januari 2026) en een dashboard voor informatiehuishouding en openbaarmaking. Met deze nieuwe instrumenten krijgen directies overzicht over, en grip op, hun taken en verantwoordelijkheden rond openbaarmaking.

Kennis binnen de organisatie over het afhandelen van Woo-verzoeken is vergroot, met trainingen en een nieuwe set werkinstructies. Ook is gewerkt aan het aanpassen van de autorisatiestructuur voor standaard-toegang tot het documentmanagementsysteem en de netwerkschijven. Hierdoor kan het Woo-team van BZK en VRO op termijn makkelijker en sneller zoeken naar gevraagde informatie.

Verbeteren van de informatiehuishouding

In 2025 voerden wij bij alle directies een nulmeting uit op de informatiehuishouding. Hierbij gingen wij na waar directies informatie hebben opgeslagen, hoeveel informatie dat is en wat duurzaam moet worden bewaard. Op basis hiervan adviseerden de informatiecoördinatoren de directies over mogelijke maatregelen en boden IHH-specialisten praktische hulp bij het opschonen en structureren van dossiers.

Verder is gewerkt aan het ontwikkelen van een kwaliteitssysteem voor informatiehuishouding.

De activiteiten voor het verbeteren van de informatiehuishouding sluiten als volgt aan bij de vier actielijnen van het rijksbrede programma Open Overheid:

Actielijn 1 Informatieprofessionals

In 2025 is ons voorlichtingsmateriaal voor het verbeteren van de informatiehuishouding verder uitgebreid. Op basis van het Zorgvuldig en Open (ZO) concept van Programma Open Overheid hebben wij binnen BZK de campagne ‘Schrijven voor openbaarmaking’ uitgevoerd, waarmee we de aandacht vestigden op het feit dat alles wat beleidsambtenaren schrijven openbaar kan worden. Daarnaast gaven we praktische tips om hier bij het schrijven al rekening mee te houden. In voorbereiding op de beëindiging van het programma is een strategisch personeelsplan opgesteld.

Actielijn 2 Aard en volume van informatie

Afgelopen jaar is binnen BZK opschoning van dossiers projectmatig aangepakt. Programma Transparant bood directies hiervoor praktische ondersteuning aan, met een team IHH-specialisten.

Ook zijn in 2025 de eerste stappen gezet om netwerkschijven op te schonen met behulp van geavanceerde technieken voor het inventariseren van documenten en het automatisch verwijderen van dubbele versies.

Actielijn 3 Informatiesystemen

BZK/VRO is een van de kopgroep-departementen binnen het programma Beter Samen Werken (BSW). Doel van BSW is het creëren van een optimale digitale werkomgeving voor de rijksambtenaar, die informatiehuishouding, samenwerking en openbaarmaking beter moet gaan ondersteunen. In 2025 werkte BZK mee aan een testdag waarin medewerkers de mogelijkheden van samenwerken in één digitale omgeving verkenden.

Actielijn 4 Bestuur en naleving

Dit jaar rapporteerden de informatiecoördinatoren ieder kwartaal de stand van zaken rond informatiehuishouding, aan de directies, en werden dossiers in het documentmanagementsysteem periodiek gecontroleerd. Tevens is een dashboard IHH opgeleverd wat helpt bij het sturen op de kwaliteitsverbetering van dossiers.

3.8 Ongekend Onrecht

Voor de ministeries die het aangaat bevat het onderdeel beleidsprioriteiten een rapportage zoals bedoeld in de brief van de minister-president d.d. 26 juni 2023 (Kamerstuk II 2022/23, 35 510, nr. 135). Daarin is aan de desbetreffende bewindspersonen verzocht te rapporteren over het vervolg op het rapport «Ongekend Onrecht». In het beleidsverslag besteedt de minister aandacht aan de voortgang van de maatregelen in het kader van het rapport ongekend onrecht. Hierin wordt verzocht te rapporteren op de stand van zaken van de maatregelen aan de hand van een tabel. Deze is toegevoegd in bijlage 6 van dit jaarverslag.

3.9 Onderuitputting

De Tweede Kamer verzoekt het kabinet om bij de verantwoording over het jaar 2025 aandacht te besteden aan resultaatbereik in relatie tot onderuitputting, als gevolg van bijvoorbeeld arbeidskrapte. Van de totale onderuitputting worden de grootste en/of belangrijkste meevallende realisaties apart toegelicht. De overige meevallende realisaties worden in de post «overige meevallers» toegelicht.

De grootste posten met onderuitputting vanaf de tweede suppletoire begroting 2025, namelijk groter dan € 10 mln., zijn opgenomen in de tabel en worden onderstaand toegelicht.

Toelichting

Uitgaven

Duurzaam herstel

De maatregel Duurzaam herstel is erop gericht om de kans op terugkerende schade te verkleinen door de constructie van een woning te verbeteren of herstellen. In 2025 zijn minder woningen duurzaam hersteld dan eerder verwacht en daarom is er op dit budget een onderuitputting van € 154,2 mln. De totale verwachte kosten van duurzaam herstel zijn gelijk gebleven.

Vergoeding fysieke schade

Op basis van de realisatiegegevens van het IMG wordt het budget voor de regeling fysieke schade naar beneden bijgesteld met € 153,0 mln. Dit wordt onder andere veroorzaakt door gedragseffecten in de keuze voor schadeafhandeling door de bewoners. Dit zit hem met name in lagere aanvragen voor zowel de Vaste Eenmalige Schadevergoeding als de Aanvullende vaste vergoeding. Verder zijn er meer aanvragen afgehandeld dan begroot maar is de gemiddelde schadevergoeding lager dan vooraf ingeschat.

Versterkingsoperatie

Op de uitgaven van de reguliere versterkingsoperatie is er een onderuitputting van € 140,4 mln. Dit komt omdat een deel van de woningen in de versterkingsoperatie lichter versterkt hoeven te worden dan eerder begroot (€ 10,0 mln.). Daarnaast vinden de uitgaven voor de zogenoemde Big Five projecten buiten de reguliere versterkingsoperatie later plaats dan eerder verwacht (€ 21,0 mln.). Er vinden uitgaven van de regeling maatwerk in de versterkingsoperatie plaats in latere jaren (€ 7,5 mln.). Verder zijn er minder reguliere versterkingsuitgaven gedaan dan bij de tweede suppletoire begroting 2025 werd verwacht.

Vergoeding waardedaling

Bij de vergoeding waardedaling zijn er in 2025 minder aanvragen gedaan dan eerder geraamd, dit wordt onder andere veroorzaakt door gedragseffecten in de keuze voor schadeafhandeling door de bewoners. Hierdoor is er een onderuitputting van € 93,7mln.

Bijdrage RVO

Met de bijdrage aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) wordt de uitvoering van de schadeafhandeling door het IMG bekostigd. De onderuitputting is voor de uitgaven € 57,6 mln. Dit komt doordat het IMG minder schadeaanvragen heeft afgehandeld in 2025 dan in eerste instantie werd verwacht.

Kwijtschelden publieke schulden

De realisatie op de uitgaven van de kwijtschelding publieke schulden is € 47,2 mln. lager uitgevallen dan geraamd doordat de uitgaven en de derving van inkomsten als gevolg van de kwijtschelding bij gemeenten en waterschappen lager uitvielen dan begroot.

Versterken in eigen beheer

Voor versterken in eigen beheer is in 2025 € 28,9 mln minder uitgegeven dan verwacht omdat de uitgaven voor de versterkingsoperatie moeilijk zijn te voorspellen, waardoor het budget lastig te plannen is.

Werkbudgetten

Diverse uitgaven die worden betaald vanuit de werkbudgetten zijn vanwege vertraging in de opdrachtverlening niet uitgegeven, waardoor er € 22,5 mln van het uitgavenbudget niet tot besteding is gekomen.

Inhuur externen

Bij inhuur is er onderschrijding van € 22,2 mln. op de uitgaven. Deze onderschrijding wordt voornamelijk veroorzaakt door de lagere inhuur voor de Nationale Coördinator Groningen (NCG) dan begroot.

Eigen personeel

Bij eigen personeel is er een onderschrijding van € 17,1 mln. op de uitgaven. Dit wordt veroorzaakt doordat niet alle openstaande vacatures ingevuld konden worden.

Clustering en gebiedsfonds

De middelen voor clustering en gebiedsfonds zijn vastgelegd in de Meerjarige regeling. Het uitgavenritme is aangesloten op het tempo van de versterking. Ondanks uitvoerige afstemming met de regio hierover sloot de begroting nog niet aan bij de regeling. Daardoor zijn de uitgaven € 16,1 mln. lager dan eerder geraamd.

ICT

De uitgaven (€ 12,7 mln.) aan ICT zijn lager uitgevallen. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door lagere uitgaven en verplichtingen voor de ICT van de Rijksorganisatie voor Informatiehuishouding (RvIHH) dan begroot.

Knelpunten NCG

Het betreft uitgaven voor de versterkingsoperatie die moeilijk te zijn voorspellen, waardoor het budget lastig te plannen is. In 2025 is er minder versterkt dan oorspronkelijk gepland hierdoor waardoor onderuitputting is ontstaan.

Leefbaarheid en wijkontwikkeling

De middelen voor leefbaarheid en wijkontwikkeling zijn vastgelegd in de Meerjarige regeling. Het uitgavenritme is aangesloten op het tempo van de versterking. Ondanks uitvoerige afstemming met de regio hierover sloot de begroting nog niet aan bij de regeling. Daardoor zijn de uitgaven € 10,8 mln. lager dan eerder geraamd.

Versterken en perspectief

Het betreft uitgaven voor de versterkingsoperatie die moeilijk te zijn voorspellen, waardoor het budget lastig te plannen is. In 2025 is er minder versterkt dan oorspronkelijk gepland hierdoor waardoor onderuitputting is ontstaan.

3.10 Brede welvaart

Naar aanleiding van de motie Hammelburg c.s. (Kamerstukken 2021/22, 35925, nr. 88) worden er jaarlijks, in samenwerking met het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), departementale factsheets Brede Welvaart ontwikkeld.

Het CBS zal op Verantwoordingsdag 2026 de factsheets publiceren met de meest geactualiseerde data. De waardes van de hieronder genoemde indicatoren zijn nog gebaseerd op de meest recente factsheets Brede Welvaart 2024 en in enkele gevallen verrijkt met andere data.

Over het openbaar bestuur en democratie houdt het CBS onder meer indicatoren bij met betrekking tot de opkomst bij parlementsverkiezingen en de corruptie perceptie index. Data laten zien dat de opkomst bij parlementsverkiezingen sinds 2017 stapsgewijs daalt van 81,9% in 2017 naar 77,7% in 2023. Uit gegevens van de Kiesraad blijkt dat in 2025 de opkomst weer iets gestegen is naar 78,3%. Deze indicator beïnvloedt indirect de brede welvaart. De hoogte en de spreiding van de opkomst bij verkiezingen kunnen een indicatie geven van de legitimiteit van het politiek systeem, wat de basis vormt voor overheidsbeleid. BZK bewaakt de legitimiteit van het democratisch bestel en probeert de opkomst te bevorderen, hoewel tal van maatschappelijke, psychologische en politieke factoren hierop van invloed zijn. De indicator corruptie perceptie index rangschikt landen op basis van hoe corrupt de publieke sector wordt beschouwd: hoe hoger de score hoe minder corrupt een land wordt waargenomen. In Nederland daalt deze indicator geleidelijk (daling brede welvaart) van circa 83% in 2014 naar 79% in 2023. Internationaal onderzoek toont aan dat minder corruptie samenhangt met hogere welvaart en welzijn. Vertrouwen van burgers in het bestuur wordt beïnvloed door hun perceptie van corruptie. BZK bevordert integriteit bij bestuurders, volksvertegenwoordigers en ambtenaren.

Over overheidsdienstverlening en de informatiesamenleving houdt het CBS onder meer een indicator bij over slachtofferschap van online criminaliteit van Nederlanders. Hieruit blijkt dat in 2023 zo’n 15,6% van de bevolking van 15 jaar en ouder slachtoffer was van online criminaliteit. Op het gebied van bewustwording werkt BZK nauw samen met de ministeries van JenV en EZK aan publiekscommunicatie en versterking van bestaande sociaal-maatschappelijke en culturele netwerken. Daarbij is het doel om burgers bewust te maken van digitale risico’s en gedragsverandering teweeg te brengen zodat burgers hun apparaten en gegevens beter beschermen. Tegelijkertijd is gewerkt aan passende ondersteuning. Bijvoorbeeld door instrumenten te realiseren die overheidsorganisaties helpen bij het veilig inkopen van ICT-producten en diensten. Om burgers te helpen valse websites makkelijker te onderscheiden van echte overheidswebsites wordt proefgedraaid met de logodetectie dienst van Stichting Internetdomeinregistratie Nederland (SIDN) als middel om het domeinportfolio van de Rijksoverheid beter op orde te brengen en malafide websites te detecteren en uit de lucht te halen. Ter verdere verbetering van de herkenbaarheid van de digitale overheid wordt daarnaast gewerkt aan een impactonderzoek naar invoering van één beveiligde overheidsextensie, te beginnen bij de Rijksoverheid. Tot slot werkt BZK aan instrumenten die de inzet van AI en algoritmen transparant maken en zorgen voor de juiste randvoorwaarden.

3.11 Focusonderwerp: Risico's voor de goede inning en besteding van belasting en premiegeld

De Tweede Kamer heeft het thema "Risico's voor de goede inning en besteding van belasting en premiegeld" aangewezen als focusonderwerp voor de verantwoording over het jaar 2025. De Tweede Kamer vindt het belangrijk dat lessen uit de verantwoording worden betrokken bij het opstellen van toekomstige begrotingen. Door te leren van wat goed ging en wat beter moet, kunnen kabinet en Kamer beter prioriteiten stellen en belasting- en premiegeld zo effectief en doelmatig mogelijk inzetten, met zoveel mogelijk maatschappelijke impact. Er is behoefte aan meer inzicht in de belangrijkste risico’s voor die effectieve en doelmatige inzet, om vervolgens ook beter te kunnen sturen op het beheersen van die risico’s.

Concreet verzoekt de Tweede Kamer om in het jaarverslag 2025 in te gaan op drie concrete, budgettair omvangrijke en/of strategisch belangrijke (beleids)programma's of overheidsactiviteiten. Deze risico's kunnen te maken hebben met beleid of de bedrijfsvoering.

Voor de selectie van risico’s uit dit focusonderwerp is gebruikgemaakt van een risicoanalyse van het ministerie van BZK. De eerste twee risico’s zijn beleidsmatig van aard. Het derde risico heeft betrekking op de bedrijfsvoering van het ministerie van BZK. Hieronder worden de drie risico's toegelicht.

Weerbaarheid van bestuur

Politieke ambtsdragers vervullen een waardevol ambt. Zij zetten zich dagelijks in voor onze democratische rechtsstaat en doen dit met veel toewijding en plezier. Zij zijn de dragers van onze democratie en staan middenin de samenleving. Helaas kunnen zij bij de uitoefening van hun ambt te maken krijgen met agressie, intimidatie of bedreiging. Het is niet in de laatste plaats om deze reden dat de aantrekkelijkheid van het ambt van decentrale bestuurders afneemt. Verder speelt ook de hoge werkdruk een rol. Politieke ambtsdragers kunnen steeds moeilijker een balans behouden tussen werk en privé. Andere sleutelspelers in de democratische rechtsstaat staan eveneens onder druk: ook journalisten, advocaten, rechters, hulpverleners en wetenschappers krijgen met agressie te maken.

Het ministerie van BZK heeft zich samen met het Netwerk Weerbaar Bestuur ingezet voor de weerbaarheid van decentrale politieke ambtsdragers en hun organisatie, zodat zij zonder vormen van oneigenlijke druk hun ambt kunnen vervullen. Het Netwerk Weerbaar Bestuur heeft het veiligheidspakket voor griffiers en het steunpakket online haat gelanceerd. Het Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur (OTWB) heeft bij meer dan 170 gemeenten en alle provincies de bewustwording van bestuurders, volksvertegenwoordigers en ambtenaren over het belang van weerbaarheid vergroot. De veiligheidsscan voor decentrale volksvertegenwoordigers van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) is verbeterd. De aantrekkelijkheid van het ambt is versterkt door te investeren in de opleiding- en ontwikkelingsmogelijkheden van politieke ambtsdragers, hun rechtspositie te verbeteren en hun ondersteuning te versterken. 

Digitale weerbaarheid

Nederland is een van de meest gedigitaliseerde landen ter wereld. Dat is een kracht, maar ook een risico. Cyberaanvallen, storingen en te grote afhankelijkheid van een te beperkt aantal technologiebedrijven bedreigen de veiligheid en digitale open strategische autonomie van Nederland. Als overheidssystemen uitvallen, of niet meer werken zoals bedoeld, kunnen burgers en ondernemers in de problemen komen. Zo kunnen bijvoorbeeld de gegevens die de overheid van deze groepen verwerkt op straat komen liggen, of kunnen uitkeringen niet worden uitbetaald.

Één overheidsbrede aanpak

Met de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) – die in juli 2025 is gepresenteerd - wordt een overheidsbrede aanpak voor ‘digitale weerbaarheid en autonomie’ in kaart gebracht. De brief Stand van zaken Investeringsagenda NDS biedt een eerste inzicht in de kosten om de NDS te kunnen realiseren. Op basis van de definitieve Investeringsagenda NDS kunnen dan (politieke) keuzes worden gemaakt. Uit het daarvoor bestemde besluitvormingsproces moet nog blijken in welke vorm de ambities doorgang kunnen vinden. Digitale weerbaarheid en autonomie is één van de zes NDS-prioriteiten. Dit betekent dat de NDS in beeld brengt hoe we onze zelfstandigheid als het gaat om digitale technologie kunnen vergroten, en ervoor kunnen zorgen dat we wendbaar zijn en minder afhankelijk zijn van een te beperkt aantal leveranciers. Onder de NDS valt ook het voornemen de stabiliteit van de Rijksoverheid en medeoverheden te versterken door onze digitale weerbaarheid continu te verbeteren. Bij crises zou dit verder effectief herstel betekenen, zodat verstoringen geen langdurige schade veroorzaken. Oefeningen zijn hierbij belangrijk om als één overheid uit te voeren. Hierbij werken overheidsorganisaties samen met de markt om beveiligingsrisico’s te beperken, zoals het uitlekken van gevoelige gegevens en het onvoldoende beschermen van informatie in de toekomst. Daarnaast voorziet het ministerie van BZK in kennisontwikkeling en kennisdeling bij alle overheidslagen en organiseert daarnaast jaarlijks voor alle overheidsorganisaties het overheidsbrede cyberprogramma, inclusief een overheidsbrede cyberoefening.

De bestaande Rijksbrede stuurgroep digitale weerbaarheid is in het kader van de NDS in het derde kwartaal uitgebreid met de medeoverheden, waarmee de besturing een overheidsbreed karakter heeft gekregen en is uitgebreid met digitale autonomie. De visie op digitale autonomie en soevereiniteit van de overheid is in december vastgesteld door de Ministerraad. Verder is voor digitale autonomie een samenwerking aangegaan met het Digitale Autonomie Competence Center. Andere resultaten die zijn opgeleverd zijn een handreiking voor crypto agility en een onderzoek naar crypto inventory tooling.

De rijksbrede aanpak

Het ministerie van BZK werkt aan het verhogen van de digitale weerbaarheid van de overheid. Het ministerie van BZK versterkt het risicomanagement en regelt adequate monitoring en detectie voor zowel departement als uitvoeringsorganisaties, zodat aanvallen van kwaadwillende actoren gedetecteerd worden. Ook test het ministerie van BZK de feitelijke digitale weerbaarheid door bijvoorbeeld red teaming (een geavanceerde securitytest) op kritieke onderdelen en gaat aan de slag met de bevindingen. De voorbereidende werkzaamheden voor de Cyberbeveiligingswet (met inwerkingtreding in 2026) hielpen de digitale weerbaarheid ook al in 2025 te verhogen.

De aanpak van BZK

Daarnaast is er een BZK/VRO-brede I-strategie, waarin executiekracht, weerbaarheid en gebruik van nieuwe technologie centraal staan. In 2025 is een roadmap uitgewerkt om de digitale weerbaarheid te versterken en is de security board gestart. Concreet is er een bewustwordingscampagne gestart voor medewerkers, is er een generiek control framework èn is er een business continuity framework ontwikkeld. Ook is een inventarisatie gestart van de hoog Te Beschermen Belangen en de vraag welke aanvullende maatregelen daarop nodig zijn. Dit krijgt in 2026 verder vervolg.

Onvoldoende capaciteit, middelen en slagkracht

De uitvoering van de opgaven van het ministerie van BZK vraagt om voldoende en gespecialiseerde capaciteit. Door krapte op de arbeidsmarkt staat deze capaciteit onder druk, zowel bij het Rijk als bij decentrale overheden. Wanneer de beschikbare capaciteit en expertise niet tijdig en gericht worden ingezet of onvoldoende aansluiten bij de uitvoeringsopgaven, kan dit ertoe leiden dat beleid later of minder volledig wordt uitgevoerd dan beoogd. Hoewel de beschikbaarheid van personeel op de arbeidsmarkt daarbij slechts beperkt valt binnen de directe invloedssfeer van het ministerie, kan wel actief worden gestuurd op het verhogen van de capaciteit via de instroom, doorstroom en behoud van personeel en het terugdringen van externe inhuur.

Vanuit het ministerie van BZK wordt ingezet op de werving van specifieke doelgroepen (denk aan ICT- en technische functies), door middel van de inzet van specialistische recruiters. Hiermee, en door verambtelijking, wordt de afhankelijkheid van externe inhuur beperkt. ‘’Verambtelijking’’ houdt in dat dat externe medewerkers wordt gevraagd in dienst te komen als ambtenaar. Daarnaast investeert het ministerie van BZK op instroom, doorstroom en behoud van personeel door middel van inzet van verschillende HR-instrumenten. Denk aan het vergroten van de instroom van jong talent middels het bieden van stagemogelijkheden, een MBO-traineeprogramma, de samenwerking met onderwijs en het rijksbrede talentprogramma. Daarnaast bestaat de mogelijkheid gebruik te maken van tijdelijke capaciteit bij acute of geplande vraag naar personeel en expertise. Denk aan programmamanagement of expertise op beleid en advies.

Naast de maatregelen voor het ministerie zelf, heeft het kabinet in 2023 de Uitvoerbaarheidstoets Decentrale Overheden vastgesteld. Uitgangspunt is dat het vakdepartement de desbetreffende (koepel van) decentrale overheden vanaf de start van de beleidsvorming betrekt, zodat beleid vormgegeven wordt dat uitvoerbaar is voor de overheden die dit moeten uitvoeren. Het gaat hierbij om vragen als: hoe kunnen gemeenten, provincies en/of waterschappen dit beleid of de wetgeving goed uitvoeren, sluit de taak aan op hun bestaande takenpakket en hun deskundigheid en krijgen ze er genoeg middelen voor van de Rijksoverheid.

4. Beleidsartikelen

4.1 Artikel 1. Openbaar bestuur en democratie

Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) werkt aan een slagvaardig en betrouwbaar openbaar bestuur waarop inwoners kunnen vertrouwen en wat oog heeft voor de menselijke maat. Een openbaar bestuur dat samen met de samenleving in staat is de maatschappelijke opgaven op te lossen. Veranderingen in onze maatschappij beïnvloeden hoe ons bestuur en onze democratie werkt. Om waarden als legitieme besluitvorming, slagkrachtig openbaar bestuur en transparantie daarbij te behouden en democratische waarden en vrijheden te borgen en versterken, is continue aandacht nodig voor de werking en inrichting van democratie en bestuur.

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft de zorg voor het goed functioneren van het openbaar bestuur van ons land.

Inwoners verlangen in toenemende mate maatwerk van de overheid. Dat vraagt om een overheid die in kan spelen op hun individuele behoeften en om kan gaan met uiteenlopende maatschappelijke opgaven op verschillende schaalniveaus. Daarnaast zijn er grote maatschappelijke opgaven die we als overheden alleen samen met de samenleving kunnen oplossen. Om hier goed op in te kunnen spelen organiseren we de overheid zo dicht mogelijk bij de burger en met betrokkenheid van de burger.

Met het oog op de doelen binnen dit beleidsartikel is een gezamenlijke inzet van gemeenten, provincies, waterschappen en het Rijk nodig.

De slagvaardigheid en legitimatie van het openbaar bestuur vraagt om een zo helder mogelijke taakverdeling tussen de overheden, financiering die daarbij aansluit, draagkracht in de uitvoering, onderlinge afstemming en samenwerking, betrokkenheid van burgers, ruimte voor maatwerk en zorg voor en toerusting van de mensen werkzaam in het openbaar bestuur.

De minister van BZK is hoeder van de Grondwet (GW).

De minister van BZK is verantwoordelijk voor:

Stimuleren

• – Om de slagvaardigheid van het openbaar bestuur te versterken stimuleert de minister van BZK de samenwerking tussen overheden en het werken als één overheid, onder meer via Agenda stad en de City Deals.

• – Ter versterking van het democratisch bestel werkt de minister van BZK aan een sterkere verbinding van inwoner en overheid, aan betere toerusting en ondersteuning van politieke ambtsdragers en aan een weerbaarder bestuur. De minister stimuleert en faciliteert betrokken partijen en draagt zorg voor kennisontwikkeling en –verspreiding. Concrete voorbeelden zijn Netwerk Weerbaar bestuur en Kennispunt Lokale Politieke Partijen.

• – De minister van BZK stimuleert, vanuit haar verantwoordelijkheid voor de Grondwet, het mensenrechtenbeleid in Nederland.

• – De minister van BZK heeft een stimulerende rol voor een betrouwbare overheid door medeondertekening van de Algemene wet bestuursrecht. Deze wet is kaderstellend voor een behoorlijk bestuur.

• – De minister van BZK draagt (mede in reactie op het rapport Ongekend onrecht) zorg voor een betere dienstverlening aan de burger vanuit alle onderdelen van de overheid (Kamerstukken II 2020/21, 35 510, nr. 4).

• – Medeoverheden worden gecompenseerd voor de uitgaven en derving van inkomsten als gevolg van het kwijtschelden van publieke schulden aan gedupeerden van de toeslagenaffaire (Stcrt. 2021, 47680).

Financieren

• – Op basis van de Financiële-verhoudingswet (Fvw) is de minister van BZK - samen met de Staatssecretaris van Financiën (de fondsbeheerders) - verantwoordelijk voor het beheer van het gemeente- en provinciefonds. De middelen voor beide fondsen kennen een eigen begroting (gemeentefonds en provinciefonds) maar het beheer kan niet los gezien worden van de rest van het stelsel. Op basis van de Gemw en PW is de minister van BZK verantwoordelijk voor het stelsel van decentrale belastingen.

• – Tevens financiert de minister van BZK de rechtspositionele regelingen van (voormalige) politieke ambtsdragers.

Regisseren

• – Op basis van artikel 2 van de Fvw wordt van beleidsvoornemens van het Rijk, die leiden tot een wijziging van de uitoefening van taken of activiteiten door provincies of gemeenten, aangegeven wat de financiële gevolgen zijn van deze wijziging voor provincies of gemeenten. Hiernaast dient te worden aangegeven via welke bekostigingswijze de financiële gevolgen voor de provincies of gemeenten kunnen worden opgevangen. Hierover vindt overleg plaats met de minister van BZK en de minister van Financiën.

• – Op basis van de Gemeentewet (Gemw) en Provinciewet (PW) is de minister van BZK daarnaast verantwoordelijk voor de interbestuurlijke verhoudingen en het Rijksbeleid dat de medeoverheden raakt. De minister coördineert hierbij het overleg tussen het Rijk en de medeoverheden. Door de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr) waarvoor de minister van BZK verantwoordelijk is, kunnen gemeenten, provincies en waterschappen samenwerken in publiekrechtelijke constructies.

• – Betrouwbare en transparante verkiezingen zijn essentieel voor het vertrouwen in de democratie. De minister van BZK is verantwoordelijk voor de Kieswet (KW), die de verkiezingen voor de leden van de Eerste Kamer en Tweede Kamer der Staten-Generaal, het Europees Parlement, Provinciale Staten, algemene besturen van waterschappen, eilandsraden en gemeenteraden regelt.

• – De minister van BZK is verantwoordelijk voor de aanpak van discriminatie en de daarbij behorende wetgeving, zoals de Algemene wet gelijke behandeling en de Wet gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen. De minister van BZK heeft een coördinerende rol in de aanpak van discriminatie.

Uitvoeren

• – Politieke partijen vervullen een cruciale rol in de democratie. De minister van BZK voert de Wet financiering politieke partijen(Wfpp) uit en financiert deze ook.

• – De minister van BZK geeft uitvoering aan het Nederlandse decoratiestelsel en aan de ontslag- en benoemingsprocedures van burgemeesters, commissarissen van de Koning en leden van de Hoge Colleges van Staat.

• – Om het stelsel van het openbaar bestuur te ondersteunen voert de minister onderzoek uit en ontwikkelt zij kennisproducten, zoals de Staat van het Bestuur en de website www.findo.nl.

Wet op de politieke partijen

Op 12 mei 2025 is het wetsvoorstel Wet op de politieke partijen ingediend bij de Tweede Kamer. De Kamer heeft daarna hun eerste en tweede inbreng op het verslag geleverd (2 juli en 25 september 2025).

Versterken democratische instituties en weerbaar bestuur

Middelen uit enveloppe goed bestuur en sterke rechtsstaat zijn vrijgemaakt voor het versterken van de democratie en weerbaar bestuur (Kamerstukken II, 2024/25, 33 047, nr. 41). In 2025 zijn middelen ingezet voor de uitbreiding van het mandaat van de Kiesraad, het toegankelijk en uitvoerbaar organiseren van verkiezingen, democratisch burgerschap en weerbaarheid tegen desinformatie. Er is een meerjarige impuls (2025-2029) verstrekt aan alle provincies ter versterking van de slagkracht van van kleinere gemeenten tegen ondermijning. Tevens is een impuls verstrekt aan 25 gemeenten en 3 provincies voor preventieve beveiligingsmaatregelen voor vergaderingen van volksvertegenwoordigers.

Strategische onderzoeken

Vanaf de ontwerpbegroting 2025 zijn vanuit beleidsartikel 1.1 de Regio Deals overgeheveld naar artikel 3.3 van de VRO-begroting. Verder is vanaf de ontwerpbegroting 2025 vanuit beleidsartikel 1.2 het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid overgeheveld naar artikel 1.1 van de VRO-begroting. Voor de jaren 2021 tot en met 2024 worden de realisaties van deze onderdelen nog wel gepresenteerd in het jaarverslag van BZK.

Uitgaven

1.1 Bestuur en regio

Subsidies (regelingen)

Oorlogsgravenstichting (OGS)

Namens de Nederlandse overheid onderhoudt de Oorlogsgravenstichting wereldwijd ongeveer 50.000 graven van Nederlandse oorlogsslachtoffers. Deze graven liggen in meer dan vijftig landen, verspreid over vijf continenten. Het zwaartepunt ligt daarbij in Indonesië. Tevens verzorgt de Stichting ruim 10.000 graven van militairen van de geallieerde strijdkrachten in Nederland. De OGS ontvangt jaarlijks een subsidie van BZK voor zijn kernactiviteiten. In 2024 is het traject herijking kerntaken/passende financiële bekostiging gestart. Dit heeft geleid tot extra structurele middelen voor de OGS (voorjaarsbesluitvorming 2025). Deze extra middelen zullen in de periode 2025 tot en met 2030 in jaarlijkse stappen beschikbaar komen. Voor 2025 is tevens een extra incidenteel bedrag (€ 1,55 mln.) beschikbaar gesteld voor het achterstallig onderhoud aan de paden ereveld Loenen.

Werk aan uitvoering (WaU)

Multiproblematiek

Samen met gemeenten is door Divosa en BZK verder gewerkt aan het lerend stelsel binnen de gemeentelijke uitvoering, met name voor dienstverlening aan inwoners met meervoudige problematiek. In 2026 wordt de kennis die voortkomt uit dit stelsel in de vorm van bouwstenen voor integrale dienstverlening opgeleverd en met andere gemeenten gedeeld. Daarnaast worden zaken waar een beleids- of stelselwijziging voor nodig is, gepresenteerd.

Basisinfrastructuur

Aan dit budget is € 2 mln. toegevoegd vanuit de eindejaarsmarge ter bekostiging van de overlopende verplichting in het kader van Versterking Dienstverlening Gemeente.

Opdrachten

Bestuur en regio

Via diverse reallocaties zijn middelen naar het instrument subsidies overgeboekt om de extra incidentele subsidie aan de OGS te kunnen verstrekken. Daarnaast is er een reallocatie geweest van € 5,5 mln. naar artikel 1.2 democratie (bijdrage aan mede overheden) ter compensatie van gemeenten voor de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen.

Versterken rechtsstaat

In 2025 zijn onderzoeken gestart naar de toekomst van de Grondwet in het kader van nieuwe technologieën. Verder zijn de eerste stappen gezet richting de versterking van de rechtsstaat. Echter, deze ontwikkeling kost tijd. Om die reden is in 2025 vooral gewerkt aan beleidsvorming. Daarnaast heeft er in 2025 een reallocatie van € 3,9 mln. plaatsgevonden naar 1.2 democratie (bijdrage aan medeoverheden) ter compensatie van gemeenten voor de vervroegde Tweede Kamer verkiezingen.

Antidiscriminatie

Op het terrein van antidiscriminatie is onderzoek gedaan naar de registratie van discriminatie, wordt online discriminatie aangepakt en zijn verschillende opdrachten uitgezet ter voorbereiding op de oprichting van de antidiscriminatievoorziening op de BES. Daarnaast is in 2025 € 2,5 mln. overgeboekt naar het gemeentefonds. Gemeenten zetten zich in voor de preventie van discriminatie op lokaal niveau, burgers kunnen bij de gemeenten gebruik maken van de gemeentelijke antidiscriminatie voorzieningen. Om initiatieven voor preventie van discriminatie verder te stimuleren krijgen alle gemeenten een bijdrage in de vorm van een decentralisatie uitkering. Tevens is er € 1 mln. beschikbaar gesteld aan Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme.

Bijdrage aan medeoverheden

Groeiopgave Almere

Almere heeft in 2025 wederom een aanvullende bijdrage ontvangen vanwege de uitzonderlijke groeikosten van de gemeente. De bijdrage houdt verband met de groeiafspraken die met Almere zijn gemaakt in het kader van het programma Rijk- en Regioprogramma Amsterdam Almere Markermeer (RRAAM) en in de uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0. De specifieke uitkering is met ingang van 2025 omgezet in een decentralisatie-uitkering zonder nadere bestedingsvoorwaarden. In dit kader heeft een overheveling naar het gemeentefonds plaatsgevonden.

Diverse bijdragen

Er heeft een overboeking naar het gemeentefonds plaatsgevonden van € 3,3 mln. voor de bekostiging van de decentrale uitkering voor het Nationaal Programma Vitale Regio's.

1.2 Democratie

Subsidies (regelingen)

Politieke partijen

Politieke partijen krijgen subsidie op grond van de Wet financiering politieke partijen (Wfpp). Een politieke partij komt voor subsidie in aanmerking als zij voldoet aan de in de Wfpp genoemde voorwaarden voor subsidie.

In 2025 ontvingen zeventien politieke partijen subsidie. Als gevolg van de motie-Jetten c.s. (Kamerstukken II 2019/20, 35 300, nr. 19; Kamerstukken II 2019/20, 35 300 IIA, nr. 8) is het beschikbare budget voor de subsidie voor de politieke partijen met ingang van 2020 jaarlijks met € 8,65 mln. verhoogd. Een deel van de middelen zou per 2025 eindigen, waardoor de subsidiebudget voor politieke partijen fors zou aflopen. Met het hoofdlijnenakkoord 2024 heeft het kabinet-Schoof € 3,65 mln. structureel beschikbaar gesteld om de daling van het subsidiebudget te voorkomen.

Conform de Wfpp is een bedrag van circa € 0,6 mln. ontvangen vanuit het ministerie van Buitenlandse Zaken bij de eerste suppletoire begroting. Deze middelen gebruiken politieke partijen voor de steun die zusterpartijen in het buitenland geven aan de opbouw van een solide functionerend democratisch meerpartijensysteem.

PVV kent geen leden en voldoet daarmee niet aan de subsidievoorwaarden van de Wfpp. De resterende middelen op dit budget zijn overgeheveld naar het gemeentefonds ten behoeve van de organisatie van de Tweede Kamerverkiezing in 2025.

Subsidies decentrale politieke partijen

Voor de Wet op de politieke partijen (Wpp) die wordt voorbereid was subsidiebudget voor decentrale politieke partijen beschikbaar voor de jaren 2025 en 2026. In verband met vertraging van het wetsvoorstel vond bij de eerste suppletoire begroting een kasschuif plaats van € 8,4 mln. van 2025 en 2026 naar 2027 en 2028. Met deze kasschuif is vanaf 2026 structurele dekking gerealiseerd.

Opdrachten

Verbinding inwoner en overheid

In het kader van verkiezingen zijn opdrachten verstrekt, onder meer voor het experiment met het nieuwe stembiljet en de organisatie van de vervroegde Tweede Kamerverkiezing. De Kiesraad ontving € 2 mln. incidenteel voor de transitie van de Kiesraad.

In 2025 waren er middelen beschikbaar gesteld voor versterking van de ondersteuning van de Tweede Kamer. Nader onderzoek was nodig hoe dit bedrag goed besteed kon worden. Een deel van de middelen zijn daarom via een kasschuif van 2025 (€ 9,9 mln.) naar 2026 (€ 9,9 mln.) geschoven.

Ter compensatie van gemeenten voor de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen is € 4,2 mln. gerealloceerd.

Daarnaast hebben er meerdere reallocaties plaatsgevonden om intensiveringen vanuit de enveloppe goed bestuur en sterke rechtsstaat op het juiste instrument te verantwoorden. Ook is er circa € 2 mln. overgeboekt om de uitvoering en implementatie van de EU-verordening inzake transparantie en gerichte politieke reclame op het instrument 'bijdragen aan ZBO's/RWT's' te verantwoorden. Tevens is in het kader van het hoofdlijnenakkoord voor digitaal burgerschap en desinformatie € 1,7 mln. gerealloceerd naar artikel 6 van de BZK begroting.

Weerbaar bestuur

Een meerjarige bijdrage (2025-2029) van € 2 mln. is bij Voorjaarsnota overgeheveld naar het provinciefonds om de aanjagende en regisserende rol van de provincies te versterken richting kleinere gemeenten bij de aanpak van ondermijnende invloeden, via bijvoorbeeld kennisuitwisseling en regionale samenwerking.

Een bijdrage van € 3 mln. is bij Najaarsnota overgeheveld naar het gemeentefonds en het provinciefonds. Zodat 25 gemeenten en 3 provincies, die onderdeel uitmaken van het leernetwerk veilig vergaderen middelen kunnen besteden aan een veiligheidsprotocol, het uitvoeren van een veiligheidsscan of het aanpassen van de vergaderzaal.

Ter compensatie van gemeenten voor de vervroegde Tweede Kamer verkiezingen is € 3,3 mln. gerealloceerd binnen beleidsartikel 1.2.

Ontvangsten

Dit betreft voornamelijk de bijdrage van de waterschappen voor een bedrag van € 11,8 mln. Gemeenten bepalen de waarde van onroerende zaken (WOZ). De WOZ-waardes worden echter ook door het Rijk en de waterschappen gebruikt en daarom dragen zij jaarlijks ook bij aan de uitvoeringskosten voor een bedrag van € 21,8 mln. Omdat de bijdrage van de waterschappen naar verhouding te hoog is, krijgen zij vanuit het Coalitieakkoord, sinds 2022 tot en met 2025, jaarlijks € 10 mln. korting.

Daarnaast ontvangt het ministerie van BZK jaarlijks een bedrag van de waterschappen in het kader van de organisatie van de Waterschapsverkiezingen. Dit bedrag wordt periodiek geïndexeerd, onder andere in 2024 is dit gebeurd. De ontvangsten voor 2025 bedroegen circa € 3,3 mln. De kosten die de gemeenten voor de organisatie van de Waterschapsverkiezingen maken worden vergoed door de waterschappen.

4.2 Artikel 2. Nationale Veiligheid

De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) beschermt de nationale veiligheid. Dit doet de AIVD door tijdig dreigingen, internationale politieke ontwikkelingen en risico’s te onderkennen, die niet direct zichtbaar zijn en doet daartoe onderzoek in binnen- en buitenland. De AIVD signaleert, adviseert en deelt gericht informatie met samenwerkingspartners zodat deze de dreiging en risico’s kunnen reduceren. Waar nodig reduceert de AIVD zelfstandig risico’s.

Uitvoeren

• – De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) is verantwoordelijk voor de taakuitvoering van de AIVD. De AIVD verricht onderzoek met behulp van bijzondere bevoegdheden. Op basis van de bevindingen informeert en adviseert de AIVD de samenwerkingspartners met ambtsberichten en analyses (waaronder openbare publicaties). De minister van BZK legt zo veel als mogelijk in het openbaar verantwoording af aan de Tweede Kamer als geheel of in de vaste Kamercommissie Binnenlandse Zaken. Waar dat niet kan, vanwege geheimhoudingsnoodzaak, gebeurt dit via de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD) van de Tweede Kamer.

• – Voor de taakuitvoering zijn stevige waarborgen ingericht in de vorm van toetsing, toezicht en controle. Dit vanwege de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van mensen die kan worden gemaakt met de inzet van bijzondere bevoegdheden. Voor de inzet van een groot aantal bijzondere bevoegdheden is toestemming nodig van de minister van BZK. Met de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017) is, na de toestemming van de minister en voorafgaand aan de inzet van een groot aantal bijzondere bevoegdheden, een onafhankelijke toetsing nodig van de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB). Daarnaast houdt de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) toezicht op de werkzaamheden van de AIVD, waaronder toezicht tijdens en na afloop van de inzet van bevoegdheden.

De Unit Veiligheidsonderzoeken (UVO) ziet een stijging van het aantal verzoeken tot het uitvoeren van veiligheidsonderzoeken van personeel in diverse sectoren, mede als gevolg van de toenemende dreiging van een grootschalig conflict. Ondanks de niet afnemende vraag naar veiligheidsonderzoeken, heeft de UVO ook in 2025 de aan de Tweede Kamer toegezegde norm van 90% van de veiligheidsonderzoeken binnen acht weken gehaald, te weten 92,6%. In 2025 zijn in totaal 85.639 besluiten genomen, waarvan 32.862 door de mandaathouder (Koninklijke Marechaussee).

Om de groei van het aantal verzoeken aan te kunnen, zijn in 2024 een aantal structurele maatregelen genomen. Deze maatregelen zijn in 2025 verder uitgewerkt en ten uitvoer gebracht. Eén van de processen die verder is geautomatiseerd in 2025, is het inrichten van het elektronisch aanvragen van veiligheidsonderzoeken voor de sector burgerluchtvaart.

De UVO heeft een bijdrage geleverd aan de geslaagde NAVO-top in Nederland. Ze heeft hiervoor ruim 500 veiligheidsonderzoeken uitgevoerd naar personeel dat tijdens de top werkzaam was binnen diverse beveiligde zones.

Met het akkoord van de Eerste Kamer op 30 september 2025, is de laatste stap gezet voor de inwerkingtreding van de herziene Wet Veiligheidsonderzoeken (Wvo). De inwerkingtreding van de herziene wet zal in 2026 plaatsvinden. De wet is aangepast om meer flexibiliteit te bieden aan sectoren waar medewerkers die een vertrouwensfunctie bekleden veelvuldig van werkgever wisselen. In dat geval zijn er minder administratieve lasten en minder kosten voor de betrokken organisaties.

Uitgaven

Vanwege het bijzondere karakter van dit begrotingsartikel en de gedeeltelijk geheime uitgaven zijn de uitgaven niet nader uitgesplitst. De apparaatsuitgaven zijn daarom niet opgenomen in het centraal apparaatsartikel. Wanneer het karakter het toelaat kunnen uitgaven van geheim naar apparaat worden gehaald.

In de huidige turbulente geopolitieke ontwikkelingen is het voor de AIVD noodzakelijk om deze uitdagingen tegemoet te kunnen blijven treden. Om de hiervoor benodigde groei vorm te geven zijn middelen beschikbaar gesteld vanuit het kabinet-Schoof. Deze groei behoeft ook huisvesting. In 2025 is hieraan in brede zin gewerkt.

Ontvangsten

Aan het uitvoeren van een veiligheidsonderzoek door de UVO zijn kosten verbonden (Artikel 9a Wet Veiligheidsonderzoeken (Wvo)). Voor uitgevoerde veiligheidsonderzoeken bij (overheids-)organisaties wordt een jaarlijks vastgesteld tarief in rekening gebracht. Naar aanleiding van de hogere ontvangsten van 2024 is het ontvangstenkader in 2025 verhoogd van € 16 mln. naar € 18 mln. Dit kader is ruim gehaald.

4.3 Artikel 3. Woningmarkt

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is met ingang van het kabinet-Schoof niet meer verantwoordelijk voor beleid van dit artikel. Dit artikel is per Ontwerpbegroting 2025 herverkaveld naar de begroting van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (Kamerstukken II 2024/25, 36600 XXII, nr. 1).

4.4 Artikel 4. Energietransitie gebouwde omgeving en bouwkwaliteit

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is met ingang van het kabinet-Schoof niet meer verantwoordelijk voor beleid van dit artikel. Dit artikel is per Ontwerpbegroting 2025 herverkaveld naar de begroting van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (Kamerstukken II 2024/25, 36600 XXII, nr. 1).

4.5 Artikel 5. Ruimtelijke ordening en Omgevingswet

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is met ingang van het kabinet-Schoof niet meer verantwoordelijk voor beleid van dit artikel. Dit artikel is per Ontwerpbegroting 2025 herverkaveld naar de begroting van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (Kamerstukken II 2024/25, 36600 XXII, nr. 1).

4.6 Artikel 6. Overheidsdienstverlening en informatiesamenleving

Een digitale samenleving over de grenzen heen die rekening houdt met burgers en werkt aan maatschappelijke opgaven.

De minister van BZK is verantwoordelijk voor het bevorderen van een toegankelijke digitale overheidsdienstverlening en zet daarbij digitale innovaties in.

Nederlandse Digitaliseringsstrategie

In juli 2025 is de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) gepubliceerd waarin zes prioriteiten en vier interventies zijn benoemd, waarop alle overheidsorganisaties als één overheid samen versnellen (Kamerstukken II 2024/25, 26643, nr. 136).

Het gaat hierbij om de inzet van soevereine cloudtechnologie, het verantwoord delen en gebruiken van data, het benutten van de kansen die Artificiële Intelligentie (AI) biedt, het centraal stellen van burgers en ondernemers, het versterken van de digitale weerbaarheid van de overheid en het ontwikkelen van digitaal vakmanschap van ambtenaren. Daarnaast gaat het ook om het invoeren en handhaven van (digitale) standaarden, het verplicht maken van bepaalde collectieve oplossingen en bouwstenen, het werken aan een overheidsbrede IT-sourcingstrategie, het bundelen van onze koopkracht, de implementatie van digitale wetgeving en het wegnemen van juridische knelpunten.

Het uitvoeringsprogramma NDS is gestart, waarmee de in de NDS opgenomen versnellers voor de prioriteiten en de politiek-bestuurlijke interventies verder zijn uitgewerkt. Ook is er een eerste stand van zaken opgesteld van de investeringsagenda (Stand van zaken - Investeringsagenda NDS) die inzicht geeft in wat nodig is om de NDS financieel te kunnen realiseren. Financiële besluitvorming over de NDS en haar prioriteiten is nog nodig. Op dit moment wordt de investeringsagenda verder uitgewerkt.

Goed Bestuur

In 2025 zijn er nieuwe functionaliteiten aan het Algoritmeregister toegevoegd en is sprake van een groei in het aantal registraties. Het Algoritmekader, dat handvatten biedt voor het verantwoord inzetten van AI en algoritmes door de overheid, is uitgebreid met diverse onderwerpen en ook functioneel verder ontwikkeld. Voor de implementatie van de AI-verordening zijn diverse activiteiten ontplooid, zoals hulpmiddelen voor het toetsen van de impact op overheidsorganisaties en door het organiseren van toezicht op de naleving van de AI-verordening. Met de AI-opschalingsfaciliteit worden bewezen effectieve en verantwoorde AI-toepassingen breed beschikbaar gesteld voor overheidsorganisaties. Hiermee bevorderen we hergebruik van AI toepassingen voor de overheid. Daarnaast is onderzoek gedaan naar de wijze waarop overheidsorganisaties geautomatiseerde selectietechnieken inzetten en zijn hulpmiddelen ontwikkeld om risico’s van dergelijke technieken te mitigeren. Ook zijn er pilots gefinancierd voor het verbeteren van de transparantie van besluiten die met behulp van algoritmes zijn genomen.

Het kabinet pakte in 2025 online desinformatie o.a. aan door te investeren in wetenschappelijk onderzoek, onderzoek ten behoeve van handhaving van de Digital Services Act door toezichthouders op de grote online platforms. In 2025 is het plan van aanpak online discriminatie gelanceerd, de activiteiten zijn gericht op het bestrijden van online discriminerende, racistische en haatdragende uitingen en het ondersteunen van degenen die het doelwit zijn.

Werk Aan Uitvoering (WAU) en Parlementaire Ondervragingscommissie. Kinderopvangtoeslag (POK) -middelen

Met de middelen die beschikbaar zijn gesteld vanuit WAU en POK-middelen die na de kinderopvangtoeslagenaffaire beschikbaar zijn gesteld, is in 2025 verder invulling gegeven aan de verbetering van de overheidsbrede dienstverlening. Vanuit de beleidsopgave herinzet van apparaten zijn in 2025 laptops ter beschikking gesteld (Kamerstukken II 2024/25, 26643, nr. 1371). Hiermee kunnen mensen die nu niet kunnen meedoen aan de digitaliserende samenleving digitaal vaardiger worden. Het programma Toekomst BRP heeft in 2025 diverse verbeteringen gerealiseerd voor de Basisregistratie Personen. Zo is het portaal Registratie Niet-Ingezetenen (MyRNI) online gegaan. Hiermee kunnen niet-ingezeten (bijvoorbeeld Nederlanders die in het buitenland wonen) veiliger en efficiënter adreswijzigingen doorgeven. Verder is op 11 november 2025 de Wet invoering BSN en voorzieningen digitale overheid BES (Staatsblad 2025, 304) gedeeltelijk in werking getreden. Alle inwoners van Bonaire, Sint Eustatius en Saba beschikken nu over een BSN en alle overheidsorganisaties in Caribisch Nederland mogen het BSN gebruiken.