XII Infrastructuur en Waterstaat

GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN

Figuur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x €1 miljoen). Totaal € 13.905.428

Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x €1 miljoen). Totaal € 117.112

A. ALGEMEEN

1 1. Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening

AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.

Hierbij bied ik, mede namens de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (XII) over het jaar 2025 aan.

Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van Infrastructuur en Waterstaat decharge te verlenen over het in het jaar 2025 gevoerde financiële beheer.

Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.

Minister van Infrastructuur en Waterstaat,V.P.G.Karremans

Dechargeverlening door de Tweede Kamer

Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.

Dechargeverlening door de Eerste Kamer

Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van Financiën.

2. Leeswijzer

Algemeen

Voor u ligt het Jaarverslag 2025 van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Hoofdstuk XII van de Rijksbegroting. In dit Jaarverslag 2025 wordt verantwoording afgelegd over de gerealiseerde uitgaven, ontvangsten en aangegane verplichtingen ten opzichte van de begroting 2025.

Opbouw

Naast dit Jaarverslag, Hoofdstuk XII van de Rijksbegroting, kent IenW ook de Jaarverslagen van het Mobiliteitsfonds en het Deltafonds, respectievelijk Hoofdstuk A en J van de Rijksbegroting. In deze fondsen worden de concrete investeringsprojecten en programma’s geraamd en verantwoord.

Normering Jaarverslag

De financiële informatie in het beleidsverslag (onderdeel B) wordt gepresenteerd door middel van de tabellen ‘Budgettaire gevolgen van beleid’. Verschillen tussen de vastgestelde begroting en de realisatie worden conform de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2026 op het niveau van de financiële instrumenten toegelicht volgens onderstaande uniforme ondergrenzen. In aanvulling hierop worden ook de verschillen van de verplichtingen en de ontvangsten volgens deze ondergrenzen toegelicht.

Afronding budgettaire tabellen en verantwoordingsstaat

De verplichtingen, uitgaven en ontvangsten in de verantwoordingsstaat zijn in lijn met de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften naar boven afgerond. Om aansluiting te hebben tussen de budgettaire tabellen en de verantwoordingsstaat, zijn de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten in budgettaire tabellen waar relevant tevens naar boven afgerond. Met deze werkwijze komen de cijfers in de verantwoordingsstaat overeen met de cijfers zoals opgenomen in de budgettaire tabellen.

Grondslagen voor de vastlegging en de waardering

De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving, waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2026 en de Regeling agentschappen. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agentschappen het baten-lastenstelsel.

Indicatoren en kengetallen

Het jaarverslag is opgesteld conform de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2026 (RBV). De RBV stelt dat er op 13 maart een door de Auditdienst Rijk goedgekeurd jaarverslag aan de minister van Financiën wordt aangeboden en dat wijzigingen door vakministers, in uitzonderlijke gevallen, tot 30 maart verwerkt kunnen worden.

Voor enkele indicatoren en kengetallen in de jaarverslagen van IenW zijn op deze momenten de realisatiegegevens nog niet beschikbaar en kunnen derhalve niet worden toegevoegd aan het jaarverslag. Hierdoor komt het voor dat er realisatiegegevens van indicatoren en kengetallen bekend worden ná het opstellen van het jaarverslag maar vóór publicatie van het jaarverslag. Deze gegevens worden, zoals in het jaarverslag aangegeven, bij de eerstvolgende begroting aan uw Kamer aangeboden.

Motie Schouw

In juni 2011 is de motie-Schouw (Kamerstukken II 2011–2012, 21 501-20, nr. 537) ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen. Voor IenW heeft de Raad in 2025 en 2026 geadviseerd om te zorgen voor de doeltreffende uitvoering van het herstel- en veerkrachtplan, met inbegrip van het REPowerEU-hoofdstuk. In lijn met de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften wordt in het beleidsverslag teruggekomen op deze aanbeveling.

Rol en verantwoordelijkheid minister

Groeiparagraaf

Doorwerking wijzigingen Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2026

Ad 1. Vereenvoudiging begrotingsstukken

Ad 2. Focusonderwerp Financieel Jaarverslag Rijk: Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld

Jaarlijks doet de commissie voor de Rijksuitgaven een voorstel aan de Kamer voor het focusonderwerp in het Financieel Jaarverslag Rijk. De commissie heeft voor de verantwoording over het jaar 2025 het thema «Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld» aangwezen als focusonderwerp (Kamerstukken II 2024-2025, 31 865, nr. 284). In het beleidsverslag wordt teruggekomen op het focusonderwerp.

Omzetverantwoording agentschappen

De minister van Financiën heeft IenW een uitzondering verleend op de toepassing van het realisatiebeginsel. De uitzondering is van toepassing op artikel 26 van de Regeling Agentschappen en richtlijn 930 paragraaf 22 van de Richtlijnen voor de Jaarverslaggeving. De duur van de uitzondering is geldig tot de implementatie van de bevindingen van het project «Bezit Beter in Beeld» voltooid zijn en zodoende het vraagstuk met betrekking tot het realisatiebeginsel opgelost is.

Informatiewaarde en leesbaarheid begroting en jaarverslag

De toezeggingen op het gebied van de informatiewaarde die zijn gedaan bij het Wetgevingsoverleg Begrotingsonderzoek (WGO) over de IenW begrotingen 2026 zullen in de begroting 2027 worden verwerkt.

B. BELEIDSVERSLAG

3. Beleidsprioriteiten

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) werkt aan een mooier Nederland. Aan een bereikbaar land met sterke dijken, waarin je veilig van A naar B komt. IenW staat voor een land met schone lucht, een schone bodem en schoon water. Nederland veilig, leefbaar en bereikbaar houden, dat is de kern. ‘Weerbaar’ hoort daar ook bij: weerbaar als extreem weer de kracht van onze bescherming en infrastructuur op de proef stelt, maar ook weerbaar tegen militaire en hybride dreiging. Daarbij staan we voor stevige opgaven. Er moeten nieuwe wegen en OV verbindingen komen om nieuwe woningen bereikbaar te maken, we passen de inrichting van ons watersysteem aan zodat ons land beter bestand is tegen toenemende weersextremen. De internationale krachtsverhoudingen veranderen, militaire en hybride dreiging zijn reëel en vragen om maatschappelijke weerbaarheid. Ook dat vraagt om versterking van onze infrastructuur. De omstandigheden zijn daarbij niet ideaal. Schaarste aan mensen, materialen en middelen nopen tot prioritering en keuzes maken. Vooruitlopend op de verdere invulling van de taakstelling zijn in 2025 verschillende versoberingsmaatregelen getroffen. Zo zijn er keuzes gemaakt in de opvulling van vrijgekomen vacatures bij het vertrek van collega’s, is het budget van het Rijkstraineeprogramma gereduceerd en zijn collega’s opgeroepen spaarzamer om te gaan met het boeken van catering, lunch en externe vergaderlocaties.

In juni 2025 viel het kabinet Schoof. De nieuwe bewindslieden, demissionair minister Robert Tieman en demissionair staatssecretaris Thierry Aartsen sprongen op een rijdende trein en gingen voortvarend aan de slag. Oog voor de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van beleid staat bij IenW voorop. Om de doelen te kunnen bereiken is er goed samenspel nodig met uitvoering en inspectie. Voorgenomen beleid werd getoetst op uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid: Rijkswaterstaat (RWS) heeft 10 uitvoerbaarheidstoetsen opgeleverd en de ILT heeft circa 70 HUF-toetsen (handhaafbaarheids-, uitvoerbaarheids- en fraudebestendigheidstoets) en 4 signaalrapporten opgesteld. . In dit beleidsverslag zetten we de beleidsontwikkelingen van 2025 van het ministerie van IenW overzichtelijk op een rijtje.

Veilig

Veiligheid kent vele facetten. IenW is verantwoordelijk voor een aantal vitale processen om een veilige leefomgeving, waterveiligheid, nucleaire en cyberveiligheid te garanderen. Weerbaarheid tegen militaire en hybride dreiging is een nieuwe prioriteit.

Vitaal en weerbaar

IenW is beleidsmatig verantwoordelijk voor twaalf vitale processen, waarvan een groot aantal van belang is voor de paraatheid van Defensie: scheepvaartafwikkeling, wegvervoer, spoorvervoer, luchtvaart. In 2025 is onder de beschermingsaanpak vitale infrastructuur een aantal van deze processen opnieuw beoordeeld om te bepalen of ze nog vitaal zijn. Er zijn ook nieuwe vitale processen bijgekomen: meteorologie en afvalwaterbeheer. Europese richtlijnen worden geïmplementeerd in de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke) en de Cyberbeveiligingswet (Cbw). Inwerkingtreding is beoogd in het tweede kwartaal van 2026. Alle IenW initiatieven om de weerbaarheid van cruciale sectoren te verbeteren zijn terug te lezen op: versterkenweerbaarheid.nl.

Programma Weerbaarheid tegen hybride en militaire dreigingen (MWMD)

De belangrijkste activiteiten binnen het MWMD programma in 2025 waren gericht op de organisatie van Civiel – Militaire samenwerking (CMS) – waaronder bijdragen aan NAVO Host Nation Support, de invulling van NAVO Respons Measures en het geven van een extra impuls aan vitale aanbieders om zich versneld weerbaar te maken tegen hybride dreigingen (o.a. cyberaanvallen, spionage, sabotage acties door statelijke actoren) en de effecten van eventuele militaire scenario’s (art. 5). Hiervoor is een dreigingsbeeld Hybride en Militaire dreigingen voor IenW sectoren ontwikkeld en een communicatiecampagne opgezet. IenW en haar organisatieonderdelen zelf (concern + agentschappen) bereiden zich voor op de mogelijke effecten van hybride en militaire scenario’s. (nood)Wetgeving voor effectieve crisisbeheersing is voorbereid voor als dat nodig is.

Programma Bescherming Noordzee Infrastructuur

In 2025 is er in interdepartementaal verband gewerkt aan bescherming van infrastructuur op de Noordzee. Per 1 juli is een kwartiermaker aangesteld voor de inrichting van een Nationaal Maritiem Security Center (NMSC) en een datafusie-omgeving voor onze Noordzee ontwikkeld. De ‘beeldopbouw’ op zee is versterkt door de huur van een patrouillevaartuig voor Defensie, dekking van het Umbrella netwerk uit te breiden op zee, bij te dragen aan extra satellietcapaciteit en de sensoren van de varende eenheden van de Kustwacht te verbeteren. Tot slot is de weerbaarheid en crisisbeheersing op zee verbeterd door het in kaart brengen van juridische handelingsperspectieven.

Zeehavens en maritieme veiligheid

De weerbaarheid van Nederlandse zeehavens is in 2025 versterkt door de Vitaal aanpak (implementatie CER en NIS richtlijnen), inzet op cybersecurity, aanpak van ondermijning en drugscriminaliteit en inzet op havenbeveiliging. Daarnaast is gewerkt aan de Europese havenstrategie en de nationale havennota 2.0. Ook is in 2025 de NAVO-top in goede (scheepvaart) banen geleid en bleef Scheveningen bereikbaar voor de visserij. Voor maritieme veiligheid is op de Westerschelde gewerkt aan scheepvaartverkeersbegeleiding, marifoon-indelingen en inzet van loodsen op wetschepen en Scheldevaarders. Op 22 mei heeft OvV het rapport ‘Hulpverlening Fremantle Highway’ gepubliceerd, over de noodhulpverlening van de Kustwacht. IenW heeft, mede namens JenV en Def, een eerste reactie verstuurd naar de Kamer en geeft opvolging aan de aanbevelingen. Er is een plan van aanpak gemaakt en aangenomen door de Raad van de Kustwacht over het oppakken van de specifieke aanbevelingen. Tot slot is er gestart met aanbesteding van drie innovatieve elektrische noodsleepboten met laadinfrastructuur op zee. Het kabinet heeft dit jaar € 50 mln. vrijgemaakt voor natuurherstel in NOVEX-gebied Rotterdamse haven. Zodra de stikstofruimte er is, worden duurzame projecten zoals energietransitie en biobrandstoffen gestart. Het convenant Energiehaven verlengd. Om personeelstekorten in de maritieme sector tegen te gaan en jongeren meer kansen te bieden is er voor MBO-opgeleide zeevarenden een premaster-opleiding tot loods (vaarwaterspecialist) ontwikkeld.

Waterveiligheid en Ruimte voor de Rivier

In 2025 is het Programma onder de Omgevingswet Integraal Riviermanagement vastgesteld. Dit vormde de start van het programma Ruimte voor de Rivier 2.0. Daarin zijn in 2025 verschillende onderzoeken gestart over de inrichting van het rivierengebied (bodemligging en ruimte) in 2026. In december hebben Rijk en waterschappen na een intensieve overlegperiode ingestemd met een set bestuurlijke afspraken om het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) te herijken. Deze afspraken richten zich op: een gezamenlijke strategie voor programmering en middelen, sterkere regie op programmaniveau, duidelijke afspraken aan de voorkant van projecten en een betere verdeling van risico’s en doelmatigheidsprikkels. De bestuurlijke afspraken worden verder uitgewerkt en geïmplementeerd in beleid, wetgeving en het programma HWBP.

Sociale veiligheid OV

Het kabinet heeft in 2025 in totaal € 34,4 miljoen extra geïnvesteerd in de veiligheid op en rond stations. Van dit bedrag is € 20 miljoen bestemd voor het programma ‘Een veilig station; altijd voor iedereen’. Daarnaast ontvangt NS € 12 miljoen subsidie voor de aanschaf van bodycams voor hoofdconducteurs, voortbouwend op de positieve resultaten van de eerdere pilot. Ook is NS gecompenseerd met € 2,3 miljoen euro voor de extra beveiligingskosten in 2024 op en rond station Maarheeze. Verder krijgen OV-boa’s toegang tot het rijbewijzenregister en is de boete voor rijden zonder geldig vervoersbewijs verhoogd.

Verkeersveiligheid

Het Strategisch Plan Verkeersveiligheid 2030 (SPV) is tussentijds geëvalueerd en naar aanleiding daarvan zijn nieuwe bestuurlijke afspraken gemaakt om verkeersveiligheid te verbeteren. Het traject Trendbrekers verkeersveiligheid werd afgerond. Dit traject liet zien welke extra maatregelen effectief, haalbaar en betaalbaar zijn. Ook het Meerjarenplan fietsveiligheid verscheen met acties op het gebied van fietsinfrastructuur, veilige fietsen en het aanpakken van risicogedrag. Via de derde tranche van de Investeringsimpuls verkeersveiligheid ontvingen de medeoverheden cofinanciering voor infrastructurele veiligheidsmaatregelen. Vanuit het programma verkeersveiligheid rijks-N-wegen zijn in 2025 maatregelen gerealiseerd op de N33, en op delen van de N57, N59 en N99. Daarmee is het grootste deel van de maatregelen uit de eerste tranche afgerond. Ook is conform de vereisten uit de Europese richtlijn RISM-II de verkeersveiligheidsbeoordeling van het rijkswegennet opgeleverd aan de Europese Commissie. 

Op het gebied van rijbewijzen zijn de wachttijden bij het CBR weer op orde gebracht en het afschaffen van de keuringen voor ADD en ADHD is bijna afgerond. Veilig Verkeer Nederland, TeamAlert en Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) ontvingen voor in totaal meer dan €8 miljoen subsidie voor hun activiteiten en onderzoeken. De campagnes BoB, MONO, snelheid, fietsverlichting en stimuleren vrijwillig gebruik fietshelm zijn uitgevoerd. BoB won de prijs voor beste langlopende overheidscampagne.

Nucleaire veiligheid en stralingsbescherming

In 2025 is het concept van het Nieuwe Nationale Programma Radioactief Afval en verbruikte splijtstoffen (NPRA) met bijbehorende Milieueffectrapportage (MER) ter inzage voorgelegd. Mede omdat publieke organisaties uit Groningen en omgeving dit concept onder de aandacht hebben gebracht, zijn hierop meer dat 1.600 zienswijzen ingediend. Hierdoor, en ook vanwege een kritisch advies van de Commissie voor de Milieueffectrapportage (Cie MER), is in 2025 een aanvullende notitie opgesteld. De Europese Commissie heeft in augustus reeds het concept-NPRA ontvangen. In 2025 zijn de beleidsuitgangspunten voor de vrijgave van terreinen afgerond. Deze zijn in de huidige wet- en regelgeving nog niet gedefinieerd. Op verzoek van het Erasmus Medisch Centrum is onderzocht of de opslagtermijn voor de opslag van ziekenhuisafval bij de ziekenhuizen kan worden verlengd (antwoord: ja). In 2025 is gestart met het opzetten van een centrale administratie van al het in Nederland aanwezige radioactief afval. Dus niet alleen het afval bij COVRA, maar ook bij ziekenhuizen of op deponieën (NORM).

Ruimtevaart

In 2025 zijn de werkzaamheden in het kader van vitaal, maatschappelijke weerbaarheid tegen militaire dreiging en incident respons enorm zijn toegenomen. Weerbaarheid is een thema waar Positionering, Navigatie en Timing (PNT)/ruimtevaart een belangrijk overkoepelend thema is. Ruimtevaartservices zijn immers onmisbaar voor vele essentiële processen op aarde. Deze belangen zullen in 2026 alleen maar toenemen. De Competent PRS Authority (CPA) ontwikkelt zich steeds meer tot een professionele autoriteit. Met het hosten van het Group on Earth Observations (GEO)-secretariaat in Nederland kreeg het toepasbaar maken van data uit aardobservatie een impuls. Verder wordt doorgewerkt richting het volledig operationeel hebben van het Galileo Sensor Station (GSS) Bonaire/ Galileo Reference Center (GRC) Noordwijk.

Bereikbaarheid

Bereikbaarheid is randvoorwaardelijk voor een functionerende samenleving en sterke economie.

Instandhouding

Het kabinet werkt met prioriteit aan de grote instandhoudingsopgave aan de infrastructurele netwerken: wegen, waterwegen, watersysteem en spoorwegen. In 2025 is de staat van de infrastructuur van de netwerken van Rijkswaterstaat en ProRail onderzocht1. Hieruit blijkt dat Rijkswaterstaat steeds meer kostbare beheersmaatregelen (en inzet van mensen en geld) moet nemen om de netwerken veilig en beschikbaar te houden. De urgentie om meer werkzaamheden uit te voeren is groot. Om de productie op instandhouding te verhogen, werkt Rijkswaterstaat sinds 2024 op basis van een meerjarenafspraak instandhouding t/m 2030. Het budget groeit in die periode naar circa €3 miljard per jaar. De aanpak op instandhouding door Rijkswaterstaat wordt uiteengezet in het Meerjarenplan Instandhouding, dat in juli 2025 aan de Kamer is aangeboden. In 2025 heeft Rijkswaterstaat onder meer de volgende instandhoudingsprojecten afgerond: Spooldersluis, Kooijbrug, Roer- en Swalmentunnel en de Spijkenisserbrug. De maakbaarheid bij Rijkswaterstaat is inmiddels groter dan het financiële kader (Mobiliteitsfonds en Deltafonds): Rijkswaterstaat ziet mogelijkheden om de productie nog verder te verhogen als er meer middelen beschikbaar zijn.

ProRail is in 2025 gestart met de voorbereiding van de implementatie van het BKN spoor; een stabiel, langjarig en robuust instandhoudingsniveau van de Nederlandse spoorinfrastructuur dat de constructieve veiligheid en betrouwbaarheid waarborgt. Het BKN spoor biedt langjarige duidelijkheid over de basiskwaliteit en creëert daarmee voorspelbaarheid richting ProRail, aannemers en vervoerders. ProRail stuurt met het Masterplan ‘Integrale programmering van projectmatig werk aan het spoor’ vroegtijdig op het integraal programmeren van het projectenportfolio en het maakbaar realiseren van de instandhoudingsopgave.2 Dit plan bevat het overzicht van het noodzakelijke onderhoud, vervanging en uitbreiding van het spoor. In 2025 heeft IenW circa € 2,1 miljard aan ProRail verstrekt voor de uitvoering van de instandhouding van de spoorwegen. Hiermee zijn onder meer de volgende instandhoudingsprojecten afgerond: groot onderhoud Schiphol, PHS Rijswijk–Rotterdam en spoorwerkzaamheden Groningen-Spoorzone.

Bereikbaarheid op peil

Het kabinet heeft met ‘Bereikbaarheid op peil’ om onderzoek gevraagd naar de staat van bereikbaarheid van belangrijke voorzieningen en de mogelijkheden voor verbetering. In het najaar is samen met decentrale overheden een plan van aanpak opgesteld voor de uitwerking van regionale bereikbaarheidsanalyses. Een dergelijk plan voor leveringszekerheid van goederen wordt nog uitgewerkt (zie hieronder bij Multimodaal goederenvervoer).

Toekomstbestendige automobiliteit

De auto is een belangrijk en populair vervoersmiddel. Met de uitvoering van de Actieagenda Auto heeft het Kabinet in 2025 een bijdrage geleverd aan 1) de bereikbaarheid van woningen en regio’s; 2) veilige en betrouwbare wegen; 3) de file-aanpak en betrouwbare reistijden; 4) het elektrisch rijden; 5) slimmere auto’s en veilig rijgedrag; 6) duurzaam en innovatief goederenvervoer. Essentieel daarbij zijn de investeringsimpuls verkeersveiligheid van € 450 miljoen, de grootschalige aanpak van instandhouding van het hoofdwegennet, de afronding van het programma Safety Priority Services en het Toekomstperspectief Hoofdwegennet.

Toekomstbestendig Openbaar Vervoer

In mei 2025 is tijdens de Landelijke OV & Spoortafel bestuurlijk afgesproken om een vervolgopdracht voor het Toekomstbeeld OV 2050 uit te voeren. Deze opdracht bestaat globaal bezien uit drie onderdelen: 1) participeren in de verdere uitwerking van programma Bereikbaarheid op Peil en de Nota Ruimte; 2) beantwoording van een vijftal strategische beleidsvragen binnen het OV-domein als input voor de doorontwikkeling van het OV-systeem richting 2050; 3) het opzetten van een cyclische aanpak waarmee voor het hele beleidsdomein structureel meer aandacht wordt besteed aan grote innovaties en vernieuwingen.

Woningbouw en mobiliteit

Om het woningtekort in Nederland te bestrijden moeten er veel woningen (bij)gebouwd worden. Investeringen in infrastructuur en bereikbaarheid horen daarbij. Samen met het ministerie van VRO heeft IenW daarom in 2025 € 2,5 miljard verdeeld om nieuwe woningbouw door heel Nederland bereikbaar te maken. Voor de verdeling is onder andere gekeken naar de termijn waarbinnen maatregelen gerealiseerd kunnen worden en naar het benodigde budget per woning. Daarnaast is rekening gehouden met de regionale spreiding over Nederland. Het gaat om mobiliteitsmaatregelen in het openbaar vervoer, de auto en de fiets.

Internationale verbindingen: Trans-Europees transportnetwerk (TEN-T) & Connecting Europe Facility

Het Europese TEN-T beleid heeft tot doel de nationale transportnetwerken van 27 EU-lidstaten aaneen te sluiten tot een duurzaam, innovatief en veilig Europees netwerk van spoorverbindingen, vaarverbindingen en wegen die zijn verbonden met stedelijke knooppunten, havens, luchthavens en multimodale overslagpunten. In 2025 heeft IenW eerste stappen gezet richting implementatie van de TEN-T verordening (EU, 2024/1679). Het Europese financieringsinstrument Connecting Europe Facility is een belangrijk middel voor de implementatie van de verordening. In juli publiceerde de Europese Commissie een voorstel voor een volgend Connecting Europe Facility als onderdeel van het pakket voor een nieuw Meerjarig Financieel Kader (MFK). De Nederlandse inzet ten aanzien van het CEF is opgenomen in het BNC-fiche3. In december is een gedeeltelijke algemene oriëntatie bereikt op de Energieraad.

Vrachtwagenheffing

In 2025 is samen met uitvoeringsorganisaties gewerkt aan de vrachtwagenheffing die op 1 juli 2026 van start gaat. Met de invoering van de vrachtwagenheffing gaan binnenlandse en buitenlandse vrachtwagens per gereden kilometer betalen. De netto-opbrengsten van de vrachtwagenheffing worden ingezet voor innovatie en verduurzaming van de vervoerssector. In 2024-2025 is €166 miljoen aan subsidies verleend voor onder andere de aanschaf van elektrische trucks en laadinfrastructuur. Deze subsidies zijn bekostigd uit de toekomstige heffingsopbrengsten van de vrachtwagenheffing. Daarnaast is de Wet vrachtwagenheffing aangepast vanwege gewijzigde Europese tolheffingsregels. Hiermee is duidelijkheid ontstaan over de tarieven die per 1 juli 2026 zullen gelden. Schone en zuinige vrachtwagens ontvangen een flinke korting op het tarief.

Duurzame Mobiliteit

In 2025 zijn enkele hervormingen op autobelastingen doorgevoerd. Een pseudo-eindheffing stimuleert een fossielvrije zakelijke leasemarkt. De tariefkorting op de motorrijtuigenbelasting (MRB) is verhoogd om elektrische en benzineauto’s gelijker te belasten. En de aanschafbelasting (bpm) is vereenvoudigd om verduurzaming van moeilijk te vergroenen voertuigen zoals bijzonder personenvervoer te stimuleren. In 2025 is de grens van 300 aangesloten gemeenten bij het fietsstimuleringsprogramma Doortrappen gepasseerd. Daarnaast hebben 18 gemeenten een zero-emissiezone ingevoerd.

Regionale Luchthavens

Drie regionale luchthavens van nationale betekenis – Groningen Airport Eelde (GAE), Rotterdam The Hague Airport (RTHA) en Maastricht Aachen Airport (MAA) – hebben in 2025 een gezamenlijk luchthavenbesluit opgesteld. Het Luchthavenbesluit voor GAE is per 1 november 2025 in werking getreden. Op 1 oktober 2025 heeft het ministerie van IenW de aanvraag voor een luchthavenbesluit van RTHA ontvangen. Op 7 januari 2026 is ook de aanvraag van MAA ontvangen. Voor de luchthavens wordt een ontwerpbesluit opgesteld. Eind 2025 heeft het kabinet in het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie Lelystad Airport aangewezen als locatie voor de ruimtelijke inpassing van de behoefte ‘toename gebruik jachtvliegtuigen’. Een definitief integraal besluit over de gecombineerde benutting van Lelystad Airport door jachtvliegtuigen en groothandelsverkeer is aan een volgend kabinet.

Binnenvaart en vaarwegen

In 2025 is met de Binnenvaarttafel de transitiepaden uit de Toekomstvisie Binnenvaart en bijbehorende actieagenda uitgewerkt. Deze transitiepaden zijn: energietransitie, toekomstbestendige vaarwegen, ketenoptimalisatie en innovatie (digitalisering). Dit jaar zijn de eerste ontheffingen voor varende drones verleend. We hebben het tweejarig voorzitterschap van de Centrale Rijnvaartcommissie (CCR) afgesloten. IenW heeft daarin de volgende prioriteiten gesteld: versterken van EU-samenwerking, klimaatadaptatie op de Rijn, vergroening en verduurzaming van de binnenvaartvloot, het kleine schip en smart shipping. Deze prioriteiten worden in grote lijnen door het Zwitserse voorzitterschap voortgezet. Voor infrastructuur zijn er twee mijlpalen gerealiseerd: begin 2025 is het MIRT-3 besluit genomen, waarna gestart kon worden met voorbereidingen voor capaciteitsuitbreiding van Sluis II Wilhelminakanaal, en op 11 april is het Julianakanaal conform planning weer geopend voor de scheepvaart.

Multimodaal goederenvervoer

De Beleidsagenda Goederenvervoer is gericht op betere samenwerking tussen alle transportvormen voor leveringszekerheid van goederen. De prioriteiten zijn: Verbeteren van multimodaliteit, digitalisering, duurzaamheid/leefbaarheid en weerbaarheid van het goederenvervoer. Dit wordt bereikt via een gezamenlijke aanpak met alle partijen in de logistieke keten. Met het Impulsprogramma Goederenvervoer is €79 miljoen beschikbaar voor continueren bestaande en nieuwe maatregelen op van goederenvervoercorridors. Om multimodaal goederenvervoer te stimuleren realiseren we daarbij naar een modal shift: 441.000 vrachtwagens per jaar van de wegen naar binnenvaart en spoor te verplaatsen. Met het sluiten van de vijf resterende realisatiepacten zijn nu op negen multimodale knooppunten in zeehavens en grotere binnenvaarthavens realisatiepacten ontwikkeld. Deze dragen bij aan multimodaal gebruik van het transportsysteem en aan ruimtelijk-economische ontwikkeling van regionale knooppunten. IenW versterkt op de goederenvervoercorridors de digitale samenwerking tussen overheden en met bedrijfsleven door een open en neutrale Basis Data Infrastructuur (BDI) te ontwikkelen. Ook zijn er toepassingen voor datadeling ontwikkeld. Zo is het Connected Trade Network in ontwikkeling en wordt PortLinQ opgezet. Ook is gewerkt aan implementatie van de European Maritime Single Window environment (EMSWe) en eletronic Freight Transport Information (eFTI). IenW heeft tot slot met de ministeries van VRO en KGG afgesproken dat IenW sturing gaat geven aan de ruimtelijke inrichting van buisleidingstroken in het multimodale transportsysteem.

Luchtruim

Onbemande luchtvaartuigen (drones) worden steeds meer benut, en maken steeds meer maatschappelijke toepassingen mogelijk in onder andere zorglogistiek, inspecties, toezicht en transport. In 2025 is daarvoor het drone testgebied tussen de ziekenhuizen van Meppel en Zwolle opengesteld. IenW stimuleert en faciliteert deze innovatieve ontwikkeling door experimenten met nieuwe vervoersvormen, toepassingen mogelijk te maken en door de digitale infrastructuur (zoals U-space) te implementeren. Ongeautoriseerd gebruik van drones levert daarnaast nieuwe beleidsopgaven op.

Energietransitie in de luchtvaart en Scheepvaart

De lucht- en scheepvaart zijn sectoren waar het reduceren van broeikasgasemissies complex is. In deze internationale sectoren kan de energietransitie alleen met internationale samenwerking op gang komen. FuelEU Maritime legt normen op voor broeikasgasreductie op zeeschepen. IenW werkt daarnaast aan implementatie van ETS2 (over emissierechten) en RED III in de binnenvaart. Voor luchtvaart is de ReFuel EU-verordening in werking getreden, waarmee verplicht duurzame biobrandstoffen (SAF) bijgemengd wordt. Mondiaal heeft IenW bijgedragen aan een gecombineerde certificeringsstandaard voor geluid- en CO2-emissies voor nieuwe vliegtuigen en aan versnelling van het certificeren van SAF productiepaden. Ook werkt de overheid aan de verduurzaming van ‘eigen’ overheidsschepen, bijvoorbeeld bij de Rijksrederij en Defensie. Op nationaal niveau worden de lucht- en scheepvaartsector middels subsidies ondersteund. Zo is het programma Stimulering duurzame luchtvaartbrandstoffen (SDL) opgezet, en zijn subsidieregelingen gericht op de verduurzaming van de scheepvaart in internetconsultatie gegaan. Ook heeft IenW gewerkt aan het versterken van kennisdeling en ketensamenwerking, onder andere via het Maritiem Masterplan en Luchtvaart in Transitie. Er is een visie op verduurzaming van de Nederlandse bunkerbrandstoffen opgesteld met het ministerie van KGG en partijen uit de lucht- en scheepvaartsector. In 2025 is een nationale SAF roadmap voor de opschaling van duurzame luchtvaartbrandstoffen in de EU opgeleverd.

Programma Omgeving Luchthaven Schiphol

In 2025 heeft IenW gewerkt aan herstel van de rechtspositie van omwonenden van Schiphol en terugdringing van de geluidbelasting met 20 procent zonder de netwerkkwaliteit van Schiphol aan te tasten. In maart is de Europese balanced approach-procedure afgerond. De maatregelen in het pakket worden vastgelegd middels afspraken met KLM en Schiphol en in regelgeving. Om de rechtspositie van omwonenden te herstellen moet een luchthavenverkeerbesluit (LVB) worden vastgelegd. In 2025 is hiervoor een milieueffectrapportage  opgesteld en is het LVB gereed gemaakt voor de voorhangprocedure. Voor de lange termijn is het doel om te sturen op milieunormen. Hiertoe wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een stelsel om de negatieve geluidseffecten van de civiele luchtvaart steeds verder te kunnen laten afnemen. Als vliegtuigen stiller en schoner worden, kan er op termijn groeiruimte ontstaan. In 2025 is hiervoor een beleidsontwerp gepresenteerd. Het juridische traject om het beleidsontwerp in wet- en regelgeving te verankeren is in 2025 gestart.

Leefbaar

Bij alles wat we doen zorgen we voor een gezonde leefomgeving. Nu en in de toekomst, hier en elders.

Circulaire economie

Het kabinet houdt vast aan zijn ambitie om in 2050 een circulaire economie te hebben. Belangrijk hiervoor is ambitieus en effectief Europees beleid. Zo is onderhandeld over de Circulaire Voertuigen Verordening, wat eind 2025 tot een politiek akkoord heeft geleid en aangenomen Raadconclusies over onder meer circulaire economie. Het Nationaal Programma Circulaire Economie is geactualiseerd met aangescherpte nationale CE-doelen voor 2035 en een versterkte governance-structuur. Daarnaast is het kabinet begonnen met de beïnvloeding van aangekondigde wetgeving, zoals de Circular Economy Act (CEA). In dat kader wordt ook een herziening van de Kaderrichtlijn Afvalstoffen en de AEEA richtlijn verwacht. Hiertoe heeft Nederland een non-paper gepubliceerd waarin het kabinet zijn prioriteiten voor de CEA deelt met de Europese Commissie4. Nederland ligt op koers om de Europese recycledoelstelling voor stedelijk afval van 55% in 2025 te halen. Voor 2030 is de doelstelling 60%. Begin 2025 is de nieuwe Europese Verpakkingen-verordening (PPWR) in werking getreden. Er is besloten te stoppen met de uitwerking van een circulaire plasticnorm en een plastic-heffing vanwege veronderstelde productieverliezen voor de industrie en plasticverwerkers. De ingestelde ‘Plastictafel’ heeft hier alternatieven voor voorgesteld, waaronder een ‘circulaire hefboom’. De Werkgroep afvalsector is gevraagd alternatieven voor te stellen voor de budgettaire opgave als gevolg van het schrappen van de plastic-heffing. Ook is onder leiding van Nederland een joint statement uitgegaan waarin de Europese Commissie wordt opgeroepen in actie te komen met een pakket maatregelen ter ondersteuning van de Europese plasticrecyclingindustrie. Hierop heeft de EC eind 2025 een plastic pakket uitgebracht.

De bouwmaterialenindustrie en het Rijk hebben het Bouwmaterialenakkoord ondertekend. VRO en IenW werken aan het stimuleren van hergebruik en een verplicht percentage recyclaat in bouwmaterialen via Rijksinkoop. Met het wetsvoorstel Milieuprestatie-eisen in de Grond- Weg- en Waterbouwsector worden opdrachtgevers verplicht om milieuprestatie-eisen te betrekken bij hun aanbesteding. Met het programma Klimaatneutrale en Circulaire Infra werkt het Rijk aan het bereiken van de doelen van Schoon en Emissieloos Bouwen (verminderen stikstof- en CO₂-uitstoot en aan schone lucht) en van het NPCE in infraprojecten bij Rijks- en medeoverheden. Eind 2025 is de ‘Aanpak Asfalt’ vastgesteld, met doelen voor kwaliteit, uitstoot van schadelijke stoffen, CO₂-uitstoot en circulariteit voor de asfaltsector.

Verder continueert het kabinet de uitvoering van de acties uit het duurzaamheids-kader bio-grondstoffen. Ook liep het beleidsprogramma circulair textiel 2025-2030. Vanuit het programma Circulair Doen heeft het kabinet de subsidieregeling voor duurzaamheidscoördinatoren in het onderwijs (mbo) gepubliceerd, pilots naar bijscholing van werkenden en stappen om circulaire keuzes makkelijker te maken voor consumenten. Vanuit het Versnellingshuis lopen 13 keten-doorbraakprojecten gericht op innovatie en ketensamenwerking. De EKOO CE subsidie bleek ook populair te zijn met 35 aanvragen. IenW werkt samen met de financiële sector om circulaire businesscases beter financierbaar te maken. Verder stimuleren we milieuvriendelijke technieken (MIA\Vamil). Ook is de Krachtenbundeling Rijk-regio ondertekend.

Geurhinder veehouderijen en emissiearme stallen

In 2025 heeft IenW gewerkt aan de herziening van de regelgeving voor geurhinder en veehouderij en impactanalyse van de mogelijke scenario’s5. Ook is IenW gestart met een breed participatie-traject over de voorgenomen herziening, waarin omwonenden en vertegenwoordigers van de veehouderijsectoren decentrale overheden, milieuorganisaties en burger-belangenverenigingen betrokken zijn6. Voor een toekomstbestendige veehouderij werkt IenW samen met het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur een nieuw stelsel van stalbeoordeling uit in het programma vernieuwing stalbeoordeling7.

Geluid en trillingen

In 2025 is een ontwerpbesluit opgesteld voor de verlaging van geluidproductieplafonds langs hoofdspoorwegen. De centrale voorziening geluidgegevens (Cvgg) is door het Rijk en de decentrale overheden verder gevuld met data voor het geluidregister. Ook is onderzoek gedaan naar een alternatieve methode voor de beoordeling van de samenloop van het geluid van meerdere bronnen (cumulatie). Met betrekking tot trillinghinder langs het spoor zijn mogelijkheden voor nieuwe regelgeving verkend, die vanaf 2026 in een plan mer-procedure nader onderzocht zullen worden. Voor geluidhinder van windturbines zijn voorstellen voor nieuwe regelgeving voorbereid.

Luchtkwaliteit

In 2025 zijn met succes inspanningen gepleegd om de luchtkwaliteit te verbeteren. Nederland haalt nu al voor vrijwel8 alle NEC stoffen de 2030 plafonds. De doelstelling van het in 2020 gesloten Schone Lucht Akkoord van 50% gezondheidswinst ten opzichte van 2016 zijn binnen bereik9. Nog steeds sluiten nieuwe gemeenten zich aan, waarmee door alle aangesloten gemeenten en provincies wordt doorgewerkt aan betere luchtkwaliteit. De Tweede Kamer is geïnformeerd over de verwachte overschrijdingen na 2030 op grond van de herziene richtlijn luchtkwaliteit met aangescherpte grenswaarden voor concentraties van stikstofdioxide en fijnstof (fijne en grove fractie). Vanuit die opgave verkennen Rijk, provincies en gemeenten een mogelijke aanpak10.

Vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH)

Met alle partijen is verder ingezet op de versterking van het VTH-stelsel. Zo is een meerjaren-agenda 2026-2029 vastgesteld inclusief financiële ondersteuning en de eerste Staat van VTH uitgebracht. Als gevolg van de ontstane politieke situatie heeft het in procedure brengen van het wetsvoorstel en de ontwerp-AMvB ter versterking van het VTH-stelsel milieu vertraging opgelopen. De verwachting is het wetsvoorstel in het tweede kwartaal van 2026 aan de Raad van State voor advies aan te bieden. Het traject om te komen tot robuuste omgevingsdiensten op 1 april 2026 ligt op schema.

Chemische stoffen, waaronder de Zeer Zorgwekkende Stoffen

De Europese PFAS-restrictie is een fase verder gekomen in 2025. Zo is het aangevulde achtergronddocument gepubliceerd met daarin alle wijzigingen die voortkomen uit de 5.600 reacties (100.000 pagina’s) op de openbare raadpleging in 2023. Daarop heeft het EU-agentschap voor chemische stoffen (ECHA) een planning gepubliceerd over het vervolg, waaronder de afronding opinie over risico, en inspraak over sociaaleconomische analyse. Na ECHA is het aan de Europese Commissie om een voorstel op te stellen en voor te leggen aan de lidstaten ter discussie en stemming.

Industrie, gezonde leefomgeving en omwonenden

In 2025 is er verder gewerkt aan de Actieagenda Industrie en Omwonenden met als doel om een betere balans te realiseren tussen economische ontwikkeling en bescherming van gezondheid rondom industrie. In 2025 is de onderzoeksfase van de Actieagenda afgerond11, in 2026 worden concrete acties uitgewerkt. In december is een bindende maatwerkafspraak gesloten met Coöperatie Koninklijke Cosun U.A12. Met de bedrijven Tata Steel en AnQore zijn in het kader van de maatwerkaanpak in 2025 intentieverklaringen (Joint Letter of Intent: JLoI) afgesloten. Met zes andere bedrijven zijn gesprekken gevoerd over de volgende fase in hun maatwerktrajecten.

Water en Bodem, Ondergrond en Grondwater

In het kader van Water en Bodem Sturend (WBS) wordt gewerkt aan het borgen van de 33 structurerende keuzes in beleid en regelgeving, zowel nationaal als decentraal. In de Nota Ruimte is het belang van water en bodem stevig verankerd. Ook het Nationaal Waterprogramma en het Programma Bodem, Ondergrond en Grondwater bieden kaders voor borging en doorwerking van het beleid. Het NOVI Rijksprogramma Bodem ondergrond en grondwater (BOG) bevat maatregelen voor ‘het bevorderen van duurzaam, veilig en efficiënt ruimtegebruik ten aanzien van bodem, ondergrond en grondwater’. BOG is een belangrijk instrument om beleidsambities te halen voor gezonde bodem, duurzaam beheer grondwater en regie op de ondergrond.

Klimaatadaptatie (incl. internationaal) en Wateroverlast

In 2025 zijn de eerste stappen gezet richting het ‘Europese Initiatief inzake klimaatweerbaarheid en risicomanagement’ dat de Europese Commissie eind 2026 wil publiceren. In overleg met de Commissie en andere landen is bekeken hoe de EU lidstaten het beste kan ondersteunen bij hun werkzaamheden om klimaatbestendig te worden. Daarnaast is onder leiding van IenW de Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS) ambtelijk afgerond. Dit is een Rijksbrede aanpak om Nederland voor te bereiden op en weerbaarder te maken tegen de gevolgen van klimaatverandering. In 2025 hebben we beleidsopties in kaart gebracht, deze op participatiebijeenkomsten aan belanghebbenden voorgelegd en laten toetsen op zowel milieu- als sociale effecten. De NAS zal in 2026 ter besluitvorming worden aangeboden. Ook is dit jaar de Wateroverlastbrief aan de Tweede Kamer verstuurd met de eerste resultaten van de bovenregionale stresstesten, en de Nationale Aanpak Wateroverlast aangekondigd voor eind 2026.

Internationaal heeft IenW zich binnen de klimaatonderhandelingen van de Verenigde Naties ingezet voor het verbeteren van het internationale klimaatadaptatiebeleid. De evaluatie van nationale adaptatieplannen is afgerond, waarbij Nederlandse prioriteiten op het vlak van genderongelijkheid van klimaateffecten, mainstreaming van adaptatie in relevant beleid en versterkte monitoring en evaluatie van de effecten van adaptie benoemd zijn. De door experts opgestelde lijst van adaptatie-indicatoren is tijdens het COP30 onderhandelingsproces aangepast, waardoor bepaalde indicatoren wegvallen en ontbreekt informatie over hoe de indicatoren gemeten kunnen worden, wat de bruikbaarheid hiervan voor EU en Nederland beperkt. IenW ondersteunt de toepassing van klimaatscenario’s, adaptatieplannen en nature based solutions voor overstromingsrisicobeheer in partnerlanden zoals India, Indonesië, Vietnam en Colombia plus de zes Caribische eilanden van ons Koninkrijk. Bij dit werk staan het Nederlandse bedrijfsleven en kennisinstituten in het buitenland sterk op de kaart.

Herijking Bodemregelgeving

In 2025 is verder gewerkt aan fase 1 van de herijking van de bodemregelgeving. De knelpuntenanalyse is afgerond. Het resultaat is een lijst met maatregelen om de uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en toezichtmogelijkheden van de bodemregels binnen het huidige stelsel te verbeteren. De maatregelen voor secundaire bouwstoffen zullen samen met de maatregelen die voortkomen uit het beleidskader secundaire bouwstoffen (dat in 2026 wordt ontwikkeld) leiden tot een afgestemd pakket waarmee reststromen een nuttige en verantwoorde toepassing krijgen.

Inmiddels is gestart met fase 2 van de herijking: de meer fundamentele herziening van de bodemregelgeving. Belangrijke uitgangspunten voor nieuwe regelgeving zijn meer grip, inzicht en handvatten voor toezicht in de bodemregelgeving. Ook wordt aangesloten op Europese ontwikkelingen en nieuwe wetenschappelijke inzichten, waaronder de Bodemrichtlijn en Kader Richtlijn Water.

Kaderrichtlijn water (KRW), Waterbeschikbaarheid & Zoetwater

Rijk en regionale overheden plegen extra inzet om de eerder afgesproken ruim 1.500 uitvoeringsmaatregelen KRW voor eind 2027 gereed te hebben. Ook is aanvullende actie gezet op de aanpak van chemische stoffen bij de bron, via zuivering en via vergunningverlening, toezicht en handhaving en wordt gewerkt aan een wetsvoorstel voor de regelmatige herziening van verleende vergunningen voor onttrekkingen en lozingen. De voorbereidingen voor de nieuwe stroomgebiedbeheerplannen 2028-2033 zijn in volle gang. Rijkswaterstaat en zoetwaterregio’s hebben verder gewerkt aan uitvoering van het ‘Deltaplan Zoetwater Fase 2 2022-2027’. Ook is verder gewerkt aan de onderbouwing van keuzes en maatregelen voor de herijking van de Deltabeslissing 2026 en verankering daarvan in het Nationaal Waterprogramma 2028-2033.

Drinkwater

Het Actieprogramma beschikbaarheid drinkwaterbronnen 2023-2030 is aan de Kamer gestuurd. Dit Actieprogramma omvat 51 regionale projecten voor het realiseren van nieuwe en het uitbreiden van bestaande drinkwaterwinningen. Het doel van het Actieprogramma is het realiseren van ca. 100 mln. m3 extra productiecapaciteit in 2030. In 2026 zal de Minister van IenW de Kamer voor het eerst kunnen rapporteren over de voortgang. Om de vraag naar drinkwater omlaag te brengen, is uitvoering gegeven aan het Nationaal plan van aanpak (NPvA) drinkwaterbesparing. Het doel is reductie van het drinkwatergebruik in 2035. In 2026 zal het NPvA worden geactualiseerd aan de hand van de tot dan toe behaalde resultaten.

Noordzee

Het ontwerp van de Partiële Herziening van het Programma Noordzee 2022-2027 met daarin het voornemen voor de aanwijzing van nieuwe windenergiegebieden voor de periode na 2032 is door het Kabinet vastgesteld en ter inzage gelegd. In mei is de Ontwerp Mariene Strategie deel 1 2024 door het kabinet vastgesteld en vanaf juni ter inzage gelegd. De definitieve Mariene Strategie deel 1 2024 is in december 2025 vastgesteld en tezamen met de Reactienota bij de ter inzagelegging aan de Kamer toegezonden.

Digitalisering en cybersecurity

IenW werkt mee aan de Nederlandse Digitalisering Strategie13 om digitalisering van de overheid te versnellen. Daar waar dat ethisch, veilig (cybersecurity) en verantwoord kan. IenW werkt aan een ministerie brede datacatalogus om in- en overzicht te creëren van de beschikbare data. Ook zetten we een nieuw dataplatform op met DG Mobiliteit, in 2026 voor de hele bestuurskern beschikbaar. Om data te ‘laten stromen’ inventariseerde IenW data-ecosystemen in de fysieke leefomgeving14. Ook bij IenW is ruimte voor experiment met AI. Vastgelopen AI-innovaties worden vlot getrokken en een AI-kerngroep brengt kansen en bedreigingen in kaart. Ter voorbereiding op de implementatie van de EU AI Act stelde IenW onder meer een AI-register op. Het ministerie organiseerde workshops, community events en de online leergang AI om kennis te vergroten. IenW verwacht dat Quantum technologieën15 in de toekomst een belangrijke rol zullen spelen in de IenW sectoren. Om de kansen en bedreigingen van deze technologie te ontdekken richtten we de departementale werkgroep Quantum op. We stelden het rapport ‘van bits naar qubits’16 op. Interdepartementaal werkten we samen aan de Rijksbrede Quantum Strategie en leverden we input aan het Algemene Rekenkamer rapport «Focus op quantumtechnologie».

In 2025 versterkte IenW zijn digitale weerbaarheid in lijn met de Cyberbeveiligingswet (Cbw). We ontwikkelden de verplichte leergang cybersecurity voor bestuurders. Ook van de NAVO-top, waar intensieve (inter-)departementale en internationale samenwerking centraal stond, leerden we veel. Medewerkers kregen een basisopleiding digitale weerbaarheid. Daarnaast bereidt IenW zich voor op nieuwe dreigingen, zoals het ontwikkelen van een roadmap om de risico’s van quantum te mitigeren. Met het AI Impact Assessment anticiperen op de veilige toepassing van AI. Deze meerjarige aanpak is een goede basis om de digitale weerbaarheid van het departement structureel te versterken.

Brede welvaart

De onderstaande trends zijn gebaseerd op indicatoren uit de Monitor Brede Welvaart 2025 en de Factsheets Brede Welvaart 2024. De meest recente data is op Verantwoordingsdag door het CBS gepubliceerd in de factsheets Brede Welvaart 2026. In de Kamerbrief agenda voor toekomstbestendig begroten en verantwoorden is aangegeven dat met ingang van 2025 de factsheet brede welvaart gepubliceerd wordt bij het jaarverslag om zo bij te dragen aan een lerende overheid (Kamerstukken II, 33670 nr. 18). De factsheets per departement zijn op de website van het CBS gepubliceerd. De set met indicatoren is nog in ontwikkeling en verbindt economische, ecologische en sociaal-maatschappelijke inzichten tot één samenhangend geheel. Hiermee wordt invulling gegeven aan de motie-Hammelburg c.s. (Kamerstukken II 2021–2022, 35 925, nr. 88) om bredewelvaartsindicatoren zichtbaar te maken op politieke verantwoordingsmomenten als analyse-instrumentarium. In de samenvatting die bij de factsheet wordt gepubliceerd wordt een koppeling gemaakt tussen de artikelen op de begroting en de SDG’s

Trends

In de factsheets van het CBS op het terrein van IenW worden gunstige trends gesignaleerd. Zo laten de indicatoren zien dat er verbeteringen te zien zijn in toegang tot infrastructuur, met een toename in emissiearm verkeer. Ook is te zien dat de luchtkwaliteit vooruit gaat. Let wel dat er zorgelijke trendmatige toenames zijn op de gebieden van milieuproblemen en geluid. Het ministerie is bezig om de scores op die terreinen te verbeteren. De beschreven effecten hebben betrekking op lange termijn beleid wat een complex proces is. De factsheets van het CBS is een stap op de goede weg, aanvullingen op het gebied van indicatoren en verdere verfijningen zijn ook nodig. IenW werkt nauw samen met het CBS en andere relevante betrokkenen om de factsheets verder door te ontwikkelen. IenW beleid, gericht op de leefomgeving in brede zin, heeft veel baat bij lange termijn beleid, waarbij dus niet alleen het hier en nu, maar ook de effecten voor toekomstige generaties (later) en ook over de grens (elders – zowel binnen als buiten Europa) in beschouwing worden genomen, de factsheets zijn een instrument dat ook de later en elders dimensie inzichtelijk maakt.

1 Realisatie periodieke rapportages

In 2025 zijn twee periodieke rapportages uitgevoerd. De periodieke rapportages van omgevingsveiligheid en milieurisico’s en openbaar vervoer en spoor. Bij het opstellen van dit jaarverslag zijn deze periodieke rapportages nog niet met de Kamer gedeeld. De rapportages worden in de eerste maanden van 2026 verwacht.

Het meest recente overzicht van de programmering van periodieke rapportages is te vinden op Ingepland en uitgevoerd onderzoek. De realisatie van overige onderzoeken en evaluaties in 2025 zijn opgenomen in bijlage 2 bij dit jaarverslag.

2 Overzicht van risicoregelingen

In het overzicht van risicoregelingen worden garanties en/of achterborgstellingen opgenomen die een departement verstrekt aan derden buiten de sector Overheid. Een garantie is een voorwaardelijke financiële verplichting van de overheid aan een derde buiten de overheid, die pas tot uitbetaling komt als zich bij de wederpartij een bepaalde omstandigheid (realisatie van een risico) voordoet.

MKB krediet

Bij het Ministerie van IenW is momenteel sprake van de garantieregeling Borgstellingskrediet Bodemsanering midden- en kleinbedrijf (MKB), waarvan de lopende regelingen worden beheerd tot einde looptijd (2027). Het Borgstellingkrediet Bodemsanering MKB betreft de mogelijkheid voor een ondernemer in het midden- en kleinbedrijf, met onvoldoende middelen of te weinig zekerheden voor krediet bij een bank, om een borgstelling voor een gedeelte van het benodigde budget voor bodemsanering aan te vragen. Het Borgstellingkrediet Bodemsanering MKB is mede naar aanleiding van een evaluatie in 2016 beëindigd. Eind 2025 wordt alleen nog garant gestaan voor een lopende garantie ter grootte van € 92.700.

3 Openbaarheidsparagraaf

Actieve openbaarmaking

Artikel 3.3. Woo: actieve openbaarmaking categorieën informatie

IenW volgt het rijksbrede tempo17 en de koers die het coördinerend departement BZK voor actieve openbaarmaking heeft ingezet. Gewacht wordt op duidelijkheid over de inwerkingtredingsdatum van de categorieën openbaar te maken informatie. In voorbereiding hierop is onderzoek gedaan naar deze categorieën informatie en de daarbij horende processen en acties. Door het coördinerend departement BZK wordt een generieke Woo-voorziening ontwikkeld, een centrale vindplaats van actief openbaar te maken overheidsdocumenten. Gewacht wordt op de oplevering van deze voorziening.

Beslisnota’s (artikel 68 Grondwet)

Sinds 1 juli 2021 worden bij de stukken aan het parlement ook de onderliggende beslisnota’s18 openbaar gemaakt. Deze worden gepubliceerd op rijksoverheid.nl en zijn daarmee voor iedereen beschikbaar. In opdracht van BZK heeft onderzoeksbureau Centerdata onderzocht hoe parlementsleden EK/TK, oud-bewindspersonen, journalisten en rijksambtenaren beslisnota’s ervaren19. Het gaat hierbij om de vraag of een beslisnota qua informatievoorziening, de parlementsleden ondersteunt bij het vervullen van hun controle- en medewetgevingstaken. Uit het onderzoek blijkt dat (ondersteuners van) parlementsleden overwegend vonden dat de beslisnota toegevoegde waarde heeft (79%). De huidige werkwijze bij IenW wordt, met aandacht voor de punten uit het onderzoeksrapport, voortgezet.

Passieve openbaarmaking

De ingezette koers om de doorlooptijden van de afhandeling van Woo-verzoeken te verkorten is in 2024 gestart en wordt voortgezet. De eerste resultaten hiervan zijn waarneembaar. Het contact met de verzoeker is geïntensiveerd en vindt eerder in het proces plaats. Daarnaast werkt IenW met (deel)besluiten en zorgt voor een betere samenwerking met de inhoudelijk deskundige. De verdere optimalisatie van het proces heeft concern-breed de aandacht, in samenhang met de Woo-contactpersoon en het actief openbaar maken van Woo-verzoeken en besluiten. Ook hierbij sluit IenW zoveel mogelijk aan bij de rijksbrede koers en ontwikkelingen. In het rapport schildpaddensoep van de Open State foundation20 is te lezen dat de gemiddelde afhandeltijd van Woo-verzoeken voor IenW in 2024 is afgenomen, ondanks dat de omvang van de Woo-verzoeken is toegenomen.

Verbetering van de informatiehuishouding (Archiefwet)

Het ministerie van IenW heeft voor de implementatie van de Woo en verbetering van de informatie-huishouding een concernbreed plan open overheid en informatiehuishouding opgesteld. Met dit plan is inzichtelijk gemaakt wat de totale opgave inhoudt en welke prioriteiten IenW stelt. Op basis van het concernbreed plan en de uitkomsten van de volwassenheidsmeting informatiehuishouding in 2024 heeft IenW prioriteiten opgesteld voor 2025-2026 om versneld toe te groeien naar het rijksbrede ambitieniveau (volwassenheidsniveau 3 à 4 in 2026). IenW werkt hierbij nauw samen met het coördinerend departement BZK, het rijksbrede programma Open Overheid en partijen en leveranciers in het stelsel.

Professionals

Het Kwaliteitsraamwerk IV-professional (KWIV-profielen) is geïmplementeerd. De naleving en monitoring daarvan is in de lijn geborgd, deze lijn wordt voorgezet. Voor het ontwikkelen van kennis en vaardigheden van IV-professionals en rijksambtenaren benut IenW de rijksbreed ontwikkelde cursussen en trainingen (Leerhuis). Transparantie en informatiehuishouding zijn onderwerpen die worden behandeld bij de introductie van nieuwe medewerkers (o.a. ambtseed). Er is aandacht voor communicatie over deze onderwerpen en voor ondersteunende hulpmiddelen voor managers, medewerkers en IV-professionals (o.a. workshops en een gereedschapskist).

Volume en aard van informatie

IenW heeft in 2025 per directoraat-generaal, bedrijfsvoering en bestuursondersteuning een informatiebeheerplan opgesteld en vastgesteld. Dit plan geeft in- en overzicht in het informatielandschap van het organisatieonderdeel en geeft richting aan verbeterpunten om het informatiebeheer stapsgewijs op orde te brengen. Daarnaast is de selectielijst van IenW geactualiseerd en is klaar voor publicatie begin 2026.

Voor archivering van e-mails en chatberichten volgt IenW het rijksbeleid. Dit beleid is door het coördinerend departement BZK opgesteld en op 1 april 2025 rijksbreed vastgesteld. Rijksbreed wordt gewerkt aan een technische voorziening voor de archivering van e-mails en een technische voorziening voor de archivering van chats. IenW gaat gebruik maken van deze voorzieningen die beide nog moeten worden opgeleverd (BZK/rijksbreed programma open overheid). Met een aanpak bereiden de IenW-onderdelen zich alvast voor op de implementatie van beide beleidskaders en beide technische voorzieningen. De archivering van chatberichten van de bewindspersonen verloopt conform de rijksbrede aangescherpte tijdelijke instructie voor leden van het Kabinet. Ditzelfde geldt ook voor het veiligstellen van e-mails en social-media berichten van de bewindspersonen.

Informatiesystemen

IenW is zich aan het voorbereiden op de migratie naar een nieuw documentmanagementsystemen (DMS). In 2025 is gestart met de voorbereidingen voor de migratie en de overgang naar het nieuwe DMS in 2026. IenW sluit daarbij zoveel mogelijk aan bij de rijksbrede koers en ontwikkelingen (o.a. de ontwikkeling van een rijksbrede werkomgeving).

Bestuur en naleving

Naast het concernbreed plan zijn, per organisatieonderdeel binnen de bestuurskern, specifieke verbeterplannen opgesteld. Hiervoor is gebruik gemaakt van het informatiebeheerplan. Er is een proces ingericht voor het jaarlijks actualiseren van het informatiebeheerplan en de verbeteracties. Hierbij wordt aangesloten op de P&C-cyclus van het departement. Deze acties zijn de eerste stap in het opzetten van een kwaliteitssysteem voor de informatiehuishouding bij IenW.

In lijn met de rijksbrede afspraak is eind 2025 voor de vijfde keer een volwassenheidsmeting IHH uitgevoerd en is over de financiën gerapporteerd aan het Rijksbrede programma open overheid (BZK). De resultaten uit de volwassenheidsmeting IHH (zelfevaluatie) zijn geanalyseerd en binnen IenW besproken. Op basis daarvan zijn prioriteiten gesteld en verbeteracties ingezet.

4 Motie Schouw - Landspecifieke aanbevelingen

Motie Schouw

In juni 2011 is de motie-Schouw (Kamerstukken II 2011–2012, 21 501-20, nr. 537) ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen. Voor IenW heeft de Raad in 2025 en 2026 geadviseerd om te zorgen voor de doeltreffende uitvoering van het herstel- en veerkrachtplan, met inbegrip van het REPowerEU-hoofdstuk.

Herstel en veerkrachtplan

Het Herstel en Veerkrachtplan, inclusief het REPowerEU-hoofdstuk, bestaat uit verschillende mijlpalen en doelstellingen die zijn vastgelegd in het raadsuitvoeringsbesluit. Op 20 januari 2026is het gewijzigde raaduitvoeringsbesluit aangenomen door de Ecofinraad.

De implementatie van het Nederlandse Herstel- en Veerkrachtplan (HVP) is in volle gang. Nederland kan in totaal € 5,4 miljard aan Europese middelen ontvangen uit de Herstel- en Veerkrachtfaciliteit voor belangrijke investeringen en hervormingen. Er zijn drie betaalverzoeken21 succesvol ingediend ter waarde van € 3,07 miljard. Over de voortgang van de implementatie van het HVP wordt de Kamer minimaal tweejaarlijks geïnformeerd. De meest recente rapportage is op 4 november 2025 aan de kamer aangeboden.

Over de indiening en beoordeling van de resterende betalingsverzoeken wordt de Kamer door de Minister van Financiën geïnformeerd.

5 Onderuitputting

Aan de hand van onderstaande tabel wordt de totale onderuitputting gepresenteerd. Daarbij worden de grootste en belangrijkste meevallende realisaties toegelicht. De overige realisaties worden in de post «Overig» toegelicht.22

Artikel 17 NGF LiT (Luchtvaart in Transitie)

Er is een vertraging opgelopen bij de toekenning van de subsidies voor de tweede fase van het Hydrogen Optimization and Testing (HOT) programma. Het deelproject HOT heeft als doel om gevalideerde kennis en data op te bouwen over waterstof brandstofsystemen. Dit heeft te maken met een subsidieontvanger die nog niet voldoet aan de voorwaarden waardoor de subsidie dit jaar niet meer kan worden verstrekt. Daarnaast hebben een aantal andere subsidieontvangers niet tijdig aan alle voorwaarden voldaan waardoor een aantal voorschotten niet uitgekeerd zijn.

Artikel 21 KF Plastics

Er zijnop de subsidieregeling omschakeling plasticverwerkers minder aanvragen binnen gekomen dan verwacht (- € 9,3 miljoen). Dit hangt samen met onzekerheid door de discussie rond de plasticnorm. Daarnaast is er € 2,0 miljoen minder uitgegeven voor de subsidieregeling circulaire plastics. Wegens vertraging op verschillende projecten zijn beoogde betalingen in 2025 vertraagd naar 2026. De vertraging van de projecten kent verschillende oorzaken van vertraging binnen het vergunningentraject tot inhoudelijke aanpassingen projecten.

Artikel 98 Meevaller Personele kosten

Eigen personeel:

Op het eigen personeel is een onderuitputting van € 4,3 miljoen wat grotendeels wordt verklaard door terughoudendheid met personele kosten vanwege de ingevoerde taakstelling. Deels door uitstroom van personeel en het niet of later invullen van vacatures, maar ook door een fout in de prognoses.

Inhuur:

Daarnaast was er onderuitputting op de inhuurkosten (- € 8,1 miljoen). Dit komt voor een groot deel door krapte op de arbeidsmarkt waardoor de extern ingehuurde medewerkers later in het jaar startte dan initieel voorzien. Hierdoor hebben zij voor een lager bedrag in 2025 gefactureerd dan verwacht (€ 3,7 miljoen). Ook was er vertraging in de betaling van facturen en liep de vernieuwing van het administratiesyteem SAP vertraging op.

Artikel 14 NGF DMI (Dutch Metropolitan Innovations)

De ontwikkeling van de innovatievoorstellen duurde langer dan verwacht. Aangezien de innovatievoorstellen langer duurde loopt de implementatie ook vertraging op, waardoor er €11,4 miljoen onderuitputting is ontstaan.

Artikel 18 NGF ZES (Zero Emisssie Services)

Er zijn in 2025 minder aanvragen ingediend voor de regeling dan verwacht. Om deze reden wordt het budget doorgeschoven naar 2026.

Artikel 18 NGF MMP (Maritiem MasterPlan)

Voor de subsidie is vertraging ontstaan bij de beoogde ontvangers. Om deze reden voldeden ze nog niet aan alle voorwaarden en kon een deel van de subsidie nog niet uitgekeerd worden.

Artikel 18 NGF DIL (Digitale Infrastructuur en Logistiek)

Door vertraging in het programma is er minder besteed dan gepland. De vertraging heeft verschillende redenen zoals vertraging bij deelnemers en capaciteitsproblemen. Daarnaast zijn er een aantal facturen die pas net over de jaargrens in 2026 betaald zullen worden.

Artikel 13 Bedrijvenregeling

Er is vertraging ontstaan in de afhandeling van vaststellings- en verleningsverzoeken voor de bedrijvenregeling in 2025. Deze vertraging is ontstaan, doordat het delegatiebesluit dat provincies en gemeenten subsidies mochten verlenen via de Omgevingswet was te komen vervallen.

Overige meevallers

Dit betreffen diverse kleinere mutaties die geen eenduidige oorzaak hebben.

6 Focusonderwerp ‘Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld’

De Tweede Kamer heeft verzocht om bij de verantwoording over het jaar 2025 in te gaan op het focusonderwerp ‘Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld’. In deze paragraaf van het beleidsverslag wordt hier invulling aangegeven. IenW heeft als leidraad gekozen om de risico’s aangekaart door de Algemene Rekenkamer (AR) in de begrotingsbrief te gebruiken. De in deze brief benoemde risico’s zijn een goede weergave van de meest recente grote risico’s over de hele breedte van de IenW en zijn onafhankelijk van interne besluitvorming opgeschreven. Dat maakt deze risico’s zowel relevant als actueel. Het door de AR benoemde risico over de Brede Doeluitkering heeft echter pas betrekking op 2026 en verder, daarom is deze niet meegenomen in de analyse. Per risico wordt kort ingegaan op het gerelateerde beleidsdoel, de maatschappelijke impact en de risicomitigatie.

Secundaire bouwstoffen voor circulaire economie

Doel en activiteiten. Het kabinet zet in op het bereiken van een circulaire economie in 2050 door het verminderen van grondstoffengebruik, inzetten van secundaire grondstoffen, recycling van grondstoffen en hoogwaardige verwerking.Risico-omschrijving. De AR concludeert dat de staatssecretaris van IenW niet weet of de maatregelen die de bodemkwaliteit moeten borgen bij het gebruik van de secundaire bouwstoffen (afvalenergiecentrale (AEC)-bodemas en staalslakken) voldoende zijn. Dit kan leiden tot risico’s voor de leefomgeving van mensen. Maar ook tot risico’s dat recycling in de toekomst niet goed gaat en bedrijven en overheden kosten moeten maken voor het opruimen van verontreiniging.Mitigerende maatregelen. In de bestuurlijke reactie zijn de maatregelen beschreven die op dat moment werden genomen of in voorbereiding waren. Sindsdien is de Tweede Kamer geïnformeerd23 over de voortgang en aanvullende maatregelen. Meest substantieel zijn het verbod van 1 jaar op toepassing van verschillende soorten staalslakken en de aanpassing van het Circulair Materialen Plan waarin is bepaald dat vanaf 2026 alle bodems moet voldoen aan de eisen voor niet-vormgegeven bouwstoffen uit de Regeling bodemkwaliteit 2022. In meer generieke zin is belangrijk om te noemen dat wordt gewerkt aan fase 2 van de herijking van de bodemregelgeving en het aangekondigde beleidskader secundaire bouwstoffen om de grip op een juiste toepassing van deze bouwstoffen te versterken.

Instandhouding netwerken Rijkswaterstaat

Doel en activiteiten. Het behouden van de huidige functie van de infrastructuur van Rijkswaterstaat (RWS). Onder instandhouding vallen alle activiteiten op het vlak van exploitatie, onderhoud  en vernieuwing van de bestaande infrastructuur.Risico-omschrijving. In een kamerbrief (Kamerstuk 2023-2024, 29 385 nr. 139) is aangegeven dat de instandhoudingsopgave groter is dan het beschikbare budget en wat op dat moment maakbaar werd geacht. Dit geldt in het bijzonder voor de vernieuwing van de infrastructuur die het einde van de levensduur nadert. De AR wijst in de verantwoordingsonderzoeken 2023 en 2024 hier ook op met het risico van meer uitgesteld en achterstallig onderhoud van de netwerken die Rijkswaterstaat beheert. Zoals in de kamerbrief bij de Staat van de Infra (Kamerstuk 2025-2026, 36 800-A-9) is beschreven, leidt uitgesteld onderhoud tot een toenemende kans op storingen en beperkingen op de netwerken, waardoor meer correctieve en levensduurverlengende maatregelen moeten worden uitgevoerd. Dit leidt tot verdringing van regulier geplande werkzaamheden. Ook is de Tweede Kamer geïnformeerd dat het programmeren van nieuwe vernieuwingsprojecten alleen nog mogelijk is door de uitvoering van andere noodzakelijke vernieuwingsprojecten te vertragen of uit te stellen.Mitigerende maatregelen. Om de veiligheid, bereikbaarheid en kwaliteit van de netwerken in beheer van RWS te behouden moet de productie omhoog. Aan een aantal belangrijke voorwaarden hiervoor is inmiddels voldaan: er is budget en capaciteit vanuit ontwikkelingsprojecten naar instandhouding verschoven en het basiskwaliteitsniveau is vastgesteld. Ook zijn er nieuwe samenwerkingsafspraken met het ministerie gemaakt, waaronder een meerjarige opdracht tot en met 2030 en meer verantwoordelijkheid bij de uitvoeringsorganisatie, waardoor RWS beter in staat is om samen met de markt de werkzaamheden te optimaliseren en efficiënter te werken. Het Meerjarenplan Instandhouding zet uiteen hoe RWS de productie vergroot (Kamerstuk 2024-2025, 29 385 nr. 143).

Drinkwatervoorziening onder druk

Doel en activiteiten. De openbare drinkwatervoorziening valt onder de systeemverantwoordelijkheid van de minister van IenW. Dit wordt geborgd door het vergroten van het aanbod en het verminderen van de vraag. Sinds 2024 wordt gewerkt aan het Nationaal Plan van Aanpak (NPVA) Drinkwaterbesparing (Kamerstuk 2023-2024, 27 625 nr. 671), dat als doel heeft het drinkwatergebruik in 2035 te reduceren tot maximaal 100 liter per persoon per dag voor huishoudens en 20% minder gebruik in de zakelijke sector.Risico-omschrijving. De AR concludeert dat het niet duidelijk is of de maatregelen die IenW met betrekking tot drinkwaterbesparing neemt voldoende zijn om deze doelstelling te halen.Mitigerende maatregelen. IenW verwerkt aanbevelingen van de AR door beter inzicht in drinkwatergebruik te ontwikkelen en tussendoelen vast te stellen. Zo hebben we het CBS gevraagd  onderzoek te doen naar drinkwatergebruik per type huishouden en bedrijf. Deze inzichten worden meegenomen in de actualisatie van het NPVA Drinkwaterbesparing in 2026. In het Nationaal Water Programma wordt bredere duiding gegeven aan waterschaarste en toekomstperspectieven. Daarnaast heeft de minister van IenW in 2025 mede namens de Vewin en de IPO ook het Actieprogramma beschikbaarheid drinkwaterbronnen 2023-2030 naar de Kamer gestuurd (Kamerstuk 27 625, nr. 697) om het aanbod van drinkwater te vergroten.

Ruimtelijke maatregelen achter de dijk

Doel en activiteiten. Zorgen dat Nederland (kosteneffectief) duurzaam samenleeft met water, nu en in de toekomst, om veilig te kunnen blijven wonen en werken.Risico-omschrijving. Risico van gebrek aan realisatie van beleid en geen geld voor gevolgbeperking en crisismanagement in het geval dijken overstromen, ondanks kwetsbare gebieden waar mensen wonen en economische activiteiten plaatsvinden.Mitigerende maatregelen. We werken volgens het principe van meerlaagsveiligheid om overstromingsrisico's te verkleinen: preventie, ruimtelijke inrichting, crisisbeheersing, waterbewust handelen en herstel van schade. Die lagen zijn aanvullend op elkaar. Vrijwel altijd is preventie via dijken het meest (kosten)effectief tegen overstromingen. De gevolgen van een overstroming zijn meegenomen in de hoogte van de norm per dijktraject: daar waar de verwachte gevolgen groter zijn is de norm strenger. Maatregelen achter dijken kunnen bijna nooit het gewenste veiligheidsniveau bieden bij grote overstromingen. Ze helpen wel gevolgen te beperken of wateroverlast te voorkomen. Andere overheden zetten zich daarvoor in. Bij wateroverlast door bijvoorbeeld regen, wordt ook ingezet op ruimtelijke inrichting. Daarvoor zijn het Ruimtelijk afwegingskader en de landelijke Maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving ontwikkeld, om waterrobuuste keuzes te maken in ruimtelijke ordening.

4. Beleidsartikelen

4.1 Artikel 11 Integraal Waterbeleid

Zorgen dat Nederland duurzaam samenleeft met water, nu en in de toekomst.

Samenvatting budgettaire gevolgen van beleid

In onderstaande tabel is een samenvatting opgenomen van de gerealiseerde totale verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van dit artikel. De onderverdeling naar de financiële instrumenten is opgenomen in de totaal tabel van de budgettaire gevolgen van beleid.

In onderstaande tabel is een overzicht en toelichting opgenomen op de rol en verantwoordelijkheid van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat bij Integraal Waterbeleid. Voor een nadere toelichting op de verschillende typologieën stimuleren, regisseren, financieren en (doen) uitvoeren wordt verwezen naar de leeswijzer.

Voor het artikel Integraal Waterbeleid zijn 3 specifieke doelstellingen geformuleerd. Deze specifieke doelstellingen leveren een bijdrage aan het bereiken van de algemene doelstelling. Voor iedere specifieke doelstelling zijn tevens een of meerdere subdoelstellingen geformuleerd. Onder de meetbare gegevens zijn de indicatoren en kengetallen opgenomen die verbonden zijn met de doelstellingen. Scores op indicatoren kunnen aanleiding zijn om beleid bij te sturen. De kengetallen bieden met name belangrijke contextuele informatie.

De samenhang tussen de doelstellingen en de meetbare gegevens is onderstaand weergegeven.

Specifieke doelstelling 1: Nederland continu beschermen tegen overstromingen vanuit de zee, grote meren en grote rivieren.

Nederland is kwetsbaar voor overstromingen. Een derde van Nederland ligt onder de zeespiegel en er stromen grote rivieren dwars door het land. Zonder primaire waterkeringen zou ongeveer 55% van ons land regelmatig onder water staan. In dat gebied wonen circa 9 miljoen mensen en wordt zo’n 70% van ons bruto nationaal product verdiend. Door klimaatverandering stijgt de zeespiegel en krijgen we vaker te maken met grotere rivierafvoeren. Werken aan de bescherming tegen overstroming blijft daarom noodzakelijk. De ambitie is om te zorgen dat Nederland de best beschermde delta ter wereld blijft.

Beleidsconclusies

Primaire keringen

Op 15 januari 2025 zijn de conclusies van de evaluaties van de normering van primaire waterkeringen, de waterveiligheidsartikelen uit de waterwet en de subsidieregeling voor het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) naar de Kamer gestuurd.

Uit de evaluaties blijkt dat het (wettelijk) systeem van waterveiligheid werkt, maar dat er aandacht nodig is voor betere sturing op doelmatigheid en beheersing van het HWBP. Ook is met de waterschappen de HWBP-opgave geactualiseerd en wordt nu verwacht dat ca. 1.400 kilometer van de primaire keringen tot 2050 moet worden versterkt. Deze inschatting zal, indien er nieuwe inzichten ontstaan uit de tweede landelijke beoordelingsronde tot 2035 (LBO2), en naarmate projecten in het HWBP worden uitgewerkt, worden bijgesteld. Dit sluit aan bij een cyclisch systeem waarin nieuwe inzichten leiden tot een nauwkeuriger beeld van de opgaven.

In 2025 heeft het rijk, als vervolg daarop, overlegd met waterschappen welke mogelijke verbeteringen in sturing op het HWBP kunnen worden doorgevoerd. Eind december 2025 hebben rijk en waterschappen na een intensieve periode ingestemd met een set bestuurlijke afspraken om het HWBP te herijken (Kamerbrief 2025-2026, 32 698 nr. 94). Deze afspraken richten zich op: een gezamenlijke strategie voor programmering en middelen, sterkere regie op programmaniveau, duidelijke afspraken aan de voorkant van projecten en een betere verdeling van risico’s en doelmatigheidsprikkels. De komende periode worden deze bestuurlijke afspraken verder ambtelijk uitgewerkt en geïmplementeerd.

Daarnaast is het rijk in 2025 ook in overleg gegaan met een aantal waterschappen over aanpassing van de waterveiligheidsnormen van een beperkt aantal dijktrajecten. Dat heeft eind december 2025 geleid tot besluiten over voorgenomen aanpassingen van een aantal normen (Kamerbrief 2025-2026, 32 698 nr. 94). Voor de dijktrajecten in de Maasvallei loopt het gesprek nog door in 2026, vanwege de samenhang met een breder lopend gebiedsproces.

Programma Noordzee

Het ontwerp van het Partieel Herziene Programma Noordzee is 18 april 2025 aangeboden aan de Tweede Kamer en vervolgens ter inzage gelegd (Kamerstukken II, 2024/2025 35 325, nr. 10). Definitieve vaststelling was voorzien voor november, maar is uitgesteld tot 2026. De tussentijdse evaluatie van het Programma Noordzee 2022-2027 is conform planning uitgevoerd. Voorstudies ten behoeve van het volgende Programma Noordzee 2028-2033 zijn volgens planning gestart.

Ter uitvoering van de Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) is de Mariene Strategie deel 1 2024-2030 ter beoordeling van de huidige milieutoestand, de beschrijving van de goede milieutoestand en het stellen van milieudoelen op de Noordzee is op 19 december definitief vastgesteld. Het Ontwerp van de Mariene Strategie deel 2 (het KRM Monitoringprogramma) is in voorbereiding. Stakeholders zijn meegenomen bij de eerste ideeën voor aanvullende KRM-maatregelen t.b.v. de Mariene Strategie deel 3 (2028): het programma van maatregelen t.b.v het behalen van de goede milieu toestand op de Noordzee. In maart is de verplichte mid-term voortgangsrapportage van het huidige KRM programma van maatregelen (2022) naar de Europese Commissie gestuurd. OSPAR landen hebben verboden op lozing van scrubber waswater in binnenwateren en havens en het gebruik van piepschuim pontons en boeien zonder coatings ingesteld. Middels een BNC-fiche (Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen) is er een eerste reactie verstuurd aan de Tweede Kamer op het Ocean Pact van de Europese Commissie. Een secretariaat is ingesteld voor het Greater North Sea Initiative; het samenwerkingsverband tussen de Noordzeelanden op het gebied van energie, visserij, natuur en ruimtelijke planning.

Toekomstbestendig rivierengebied (Ruimte voor de Rivier 2.0)

In 2025 is gewerkt aan de kennisbasis ten behoeve van besluitvorming over de inrichting van het rivierengebied (rivierbodemligging en afvoer en ruimte) in 2026.

De Beleidslijn grote rivieren is geactualiseerd om te borgen dat in het rivierbed voldoende ruimte beschikbaar blijft voor waterberging en waterafvoer. De Beleidslijn voorkomt ook dat nieuwe activiteiten en objecten in het rivierbed toekomstige rivierverruiming belemmeren of onnodig kostbaar maken en draagt zo bij aan een robuust en toekomstbestendig rivierbeheer.

Per 1 februari 2025 zijn daarom de geactualiseerde Beleidsregels Grote Rivieren (Bgr 2025) in werking getreden. De doorvertaling in het ruimtelijk spoor is voorzien per 1 juli 2026.

Caribisch Nederland

Voor het uitrollen van een monitoringprogramma voor het meten van de zeewaterkwaliteit in de zeeën rondom de eilanden van Caribisch Nederland, is in 2025 op Saba een grondwateronderzoek opgeleverd ter vervanging van peilbuizen. Op Bonaire is een plan gemaakt voor bemonstering van de peilbuizen. Daarnaast is het modelinstrumentarium over zeestromen rond de BES-eilanden verder ontwikkeld en is de interdepartementale opvolging van de verkenning naar een informatiehuis gestart.

Meetbare gegevens

1. Ontwikkeling basisbeschermingsniveau voor overstromingen

Onderstaand figuur schetst de ontwikkeling in de verbetering van het basisbeschermingsniveau in relatieve waarde (% t.o.v. het referentiejaar). Ten opzichte van het referentiejaar wordt de ontwikkeling in het halen van de doelen van het waterveiligheidsbeleid in de tijd uitgezet.

Figuur 3 ontwikkeling in het halen van het basisbeschermingsniveau t.o.v. de referentiesituatie door afname van de overstromingskans door dijkversterking in het HWBP

Bron: RWS, 2026. De referentiesituatie zoals bepaald t.b.v. de tussentijdse wijziging NPW1 in 2014.

Toelichting

De keringen voldoen nog niet allemaal aan de nieuwe norm. Er is berekend hoe groot het economisch risico is en hoeveel mensen wonen in een gebied waar het basisbeschermingsniveau nog niet wordt gehaald op het moment dat het nieuwe beleid (2014) is vastgelegd. Dit wordt de referentiesituatie genoemd en de waarden zijn op 100% gesteld. Ten opzichte van deze referentie wordt de ontwikkeling in de tijd uitgezet. Doordat keringen versterkt gaan worden, zal het aantal mensen waarvoor het basisbeschermingsniveau nog niet is gehaald en het economisch risico de komende 30 jaar afnemen tot het niveau dat volgens het beleid in 2050 bereikt moet zijn.

2. Afname economische risico als gevolg van overstromingen

Onderstaand figuur schetst de ontwikkeling van het economische risico als gevolg van een overstroming in relatieve waarde (% t.o.v. het referentiejaar).

Figuur 4 Ontwikkeling van het economisch risico t.o.v. de referentiesituatie

Bron: RWS, 2026. De referentiesituatie zoals bepaald t.b.v. de tussentijdse wijziging NPW1 in 2014.

Toelichting

Het (actuele) risico eind 2025 is gebaseerd op de gerealiseerde versterking tot 1 januari 2026 in het HWBP; tot dan is 52 km dijk versterkt. De afname van het risico tot en met 2030 is gebaseerd op de realisatieprognose van dijkversterkingen, zoals is opgenomen in het HWBP (259 km). Omdat er tot 1 januari 2026 nog maar een klein deel van de keringen in het HWBP is versterkt, is het economisch risico op 1 januari 2026 met 4% afgenomen t.o.v. de referentiesituatie. Op basis van de verwachte realisatie van versterkingen tot en met 2029 zal het economische risico op 1 januari  2031 met 37% zijn afgenomen t.o.v. de referentiesituatie. Het aantal mensen dat woont in een gebied waar het basisbeschermingsniveau nog niet is bereikt, is op 1 januari 2031 naar verwachting 27% lager t.o.v. de referentiesituatie.

In 2050 moeten alle keringen aan de nieuwe normen voldoen. Dan moet overal het basisbeschermingsniveau zijn gehaald en is het economisch risico afgenomen tot het aanvaard economisch risiconiveau. In de indicator wordt daarom ook het jaar 2050 geprojecteerd.

In 2050 moeten alle keringen aan de nieuwe normen voldoen. Dan moet overal het basisbeschermingsniveau zijn gehaald en is het economisch risico afgenomen tot het aanvaard economisch risiconiveau. In de indicator wordt daarom ook het jaar 2050 geprojecteerd.

Specifieke doelstelling 2: Voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

De waterbeschikbaarheid komt voor alle functies van de economie (drinkwater, natuur, landbouw, industrie, scheepvaart) verder onder druk te staan (Deltascenario’s 2024). Dat wordt veroorzaakt door de combinatie van hogere temperaturen, drogere zomers, zeespiegelstijging, lagere rivierafvoeren, meer verzilting en een stijgende watervraag. Voor het tegengaan van bodemdaling en CO2 emissies in de laagveengebieden is niet altijd voldoende zoet water beschikbaar. Dat geldt ook voor het doorspoelen van het regionaal en hoofdwatersysteem om verzilting tegen te gaan (Kamerbrief 2024-2025, 27 625 nr. 669). Door zeespiegelstijging neemt de doorspoelbehoefte met factoren toe (Kamerstukken II 2024-2025, 36 410 J nr. 5). Dit betekent dat de waterbeschikbaarheid voor verschillende functies zonder extra maatregelen nog verder onder druk komt te staan. Dit vereist maatregelen zoals het in een duurzaam evenwicht brengen van vraag en aanbod door landinrichting en gebruik aan te passen aan waterbeschikbaarheid, minder en efficiënt water gebruiken, water vasthouden en verdeling optimaliseren en het accepteren van tekorten en schade.

De Minister van IenW is systeemverantwoordelijk voor de Kaderrichtlijn Water (KRW) en gemeenten, waterschappen, provincies en Rijk hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de uitvoering.

Beleidsconclusies

Waterbeschikbaarheid

In het kader van het Deltaprogramma Zoetwater is in 2025 gewerkt aan een herformulering van het doel voor waterbeschikbaarheid. Uit berekeningen is gebleken dat een algemene doelstelling om weerbaar te zijn tegen periodes van droogte die vaker dan 1:20 jaar voorkomen niet voor alle regio’s in Nederland haalbaar is, vanwege sterke regionale verschillen. Met de herijking van het Deltaprogramma in 2026 wordt een nieuw doel voor waterbeschikbaarheid vastgesteld.

Waterkwaliteit

De waterkwaliteit staat in Nederland onder druk door de emissies van stoffen naar het water vanuit diverse bronnen zoals de landbouw, de industrie en vanuit stedelijke gebieden. Het dashboard dat toeziet op tijdige uitvoering van alle beoogde maatregelen uit de stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027 laat zien dat de uitvoering van maatregelen grotendeels op schema loopt. In 2025 is het doelbereik KRW gestegen van 81% naar 83% (op basis van ruim 100.000 doelen, ongeveer 140 doelen in zo’n 750 waterlichamen). Daarnaast zijn handreikingen uitzonderingen en standaard motivaties voor uitzonderingen opgesteld, waarvan gebruik gemaakt kan worden in de eindverantwoording in 2027.

Voor de beperking van schade van afval- en proceswaterlozingen op oppervlaktewater is er het afgelopen jaar door IenW ingezet op het bezien en herzien van vergunningen en op het door ontwikkelen van de instrumenten voor de beoordeling van vergunningen van onder andere afvalwater en koelwater.

Meetbare gegevens

Veerkrachtig en evenwichtig zoetwatersysteem

Jaarlijks wordt de voortgangsrapportage Zoetwater uitgebracht, waarin inzicht in de voortgang van de uitvoering van de maatregelen van het Deltaplan Zoetwater. In het kader van de herijking van het Deltaprogramma Zoetwater wordt samen met de zoetwaterregio’s gewerkt aan het concretiseren van het huidige zoetwaterdoelen. De herijking is noodzakelijk omdat de huidige doelen minder lang houdbaar zijn dan gedacht. De nieuwe SMART geformuleerde doelen worden vastgelegd in het NWP 2028-2033. Het gaat daarbij om een nationaal waterbeschikbaarheidsdoel, een doel voor het Hoofdwatersysteem en om doelen voor de verschillende zoetwaterregio’s. De doelen worden gedifferentieerd naar regio en cruciale gebruiksfuncties en opgenomen in een van de volgende ontwerpbegrotingen van IenW:

a) met regionale differentiatie wordt transparantie geboden per regio en het Hoofdwatersysteem (HWS) over de verwachte kans op en mogelijke omvang van watertekorten, in het zomerhalfjaar nu en in 2050.

b) met een differentiatie naar functies/per type gebruiker waarbij een doel/ambitie wordt neergezet voor bescherming van de meest kritieke publieke/collectieve basisvoorzieningen (zoals het voorkomen klink en zetting van publieke infrastructuur, het voorkomen van onomkeerbare schade aan wettelijke beschermde natuur en het beschermen/verzekeren van drinkwaterbronnen) wordt aangegeven wat de rol en verantwoordelijkheid is die overheden nemen, en wat wordt verwacht  van gebruikers.

2. Ecologische en chemische waterkwaliteit

Volgens het one out all out principe van de KRW voldoet op het niveau van waterlichamen vrijwel geen enkel waterlichaam aan alle indicatoren in zo’n waterlichaam. Wanneer we kijken naar alle 100.000 doelen in alle 745 Kaderrichtlijn Water lichamen zien we dat ongeveer 83% voldoet. Het grootste knelpunt om te voldoen aan alle doelen van de Kaderrichtlijn Water ligt bij de chemische waterkwaliteit en dan met name bij nutriënten en bestrijdingsmiddelen.

Figuur 5 Biologische oordelen KRW waterlichamen Nederland

Bron: Informatiehuis Water (IHW)

Toelichting

Het figuur hierboven geeft de voortgang van de biologische waterkwaliteit van de Kaderrichtlijn water door de jaren heen weer. Omdat de gegevens per jaar sterk afhankelijk kunnen zijn van bijvoorbeeld de weersomstandigheden wordt er niet jaarlijks gerapporteerd. Biologische waterkwaliteit gaat over aantallen en soorten planten, algen, vissen, vogels en bacteriën, die in het water leven. De chemische waterkwaliteit is een randvoorwaarde voor de biologische en deze laatste geeft ook een goede indicatie van de chemische waterkwaliteit. Het grootste knelpunt om te voldoen aan alle doelen van de Kaderrichtlijn Water ligt bij de chemische waterkwaliteit en dan met namen bij nutriënten en bestrijdingsmiddelen.

Specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

Nederland heeft te maken met meer extreem weer. Wateroverlast, droogte en hitte zullen vaker voorkomen (zie de KNMI-scenario’s). De door het PBL in beeld gebrachte klimaatrisico’s maken duidelijk dat we voort moeten maken met het klimaatadaptatiebeleid. De schade door extreem weer zal toenemen. Dit vereist dat we ruimte maken voor water, dat we bij ruimtelijke plannen rekening houden met de risico’s vanuit water en bodem en dat we bij de inrichting klimaatbestendig bouwen. Net als onze nationale water uitdagingen wordt ook de internationale wateropgave steeds urgenter. Landen krijgen steeds meer te maken met de gevolgen van klimaatverandering. Nederland heeft zich gecommitteerd aan de Sustainable Development Goals (SDG's) en het Parijsakkoord.

Beleidsconclusies

Internationale samenwerking

Op het gebied van Klimaatadaptatie en Watermanagement in het licht van internationale samenwerking zijn de beoogde resultaten gerealiseerd. De inzet heeft bijgedragenaan het vergroten van waterzekerheid en waterveiligheid wereldwijd conform de doelen zoals beschreven in de Kamerbrief ‘De Nederlandse Internationale Waterambitie (NIWA)’ (Kamerbrief 2018/2019 32 605, nr. 217). Er is bijgedragen aan de klimaatweerbaarheid en verbeterd waterbeheer in deltalanden via het Partners voor Water 5 programma (PvW5), de Blue Deal, het International Panel for Deltas and Coastal Areas (IPDC), Water as Leverage programma (WAL) en Dutch Risk Reduction and Surge support (DRRS). Het programma WTEX10, gedragen door IenW en EZ, zet in op het opschalen van het verdienvermogen ten aanzien van watertechnologie en is verlengd tot en met 2026.

Het uitgevoerde beleid en de bijbehorende resultaten waren het afgelopen jaar conform de verwachtingen zoals opgenomen in de begroting 2025. Op basis van de Taakstelling op de HGIS Non-ODA middelen zijn maatregelen genomen om uit de Blue Deal te stappen per 2028 (overdracht aan BZ) en het IPDC programma per 1 september 2026 te stoppen. De taakstelling op Partners voor Water 5 is inmiddels hersteld (budget 2025-2028) omdat dit programma het primaire instrument is om de NIWA doelen te realiseren.

Rekening houden met water en bodem

In het kader van de kamerbrieven over water- en bodembeleid (Water en Bodem Sturend en Rekening houden met Water en Bodem wordt gewerkt aan het borgen van de 33 structurerende keuzes in beleid en regelgeving, zowel nationaal als regionaal en lokaal. In 2025 is gewerkt aan de Ontwerp Nota Ruimte, waarin het belang van water en bodem stevig is verankerd als onderdeel van de doorwerking van water- en bodembeleid in de ruimtelijke ordening. Dat wordt nu onder meer meegenomen in ontwerpend onderzoek en gebiedsgericht ontwerpend onderzoek.

Meetbare gegevens

1. Monitoring en evaluatie Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS) en Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA)

DPRA monitort welke stappen van Deltaplan RA door de werkregio’s worden doorlopen in de 2^e cyclus van stresstesten, dialogen en uitvoeringsprogramma’s. Aanvullend wordt vanaf 2025 gemonitord in welke mate werkregio’s of daarbinnen gemeenten stappen zetten in de concretisering van de eigen doelen. De voortgang wordt jaarlijks gerapporteerd in voortgangsrapportages die bijlage zijn bij de Deltaprogramma rapporten die de Deltacommissaris aanbiedt aan het kabinet en die het kabinet vervolgens aanbiedt aan de Tweede Kamer.

Klimaatadaptatie is breed en er is geen eenvoudige parameter waarmee de voortgang op dit brede veld gemonitord kan worden. De werkgroep monitoring van het DPRA ontwikkelt regionale monitoring. In dit kader wordt gekeken naar landelijk te meten parameters zoals schaduw, boomkroonoppervlak en gevoelstemperatuur. Aan genoemde parameters wordt de komende jaren nog de monitoring van de mate van verharding/verstening van het grondoppervlak toegevoegd. Mogelijk kan op termijn ook meer worden gezegd over de ontwikkeling van bergingscapaciteit in stedelijk en landelijk gebied voor de opvang van regenwater. De regionale monitoring vraagt ook veel invulling door de decentrale overheden. Het PBL werkt aan landelijke monitoring. Daar kunnen genoemde landelijk te meten parameters ook gebruikt worden, naast het in beeld brengen van trends in de toename of afname dankzij maatregelen van klimaatrisico’s over de tijd gezien.

Het PBL werkt in het kader van de Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS) aan een landelijke monitoringsystematiek.

2. Bestuurlijke verankering water en bodem sturend

De 33 structurerende keuzes water en bodem sturend zijn bestuurlijk of wettelijk verankerd. Jaarlijks wordt geteld binnen hoeveel gemeenten, provincies, waterschappen en rijksuitvoeringsdiensten dat het geval is, met 2025 als startjaar. De 33 structurerende keuzes zoals opgenomen in de Water Bodem Sturend (WBS) Kamerbrief van 25 november 2022 zijn uitgewerkt in een borgingskalender. In 2025 is verder gewerkt aan deze kalender en die zal in 2026 worden uitgebracht. Daarnaast is de Kamer geïnformeerd door middel van een (jaarlijkse) voortgangsrapportage «de Staat van ons Water» (Kamerbrief 24 juli 2025 27 625 nr. 717).

Toelichting

Onderstaand is per artikelonderdeel, zoals opgenomen in de budgettaire tabel, voor de financiële instrumenten zoveel mogelijk aangegeven waarvoor de financiële overdracht in het jaar 2025 is aangewend.

1. Algemeen Waterbeleid (€ 54,7 miljoen)

De volgende financiële instrumenten zijn ingezet:

Opdrachten (€ 11,9 miljoen).

• – HGIS Partners for Water (€ 9,9 miljoen). Dit betreft de uitvoeringskosten en de inzet RVO voor het 5e uitvoeringsprogramma Partners voor Water, waarin kennis en expertise op de thema's waterveiligheid en waterzekerheid beschikbaar wordt gesteld aan ondernemingen, onderzoeksorganisaties en non gouvermentele overheidsorganisaties (NGO).

• – Overige HGIS opdrachten (€ 0,4 miljoen). Dit betreffen de HGIS middelen ten behoeve van de KAWI opdrachten. De bovenstaanden HGIS middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3.

• – Regie Innovatie (€ 0,7 miljoen) Dit betreffen de middelen voor diverse opdrachten en onderzoek voor kennis- en innovatie op het gebied van waterbeleid, zoals ondersteuning van het topteam, human capital en duurzaamheid. Deze opdrachten dragen bij aan meerdere specifieke doelstellingen.

• – Overige opdrachten tellen per saldo op tot € 0,8 miljoen en betreffen middelen voor opdrachten op het gebied van waterbeleid, waaronder o.a. klimaatadaptatie, zowel beleidsmatig als uitvoering (RWS). Deze middelen worden breed ingezet ten behoeve van de drie gefomuleerde specifieke doelen.

Subsidies (€ 19,9 miljoen).

• – Partners voor Water (HGIS) (€ 6,0 miljoen). Partners voor Water is een subsidieprogramma waarvan het doel is om waterveiligheid en waterzekerheid te stimuleren in een delta, deltastad of stroomgebied in het buitenland. Deze subsidie draagt bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3.

• – Overige HGIS-subsidies (€ 4,3 miljoen). Blue Deal (€ 2,0 miljoen) is een (internationaal) subsidieprogramma van de 21 waterschappen samen met de ministeries van Buitenlandse Zaken en IenW met als doel 20 miljoen mensen wereldwijd toegang geven tot voldoende, schoon en veilig water. Daarnaast is in 2025 een maatwerkfonds opgezet met het International Panel for Delta's and Costal Areas (IPDC), het samenwerkingsverband tussen landen, kennisinstellingen en financiële instanties (€ 2 miljoen). Tot slot is (€ 0,3 miljoen) ingezet voor het WTEX10-programma. Dit project richt zich op Nederlandse watertechnologiebedrijven, met name scale-ups (10-75 medewerkers) met internationale ambities. Binnen het project worden vooral marktkansen voor MKB-bedrijven verkend, in met name het VS & Canada, Verenigd Koninkrijk, Spanje, Portugal en Italië. Deze subsidies dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3.

• – NGF-project: NL2120 (€ 8,5 miljoen). In 2025 is vanuit het Nationaal Groei Fonds (NGF) het programma NL2120 tot en met 2029 ondersteund met in totaal € 70 miljoen, waarvan € 8,5 miljoen in 2025. Deze subsidie draagt bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3.

• – Incidentele subsidies WKB (€ 0,4 mijoen). Dit betreffen subsidies aan groene klimaatpleinenen en Watersnoodmuseum. Deze subsidies dragen bij aan respectievelijk de realisatie van specifieke doelstelling 3 en specifieke doelstelling 1.

• – Overige subsidies (€ 0,8 miljoen). Dit betreffen de middelen ten behoeve van de subsidies KAWI en omgeving waddengebieden. Deze subsidies dragen respectievelijk bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3 en 2.

Bijdragen aan agentschappen (€ 18,4 miljoen).

• – De bijdrage aan RWS (€ 17,5 miljoen) heeft betrekking op de jaarlijkse opdracht aan RWS voor de uitvoering van beleidsmaatregelen op het gebied van waterveiligheid, zoetwatervoorziening en waterkwaliteit. Deze middelen worden breed ingezet ten behoeve van de drie gefomuleerde specifieke doelen.

• – De overige bijdrage aan agentschappen (€ 0,9 miljoen) betreft een bijdrage aan het KNMI, waaraan diverse onderzoeken en analyses worden gevraagd die betrekking hebben op kennisontwikkeling ten behoeve van windklimaat en afvoerstatistiek rivieren, (versnelde) zeespiegelstijging en voor klimaatadaptatie. Deze middelen worden breed ingezet ten behoeve van de drie gefomuleerde specifieke doelen.

Bijdragen aan medeoverheden (€ 3,9 miljoen).

Voor het jaar 2025 is een bedrag van € 3,9 miljoen betaald voor de projecten ter uitvoering van het Nationaal Groeifonds programma NL2120. Het betreft specifieke uitkeringen aan de Gemeenten Dordrecht en Rotterdam en de provincie Friesland. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3.

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties (€ 0,6 miljoen).

Betreft de bijdrage namens de Watergezant aan de United Nations Development Program. Deze middelen worden breed ingezet ten behoeve van de drie geformuleerde specifieke doelstellingen.

2. Waterveiligheid (€ 1,2 miljoen)

Het volgende financiële instrument is ingezet:

Opdrachten (€ 1,2 miljoen).

De opdrachtverlening op het gebied van waterveiligheid heeft grotendeels betrekking op de opdracht voor beleidsondersteuning en advies aan RWS op het gebied van waterveiligheid. Daarnaast zijn diverse opdrachten verstrekt om de Europese Richtlijn overstromingsrisico’s (ROR) te implementeren in de vier (internationale) stroomgebieden Rijn, Maas, Eems en Schelde. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1.

3. Grote oppervlaktewateren (€ 1,1 miljoen)

Het volgende financiële instrument is ingezet:

Opdrachten (€ 1,1 miljoen).

De opdrachtverlening op het gebied van de grote oppervlaktewateren heeft grotendeels betrekking op de opdracht voor beleidsondersteuning en advies aan RWS op het gebied van de Wadden en de Zuid-Westelijke Delta (€ 0,7 miljoen). Daarnaast zijn middelen ingezet voor de Agenda voor het Waddengebied 2050. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2.

4. Waterkwaliteit (€ 17,1 miljoen)

De volgende financiële instrumenten zijn ingezet:

Opdrachten (€ 5,0 miljoen).

• – Waarvan Noordzee en oceanen (€ 1,3 miljoen). Er zijn opdrachten verleend t.b.v. de uitvoering van het Noordzeeakkoord, het Programma Noordzee (2022-2027) en diverse andere opdrachten. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2.

• – Waarvan overig (€ 3,7 miljoen). Onder overige opdrachten valt RWS (BOA) (€ 3,2 miljoen). De opdrachtverlening op het gebied van waterkwaliteit heeft grotendeels betrekking op de opdracht voor beleidsondersteuning en advies aan RWS op het gebied de Kaderrichtlijn Water, emissieregistratie (water), monitoring van gewasbescherming en nutriënten en het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. Daarnaast pleegt RWS inzet op dossiers van het mariene milieu (zoals KRM, OSPAR en London Protocol). Tevens ondersteunt RWS in EU-comités en -raden en op internationale dossiers als de stroomgebieden van Maas, Rijn, Schelde en Eems. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2.

Subsidies (€ 10,4 miljoen).

• – NGF-project: UPPWATER (€ 8,3 miljoen). De subsidieverlening heeft met name betrekking op de in 2025 betaalde subsidie vanuit het Nationaal Groei Fonds, waarmee vanaf 2024 UPPWATER voor 10 jaar wordt ondersteund met in totaal € 135 miljoen. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2.

• – Overige subsidies (€ 2,1 miljoen). Onder de overige subsidies valt de Ocean Cleanup en een bijdrage aan LTO voor het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2.

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties (€ 1,8 miljoen).

• – In het kader van de Nederlandse Internationale Waterambitie van het kabinet heeft Nederland ook in 2025 de ondersteuning van internationale organisaties voortgezet. Het gaat daarbij onder meer om twee internationale UNESCO-watercentra, het Sendai raamwerk van de UN-office for disaster risk reduction (UNISDR), de UN Economic Commission for Europe (UNECE) voor grensoverschrijdend waterbeheer, de Wereldbank, Water Global Practice en de OESO inzake waterbeheer. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2.

• – Tevens zijn er bijdragen aan OSPAR, JPI Oceans en de Internationale Zeebodemautoriteit verleend. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2.

4.2 Artikel 13 Bodem en Ondergrond

Het duurzaam, gezond en efficiënt (maken voor) gebruik van bodem en ondergrond en het tot stand brengen van een betrouwbare en betaalbare drink- en afvalwatervoorziening in Europees en Caribisch Nederland.

Samenvatting budgettaire gevolgen van beleid

In onderstaande tabel is een samenvatting opgenomen van de totale verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van dit artikel. De onderverdeling naar de financiële instrumenten is opgenomen in de totaal tabel van de budgettaire gevolgen van beleid.

In onderstaande tabel is een overzicht en toelichting opgenomen op de rol en verantwoordelijkheid van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat bij Bodem en Ondergrond. Voor een nadere toelichting op de verschillende typologieën stimuleren, regisseren, financieren en (doen) uitvoeren wordt verwezen naar de leeswijzer

De samenhang tussen de doelstellingen en de meetbare gegevens is onderstaand weergegeven.

Specifieke doelstelling 1: Bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid. En het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

Om urgente maatschappelijke opgaven te kunnen blijven vervullen én om de bodem als natuurlijk kapitaal te behouden voor toekomstige generaties, is een nieuwe koers nodig. Deze koerswijziging is ingezet met de Kamerbrief ‘Water en bodem sturend’, uitwerking, realisatie en verdieping zijn nu nodig.

Beleidsconclusies

Herijking bodemregelgeving

In 2025 is fase 1 van de herijking bodemregelgeving afgerond. Het resultaat van fase 1 is een lijst met maatregelen om de uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en toezichtmogelijkheden van de bodemregels binnen het huidige stelsel te verbeteren. Hiermee is een belangrijke stap gezet in het toekomstbestendig maken van de bodemregelgeving, waarin bodem en (grond)water beschermd zijn, en waar een goede balans tussen het beschermen en het benutten van de bodem bereikt wordt.

Er wordt nu verder gewerkt aan fase 2. Dit betreft de meer fundamentele herziening van de bodemregelgeving. Toegewerkt wordt naar actuele en toekomstbestendige kaders voor een gezond, veerkrachtig en functioneel bodem- en grondsysteem op de lange termijn. Belangrijke uitgangspunten voor nieuwe regelgeving zijn meer grip, inzicht en handvatten voor toezicht in de bodemregelgeving. Ook wordt aangesloten op Europese ontwikkelingen en nieuwe wetenschappelijke inzichten.

Het project ligt op koers. Er is geen noodzaak de beleidsdoelstelling bij te stellen.

Programma Bodem, Ondergrond en Grondwater

Ter programmering van de NOVI beleidsdoelstellingen voor Bodem, Ondergrond en Grondwater is een verdere uitwerking gemaakt via het programma Bodem, Ondergrond en Grondwater. Het programma bevat maatregelen voor ‘het bevorderen van duurzaam, veilig en efficiënt ruimtegebruik ten aanzien van bodem, ondergrond en grondwater’. Daarmee is BOG een belangrijk instrument om beleidsambities te halen voor gezonde bodem (denk aan: goede bodemkwaliteit, minimaliseren bodemafdekking, herontwikkeling nazorglocaties bevorderen, bodemverstoring beperken en tegengaan bodemdaling), duurzaam beheer grondwater (optimaal grondwaterregime) en regie op ondergrond. Hiervoor is inmiddels een Notitie Reikwijdte en Detailniveau gepubliceerd en is bijgedragen aan lopende onderzoeken kwetsbaarheid bodemdaling en een ruimtelijke verkenning ondergrond (ondiep en diep).

Meetbare gegevens

1. Aantal uitgevoerde en in uitvoering zijnde saneringen

De bevoegde overheden Wet bodembescherming24 maken voortgang met de aanpak van de historische spoedopgave. Specifiek gaat dit om locaties met een beschikt geval van ernstige bodemverontreiniging (inclusief bepaalde waterbodems) die vanwege onaanvaardbare risico’s voor mens, ecologie of verspreiding van de verontreiniging met voorrang (spoed) moeten worden aangepakt. Ook de daarmee samenhangende nazorg en gebiedsgerichte aanpak van het grondwater vallen onder de historische spoedopgave. IenW ondersteunt de bevoegde overheden financieel bij de aanpak via de Tijdelijke regeling specifieke uitkering bodem 2024-2030. RWS voert langjarig een monitoring uit over voortgang.

Figuur 6 Ontwikkeling en prognose voortgang aanpak spoedlocaties 2015-2030

Bron: RWS, 2026

Toelichting

Landelijk zijn in 2025 in totaal 1742 spoedlocaties gerapporteerd, een toename van 8 locaties ten opzichte van de vorige periode.

In totaal is inmiddels 60 % van de spoedlocaties (1046 van 1742) afgehandeld (al dan niet met nazorg). Bij de overige locaties is de sanering in uitvoering (578 locaties, 33 %) of moet de sanering nog starten (118 locaties, 7 %). In de periode tussen de uitvraag in 2024 en 2025 is de sanering op 26 locaties aangevangen en op 38 locaties afgehandeld. Meer informatie is te vinden in de monitoringsrapportage op het informatiepunt Leefomgeving.

Het beleid samenhangend met deze doelstelling wordt uitgevoerd door decentrale overheden. Meer informatie over de voortgang van de aanpak van bodemverontreiniging met onaanvaardbare risico's wordt gepubliceerd op het Informatiepunt Leefomgeving.

2. Ontwikkeling uitvoerings- en monitoringsstrategie

Het programma werkt de visie, ambities en lange termijn doelen uit naar concrete maatregelen en instrumenten en een effectieve uitvoerings- en monitoringsstrategie voor de periode 2025-2030/2035 met een doorkijk naar de doelen voor 2050 en verder. In juli 2023 is het Commissievoorstel voor de Europese richtlijn «Bodemmonitoring en Veerkracht» verschenen. De besluitvorming hierover is recent gestart, de inhoud staat dus nog niet vast. Bij de ontwikkeling van het programma wordt al wel getoetst op de mogelijk inhoud van de richtlijn, zodat hier zo goed mogelijk op geanticipeerd kan worden. Na de definitieve vaststelling van de Richtlijn wordt bekeken of het programma op onderdelen herijkt moet worden.

Specifieke doelstelling 2: Voldoende en goed drinkwater voor iedereen in Europees en Caribisch Nederland.

In 2030 zal als gevolg van bevolkingsgroei en economische ontwikkelingen de vraag naar drinkwater groeien. Er dreigt in Europees Nederland in 2030 een tekort aan drinkwater voor consumenten en bedrijven. Drinkwaterbedrijven kunnen niet meer grondwater winnen o.a. vanwege convenantafspraken met provincies die zich richten op natuurherstel en natuurbescherming, en kunnen niet snel genoeg nieuwe winningen realiseren om de drinkwatervraag te vervullen vanwege dezelfde ruimtelijke afwegingen en vergunningsverleningsprocedures. Een deel van de huidige grondwaterbronnen is uitgeput of de kwaliteit is ontoereikend.

Beleidsconclusies

Drinkwater

Voor Europees Nederland heeft de Minister van IenW begin 2025, mede namens de IPO en de Vewin, het Actieprogramma beschikbaarheid drinkwaterbronnen 2023-2030 aan de Kamer gestuurd. Dit Actieprogramma omvat 51 regionale projecten voor het realiseren van nieuwe en het uitbreiden van bestaande drinkwaterwinningen en een aantal landelijke acties. Daarmee wordt door provincies en drinkwaterbedrijven toegewerkt naar het realiseren van het doel: ca. 100 mln. m3 extra productiecapaciteit in 2030. In 2026 zal de Minister van IenW voor het eerst aan de Kamer kunnen rapporteren over de voortgang. Daarnaast wordt sinds medio 2024 samen met een brede groep van stakeholders uitvoering gegeven aan het Nationaal Plan van Aanpak (NPvA) Drinkwaterbesparing om te komen tot de doelstelling van 100 liter per persoon per dag en 20% reductie bij bedrijven in 2035. Jaarlijks wordt hierover een voortgangsrapportage op bestuurlijk niveau besproken. Het beeld op dit moment is dat 32 van de 50 maatregelen op schema liggen. In 2026 zal het NPvA drinkwaterbesparing worden geactualiseerd aan de hand van de tot dan toe behaalde resultaten.

Voor Caribisch Nederland is in 2025 subsidie verleend voor het toegankelijk en betaalbaarder maken van drinkwater via de Tijdelijke subsidieregeling drinkwater BES en rioolwaterzuiveringsinstallatie Bonaire 2022 tot en met 2026. Daarnaast is een bijdrage gegeven voor herstel en uitbreiding van de drinkwaterinfrastructuur op Sint Eustatius. En tenslotte is er een bijdrage gegeven aan de exploitatie van de rioolwaterzuiveringsinstallatie op Bonaire.

Meetbare gegevens

1. Huishoudelijk drinkwatergebruik

Onderstaand figuur laat de ontwikkeling van huishoudelijk drinkwatergebruik zien in liters per persoon per dag in de periode van 2003 t/m 202425.

Figuur 7 Drinkwatergebruik (in liter per persoon per dag)

Bron: CBS Statline, 2021-2023 betreffen voorlopige cijfers

Toelichting

Het doel van de minister van Infrastructuur en Waterstaat is om het gemiddelde gebruik te verlagen naar 100 liter per persoon per dag in 2035. Het voorlopige gebruiksgegeven over 2024 bedraagt ca. 117 liter per persoon per dag. Relevante informatie over het gemiddelde dagelijks drinkwatergebruik per hoofd van de bevolking wordt door Vewin op het dashboard gepubliceerd.

Het CBS is bezig met een onderzoek naar het drinkwatergebruik in Nederland, specifiek voor de jaren 2018-2022. Nieuw verkregen inzichten op basis van dit onderzoek zullen naar verwachting in de begroting 2027 worden meegenomen in de grafieken.

2. Zakelijk drinkwaterverbruik

Onderstaand figuur laat de ontwikkeling van zakelijk drinkwatergebruik in miljoen m³ zien in de periode van 2003 t/m 2024².

Figuur 8 Zakelijk drinkwatergebruik in miljoen m3

Bron: CBS statline. 2021-2023 betreffen voorlopige cijfers

Toelichting

Het doel van de minister van Infrastructuur en Waterstaat is 20% reductie in 2035 t.o.v. het gebruik in de referentieperiode 2016 t/m 2019. Het gemiddelde gebruik in 2016 t/m 2019 is 299 miljoen m3 en het doel in 2035 is 239 miljoen m3. Het zakelijk drinkwaterverbruik is in de afgelopen jaren toegenomen nadat het in de jaren daarvoor juist afnam. Het voorlopige gebruiksgegeven over 2024 bedraagt 322 m3 per. Relevante informatie over het zakelijk drinkwatergebruik wordt door Vewin op het dashboard gepubliceerd.

Het CBS is bezig met een onderzoek naar het drinkwatergebruik in Nederland, specifiek voor de jaren 2018-2022. Nieuw verkregen inzichten op basis van dit onderzoek zullen naar verwachting in de begroting 2027 worden meegenomen in de grafieken.

Onderstaand is per artikelonderdeel, zoals opgenomen in de budgettaire tabel, voor de financiële instrumenten zoveel mogelijk aangegeven waarvoor de financiële overdracht in het jaar 2025 is aangewend.

4. Ruimtegebruik bodem (€ 130,1 miljoen)

De volgende financiële instrumenten zijn ingezet:

Opdrachten (€ 26,5 miljoen).

• – Bodem en STRONG (€ 23,2 miljoen). De uitgaven voor opdrachten hebben met name betrekking op het onderdeel Bodem en STRONG (€ 23,2 miljoen), waarbinnen de sanering van het Stormpolderdijk terrein te Krimpen aan den IJssel is opgenomen en waarvoor het ministerie zelf opdrachtgever is.

• – RWS Leefomgeving (€ 2,0 miljoen). Er zijn middelen besteed ter dekking van de opdrachten aan RWS waarbinnen de wettelijke taken en instrumenten bodem en ondergrond is opgenomen.

• – Tenslotte zijn in 2025 overige opdrachten verleend (€ 1,3 miljoen) voor beleidsinhoudelijke onderzoeken en evaluaties aan derden op het gebied van bodem, ondergrond en bodemenergie

• – Deze opdrachten hebben met name bijgedragen aan specifieke doelstelling 1, Bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond.

Subsidies (€ 15,2 miljoen).

• – Bedrijvenregeling (€ 5,3 miljoen). Op grond van de Wet bodembescherming en het Besluit financiële bepalingen bodemsanering zijn subsidies ten behoeve van saneringsmaatregelen van bedrijven verstrekt. Deze subsidies hebben bijgedragen aan specifieke doelstelling 1.

• – Subsidies voor Caribisch Nederland (€ 9,4 miljoen).

  • • De middelen zijn ingezet voor een betaalbare drinkwatervoorziening in Caribisch Nederland. De subsidies zijn verleend aan de nutsbedrijven op Bonaire en Sint Eustatius, zodat zij de vaste drinkwatertarieven per maand kunnen verlagen t.o.v. de kostprijs.

  • • Op Saba is de subsidie verleend aan het Openbaar Lichaam (dat zelf de drinkwatervoorziening beheert) ten einde de distributiekosten van Reverse Osmosis en de kosten van gebotteld drinkwater te verlagen en daarmee ook de tarieven voor de inwoners t.o.v. de kostprijs te verlagen.

  • • Tevens zijn er subsidies verleend voor investeringen in de drinkwatervoorziening op Bonaire en Sint Eustatius en voor de afvalwatervoorziening op Bonaire (RWZI).

  • • Deze subsidies hebben bijgedragen aan specifieke doelstelling 2.

• – Overige subsidies (€ 0,5 miljoen). Dit betreft de kosten voor exploitatie van Kenniscentrum Bodemdaling en Funderingen (KBF) in Gouda. Deze subsidies hebben bijgedragen aan specifieke doelstelling 1.

Bijdragen aan agentschappen (€ 11,4 miljoen).

• – RIVM (€ 6,7 miljoen). De bijdrage aan het RIVM is ingezet voor opdrachten met betrekking tot Bodem en Ondergrond, waaronder onderzoeken naar zeer zorgwekkende stoffen zoals PFAS. Daarnaast voert het RIVM in opdracht van de ministeries van IenW, VWS en LVVN het meerjarig onderzoeksprogramma PFAS uit. Dit programma loopt tot eind 2026. In het programma kijkt het RIVM op welke manier de blootstelling aan PFAS kan worden teruggedrongen. Om dit te doen worden de belangrijkste PFAS-blootstellingsroutes en handelingsperspectieven in kaart gebracht. In 2025 zijn onder meer een onderzoek naar PFAS in bloed en een onderzoek naar overige PFAS-bronnen (anders dan voedsel en drinkwater) afgerond en per rapportage en begeleidende brief met de Kamer gedeeld.

• – Rijkswaterstaat (€ 4,7 miljoen). Aan de Uitvoeringsorganisatie bodem en ondergrond van Rijkswaterstaat zijn bijdragen verstrekt voor het verrichten van en ondersteuning van de beleidsontwikkeling op het gebied van bodem en ondergrond en voor de ondersteuning van de uitvoering van de bodemtaken onder de omgevingswet.

• – Deze opdrachten hebben met name bijgedragen aan specifieke doelstelling 1.

Bijdragen aan medeoverheden (€ 76,9 miljoen).

• – In het kader van de tussen het Rijk en de andere overheden (Het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Unie van Waterschappen (UvW) ) zijn eind 2022 gemaakt bestuurlijke afspraken gemaakt over een meerjarige aanpak voor de uit te voeren saneringen in 2025 waarvoor € 76,9 miljoen aan specifieke uitkeringen is verleend. De afspraken hebben betrekking op de afronding van de aanpak van de historische bodemverontreinigingen en op de aanpak van andere bodemverontreinigingen waarvan de problematiek niet door een lokale overheid alleen gedragen kan worden, waaronder ook PFAS en lood. Daarnaast heeft het Rijk in het verleden afspraken gemaakt met individuele lokale overheden over de financiering van enkele specifieke bodemsaneringslocaties, die ook in 2025 nog doorlopen en is er bijgedragen aan kennisontwikkeling en -deling en een efficiencyimpuls in de dagelijkse uitvoering van bodemtaken door bevoegde gezagen en omgevingsdiensten.

• – De bijdragen aan medeoverheden hebben bijgedragen bij aan specifieke doelstelling 1.

4.3 Artikel 14 Wegen en Verkeersveiligheid

Streven naar weggebruikers zo veilig, betrouwbaar en duurzaam mogelijk van A naar B te laten reizen.

Samenvatting budgettaire gevolgen van beleid

In onderstaande tabel is een samenvatting opgenomen van de totale verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van dit artikel. De onderverdeling naar de financiële instrumenten is opgenomen in de tabel budgettaire gevolgen van beleid.

In onderstaande tabel is een overzicht en toelichting opgenomen op de rol en verantwoordelijkheid van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat bij het artikel Wegen en Verkeersveiligheid. Voor een nadere toelichting op de verschillende typologieën stimuleren, regisseren, financieren en (doen) uitvoeren wordt verwezen naar de leeswijzer.

Het ministerie van IenW is verantwoordelijk voor de ontwikkeling en instandhouding van het hoofdwegennet. Dit doet IenW samen met Rijkswaterstaat. Vanaf de jaren 50 van de vorige eeuw is een groot deel van de infrastructuur aangelegd. Deze raakt op leeftijd en kent een steeds intensiever en zwaarder gebruik. Daarnaast stellen ontwikkelingen op het gebied van klimaat, duurzaamheid en cyberveiligheid nieuwe eisen aan onze infrastructuur.

Deze specifieke doelstellingen leveren een bijdrage aan het bereiken van de algemene doelstelling. Onder de meetbare gegevens zijn de indicatoren, kengetallen en relevante beleidsinformatie opgenomen die verbonden zijn met de doelstellingen.

In productartikel 12 van het Mobiliteitsfonds zijn tevens de aan dit beleidsartikel gerelateerde productindicatoren en/of kengetallen opgenomen. De samenhang tussen de doelstellingen en de meetbare gegevens is onderstaand weergegeven. Bij de toelichting op de specifieke doelstellingen wordt nader ingegaan op de financiële inzet, de in het afgelopen jaar geleverde prestaties en de meetbare gegevens.

Specifieke doelstelling 1: Het beter benutten, instandhouden en ontwikkelen van het hoofdwegennet.

Nederland is bereikbaar met schone en veilige automobiliteit en een betrouwbaar, veilig en toekomstbestendig hoofdwegennet; met het huidige hoofdwegennet als samenhangend netwerk dat op nationaal niveau de belangrijkste steden, kernen en economische toplocaties met elkaar verbindt.

Beleidsconclusies

Het op peil houden van de kwaliteit van het bestaande hoofdwegennet.

Sinds 1 januari 2024 werkt Rijkswaterstaat vanuit een meerjarenafspraak met IenW over instandhouding die doorloopt tot en met 2030. De gewenste prestaties en bijbehorende budgetten voor zowel exploitatie, onderhoud en vernieuwing zijn gebundeld in één afspraak. Het basiskwaliteitsniveau vormt hiervoor de basis. Dit biedt RWS de ruimte en continuïteit om de instandhoudingsopgave efficiënt en langjarig te organiseren samen met de markt en de regionale overheden. In juli 2025 is het Meerjarenplan Instandhouding opgesteld over het plan van aanpak voor de instandhoudingsopgave in de jaren tot en met 2030, waarin is beschreven hoe RWS uitvoering geeft aan de meerjarenafspraak instandhouding om de infrastructuurnetwerken op het basiskwaliteitsniveau in stand te houden (Tweede Kamer, Kamerstuk 29 385, nr. 143).

In 2025 zijn veel instandhoudingswerkzaamheden uitgevoerd op het hoofdwegennet. Zo is bijvoorbeeld de Galecopperbrug (A12) weer zonder beperkingen in gebruik nadat de tuien van deze brug richting Arnhem zijn vervangen.

In 2025 is er ook gewerkt aan het realiseren van de doelen uit de Actieagenda Auto, om Nederland op een slimme, schone en veilige manier in beweging te houden (Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 305, nr. 482). Zo heeft het kabinet € 2,5 miljard verdeeld over voorstellen gericht op mobiliteits- en gebiedsmaatregelen (Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 32 847, nr. 1389), mag er ook overdag op drie trajecten 130 kilometer per uur worden gereden (Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 32 646, nr. 46) en is het programma Safety Priority Services (digitale doorgifte van verkeersveiligheidswaarschuwingen aan weggebruikers) afgerond.

Ontwikkeling van de functionaliteiten van het areaal van het Hoofdwegennet

In het voorjaar 2025 heeft IenW besloten om vijf wegprojecten in de studiefase, zonder zicht op voortgang vanwege met name stikstof, te pauzeren (Kamerstuk 36 725, A, nr. 4). Deze vijf projecten zijn daarmee toegevoegd aan de ‘zeventien’ eerder gepauzeerde projecten als gevolg van de herprioritering van het Mobiliteitsfonds in 2023 (Kamerstuk 36 200, A, nr. 78). Door dit besluit kan wel worden doorgewerkt aan de MIRT-projecten die wél maakbaar zijn. Hierdoor konden de nieuwe verbinding ViA15 en de verbreding van de A27 Houten-Hooipolder verder naar realisatie worden gebracht. Verder is en wordt er op verschillende trajecten gewerkt aan verbetering van de weg zoals de A9 Badhoevedorp-Holendrecht en de A2 Het Vonderen-Kerensheide. Daarnaast is de naar de A13 verlengde A16 in Rotterdam in oktober 2025 geopend voor verkeer.

Meetbare gegevens

Het beleid samenhangend met deze doelstelling is onderdeel van het nationale wegbeleid. In aanvulling op de meetbare gegevens brengt Rijkswaterstaat jaarlijks in maart de Rapportage Rijkswegennet uit. In de rapportage wordt feitelijke informatie weergegeven over het gebruik van het Rijkswegennet, de filezwaarte, de filetop-10 en het reistijdverlies Rapportage Rijkswegennet. De data uit de rapportage kan aanleiding zijn om het beleid bij te sturen.

1. Prestatie-indicatoren hoofdwegennet

De prestaties van de infrastructuur worden gemeten en uitgedrukt in prestatie-indicatoren. De indicatoren leggen de verbinding tussen de sturing op en verantwoording over de gewenste prestaties waarvoor RWS budget heeft gekregen. In onderstaande tabel zijn streefwaarden en de realisatie voor het jaar 2025 opgenomen.

Toelichting

• 1. In heel 2025 was 98% van alle wegen veilig beschikbaar. Deze score is boven de streefwaarde van 90%.

• 2. Bij de indicator ‘Files door Werk in Uitvoering’ worden alleen de files meegeteld die een snelheid hebben lager dan 50 km/uur en een lengte van minstens 2 km. In 2025 was 9% van alle files het gevolg van aanleg en geplande onderhoudswerkzaamheden (werk in uitvoering). Deze score is onder de streefwaarde van 10%. De score is gestegen ten opzichte van 2024, doordat in 2025 meer productie is gedraaid. Het totale reistijdverlies is met 62 miljoen. hetzelfde gebelven als 2024, maar het aandeel files door werk in uitvoering van 4,5 miljoen. naar 5,5 miljoen gestegen voertuigverliesuren.

• 3. In 2025 functioneerde 92% van alle meetlocaties goed. Deze score was boven de streefwaarde van 90%.

• 4. Omtrent het voorkomen van verkeersonveilige situaties bestaan indicatoren die aangeven in hoeverre aan veiligheidsnormen wordt voldaan. Deze indicatoren betreffen a) de wegverharding en b) in hoeverre er tijdig wordt gestrooid om wintergladheid te voorkomen.

  A) Het voldoen aan de veiligheidsnormen voor verhardingen wordt gemonitord aan de hand van de schadekenmerken stroefheid en spoorvorming. In 2025 voldeed 99,7% van de wegverhardingen aan deze normen. Daarmee wordt weer aan de streefwaarde voldaan. Het scherpstellen van de interne norm voor alleen dichte deklagen en het uitvoeren van meer onderhoud heeft ervoor gezorgd dat de score omhoog is gegaan.

  B) Het tijdig bestrijden van wintergladheid wordt gemonitord aan de hand van de situaties waarin tijdig preventief dient te worden gestrooid. Er is in 2025 100% gescoord, waarmee aan de streefwaarde van 95% voldaan is.

2. Lokale luchtkwaliteit

Het RIVM stelt in opdracht van onze ministerie de monitoringsrapportage luchtkwaliteit op. Rijkswaterstaat, provincies en gemeenten leveren verkeer- en veehouderijgegevens aan waarmee de luchtkwaliteit op fijnmazig detail wordt doorgerekend. Het RIVM is verantwoordelijk voor waarschuwingen m.b.t. episodes van slechte luchtkwaliteit en het beheer van het luchtmeetnet.

De inzet onze ministerie is gericht op het voorkomen dat nieuwe knelpunten ontstaan. Hieronder is het aantal overschrijdingen van de grenswaarden langs het hoofdwegennet opgenomen.

De genoemde getallen voor geluid betreffen het aantal objecten (met name woningen) met een geluidbelasting op de gevel boven de maximale waarde van 65dB, waarvoor nog een geluidssaneringsplan moet worden opgesteld.

Toelichting

Uit de Monitoringsrapportage Luchtkwaliteit 2025blijkt dat Nederland voor het wegverkeer bijna voldeed aan de Europese grenswaarden voor stikstofdioxide. De verwachting is dat Nederland aan deze grenswaarden zal blijven voldoen, zoals de prognoses voor 2030 laten zien. Dit betekent dat in de betreffende tabel voor luchtkwaliteit langs het hoofdwegennet de streefwaarde op 0 kan blijven staan.

3. Geluidsknelpunten

Verkeer maakt geluid en dat kan zorgen voor geluidsoverlast. Rijkswaterstaat houdt bij het wijzigen, aanleggen en beheren van de rijkswegen in de gaten of het geluid daarvan binnen de wettelijk gestelde grenzen blijft. In het document Geluid langs rijkswegen is toegelicht hoe Rijkswaterstaat geluid langs rijkswegen beheerst. De inzet is gericht op het voorkomen dat nieuwe geluidsknelpunten ontstaan.

Toelichting

De termijn voor de uitvoering van de saneringsmaatregelen wordt in de saneringsplannen vastgelegd en zoveel mogelijk gecombineerd met reguliere vervanging van het wegdek en eventuele wegaanpassingen. Alle saneringsobjecten buiten de aanlegprojecten zijn inmiddels opgelost door het vaststellen van saneringsplannen. Vanwege de stikstofproblematiek en de pauzering van de betreffende projecten is het niet te verwachten dat de overige 48 saneringsobjecten in afzienbare tijd kunnen worden opgelost. Bij nadere berichtgeving rondom de stikstofproblematiek en de pauzering van de betreffende projecten zal dit opnieuw opgepakt kunnen worden.

4. Mijlpalen ontwikkeling Hoofdwegennet

Om een betrouwbaar netwerk te realiseren en de verwachte verkeersgroei te faciliteren, worden infrastructuurprojecten voorbereid en uitgevoerd. Zo wordt bereikt dat de noodzakelijke wegcapaciteit beschikbaar is en komt. Daarbij wordt rekening gehouden met de kaders van veiligheid en leefbaarheid. Hieronder wordt inzicht gegeven in de nieuwe ontwikkeling van het areaal in beheer bij Rijkswaterstaat.

Toelichting

• – Op 27 oktober 2025 is de A16 Rotterdam geopend, waarmee de bestaande A16 werd verlengd met ruim 11 km snelweg. Dit nieuwste stuk A16 aan de noordrand van Rotterdam verbindt de A16 bij het knooppunt Terbregseplein met de A13 bij knooppunt Zestienhoven en Rotterdam The Hague Airport.

• – Eind december 2025 is de contract close geweest van de A12-A15 Ressen - Oudenbroeken (ViA15) en daarmee het startsein gegeven voor de realisatie fase.

Specifieke doelstelling 2: Elk slachtoffer in het verkeer moet worden voorkomen.

Verkeersveiligheid is van groot maatschappelijk belang. Het raakt ons allemaal, elke dag. Iedere verkeersdeelnemer moet veilig op zijn bestemming komen. De ambitie is nul verkeersslachtoffers in 2050 door samen met verschillende overheden en maatschappelijke partners zoveel mogelijk risico’s weg te nemen, vanuit een integrale visie op voertuig, gedrag en infrastructuur.

Beleidsconclusies

IenW werkte ook in 2025 met de medeoverheden en maatschappelijke partners aan het verbeteren van de verkeersveiligheid. In 2025 is een traject gestart richt op het formuleren van realistische en meetbare subdoelstellingen op gebied van veilig gedrag, veilige infrastructuur en veilige voertuigen. Dit traject moet leiden tot concrete doelstellingen en indicatoren voor de ontwerpbegroting van 2027, die richtinggevend zijn voor beleid.

Het Strategisch Plan Verkeersveiligheid 2030 (SPV) is tussentijds geëvalueerd. Op basis hiervan zijn er nieuwe bestuurlijke afspraken gemaakt. Het traject Trendbrekers verkeersveiligheid werd afgerond, en liet zien welke extra maatregelen effectief, haalbaar en betaalbaar zijn. Ook het Meerjarenplan fietsveiligheid verscheen met acties op het gebied van fietsinfrastructuur, veilige fietsen en het aanpakken van risicogedrag. Via de derde tranche van de Investeringsimpuls verkeersveiligheid ontvingen de medeoverheden cofinanciering voor infrastructurele veiligheidsmaatregelen. Vanuit het programma verkeersveiligheid rijks-N-wegen zijn in 2025 maatregelen gerealiseerd op de N33, en op delen van de N57, N59 en N99. Ook is conform de vereisten uit de Europese richtlijn RISM-II de verkeersveiligheidsbeoordeling van het rijkswegennet opgeleverd aan de Europese Commissie.

Op het gebied van rijbewijzen zijn de wachttijden bij het CBR weer op orde gebracht en het afschaffen van de keuringen voor ADD en ADHD is bijna afgerond. Ook zijn de voorbereidingen gestart van de implementatie van de nieuwe Europese vierde Rijbewijsrichtlijn. Veilig Verkeer Nederland, TeamAlert en Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) ontvingen voor in totaal meer dan 8 miljoen euro subsidie voor hun activiteiten en onderzoeken. De campagnes BoB, MONO, snelheid, fietsverlichting, ’t Kan hard gaan en stimuleren vrijwillig gebruik fietshelm zijn uitgevoerd. BoB won de prijs voor beste langlopende overheidscampagne.

Meetbare gegevens

In aanvulling op de meetbare gegevens stelt het SWOV de factsheet Verkeersdoden in Nederland op. In de factsheet is gedetaillerde informatie bijeengebracht over onder meer de oorzaken van de dodelijke verkeersongevallen, verdeling naar wegtype, leeftijd en geslacht. Ook het CBS publiceert deze gegevens.

1. Ontwikkeling aantal verkeersslachtoffers

In onderstaande tabel is de ontwikkeling van het aantal verkeersslachtoffers opgenomen. De ambitie uit het SPV is om naar nul verkeersslachtoffers te gaan in 2050. De afgelopen jaren is er echter sprake van een stijgende trend, met name in het aantal ernstig gewonden. Binnen het traject Trendbrekers verkeersveiligheid is samen met medeoverheden en maatschappelijke partners onderzocht met welke maatregelen deze trend kan worden gekeerd. De uitkomsten van dit traject zijn in juli 2025 gepubliceerd.

Toelichting

• 1. Verkeersdoden. In 2024 vielen 9 verkeersdoden minder dan in 2023. Tot 2010 was er sprake van een langjarige daling in het aantal doden, maar sindsdien is er geen sprake meer van een dalende trend.

• 2. Ernstig verkeersgewonden26. Het aantal ernstig verkeersgewonden steeg in 2024 ten opzichte van 2023. Dit past binnen de langjarige trend naar meer verkeersgewonden, zoals door SWOV geïdentificeerd.

De gegevens over 2025 waren nog niet beschikbaar ten tijde van het opstellen van dit jaarverslag. Deze informatie zal worden aangeboden bij de ontwerpbegroting 2027.

Specifieke doelstelling 3: Werken aan een mobiliteitssector zonder uitstoot in 2050.

We werken in Nederland toe naar een mobiliteitssector zonder uitstoot in 2050. Om uiterlijk in 2050 klimaatneutraal te zijn, heeft het kabinet het doel om in 2030 55% minder CO₂ uit te stoten dan in 1990.

Beleidsconclusies

Middels onderstaande subdoelstellingen zijn er in 2025 stappen gezet richting een klimaatneutrale mobiliteitssector in 2050 en richting het doel om in 2030 55% minder CO₂ uit te stoten dan in 1990.

Een emissievrij wagenpark personenauto’s in 2050 met als ijkpunt dat in 2030 alle nieuwe personenauto’s emissieloos zijn.

In 2025 zijn enkele hervormingen op autobelastingen doorgevoerd en in het belastingplan 2026 verankerd. Een pseudo-eindheffing stimuleert een fossielvrije zakelijke leasemarkt, de MRB-tariefkorting is verhoogd om elektrische en benzineauto’s gelijker te belasten en de BPM is vereenvoudigd om verduurzaming van moeilijk te vergroenen voertuigen, zoals bijzonder personenvervoer, te stimuleren. De verwachte ingroei in 2030 komt uit op circa 80%. Aandacht voor de komende jaren dient vooral bij de stimulering van particulieren te liggen en bij het voorkomen van export van de elektrische auto’s om zicht te houden op het ijkpunt in 2030.

Een emissievrije transportsector inclusief bouwmaterieel in 2050 met als ijkpunt in 2030 dat zo veel mogelijk bestel- en vrachtauto’s (doch minimaal 250.000 bestelauto’s en 16.000 vrachtauto’s) en al het lichte bouwmaterieel emissieloos zijn.

Bestel- en vrachtauto’s: Het aantal emissievrije bestelauto’s in Nederland is de afgelopen jaren exponentieel gegroeid. Drijvende factoren zijn o.a. de aanschafsubsidie SEBA (2021 tot 2024) en de op CO2-gebaseerde invoering van bpm voor bestelauto’s voor ondernemers per 1 januari 2025. Het aantal emissievrije vrachtauto’s in Nederland groeit gestaag. Sturende factoren zijn o.a. de aanschafsubsidie AanZET die in 2025 weer is opengegaan en waaraan in 2025 is gewerkt voor opening in 2026. Wat ook meespeelt, is dat eigenaren van vrachtauto's voorsorteren op de invoering van een vrachtwagenheffing met CO₂-gedifferenteerd tarief per 2026. Voor zowel bestelauto’s als vrachtauto’s speelt de invoering van zero-emissiezones in verschillende gemeenten per 1 januari 2025 een grote rol. Ten aanzien van deze zones speelt het ministerie een rol in de monitoring, harmonisatie en standaardisatie, bijvoorbeeld via verschillende voortgangsbrieven aan de Tweede Kamer. Ook de CO₂-normen voor fabrikanten (van HDV voertuigen), de invoering van een koolstofbeprijzing in mobiliteit en gebouwde omgeving (ETS-2) en het programma Schoon en Emissieloos Bouwen spelen een belangrijke rol.

Schoon en emissieloos Bouwen

Inmiddels werken 160 convenantpartners aan de transitie om de bouwplaats schoner en stiller te krijgen. De eerste evaluatie uit 2025 laat zien dat er goede stappen worden gezet waardoor de uitvoering van het convenant op gang is gekomen. Hierna worden deze stappen toegelicht. In 2025 was lichter materieel (onder de 56 kW) steeds vaker goed beschikbaar, ook via het ombouwen van fossiele machines naar emissieloze machines. Fabrikanten brengen ook machines op de markt met een gunstiger TCO. Op middelzwaar en zwaar materieel zijn er ook positieve ontwikkelingen, maar in een langzamer tempo. Dit komt mede doordat de routekaart tot 2035 vooral nog op lichter materieel ziet. Voornamelijk koplopers kijken al naar zwaarder materieel. De ontwikkelingen bij varend materieel en specialistisch spoormaterieel blijven door specifieke uitdagingen in de sector achter. Daarnaast laat de evaluatie ook zien dat laadinfrastructuur en daarbij ook netcongestie een knelpunt blijft.

In 2050 alle fossiele brandstoffen vervangen door hernieuwbare brandstoffen met als ijkpunt in 2030: 14,5% reductie van CO2-emissies in de gehele keten van energiedragers, van bron tot gebruik.

In 2025 is implementatie van de herziene Europese Renewable Energy Directive (RED-III) per 1 januari 2026 voorbereid. In september heeft een wetgevingsoverleg in de Tweede Kamer plaatsgevonden. Op 2 oktober heeft de Tweede Kamer ingestemd met het wetsvoorstel. Met de voorstellen in het wetsvoorstel en onderliggende regelgeving is het RED-III doel van 14,5% CO2-reductie in 2030 verzekerd. Behandeling door de Eerste Kamer vindt plaats in het eerste kwartaal van 2026. De implementatie van de nieuwe jaarverplichtingen voor de landsector, binnenvaart en zeevaart (brandstoftransitieverplichtingen) vindt met terugwerkende kracht plaats vanaf 1 januari 2026.

Verminderen CO₂-uitstoot personenmobiliteit voor werk en privé door slimmer, anders en schoner te reizen.

Het besluit CO2-reductie werkgebonden personenmobiliteit (besluit WPM) verplicht vanaf 1 juli 2024 werkgevers met 100 of meer werknemers (100+ werkgevers) om gegevens aan te leveren over het woon-werk en zakelijke verkeer van werknemers. Met dit besluit wordt beoogd om werkgevers bewuste keuzes te laten maken over verduurzaming van de personenmobiliteit. In 2025 heeft 86% van de 100+ werkgevers voldaan aan de rapportageverplichting over het jaar 2024. Dit percentage is bovengemiddeld voor dit type regelgeving. Het kabinet is voornemens om de ondergrens van 100+ werkgevers te verhogen naar 250+. In januari 2025 is de COVER-subsidie gelanceerd. Met deze regeling kunnen vertegenwoordigers van werkgevers in het mkb subsidie aanvragen om het reisgedrag van werknemers te vergroenen. De opgedane ervaringen met de COVER-subsidie zijn verwerkt in een aangescherpte regeling voor 2026. Daarnaast maakt de subsidie onderdeel uit van het regeldrukprogramma.

Verhogen van het aantal fietskilometers.

In 2025 zijn verschillende projecten ondersteund om het fietsgebruik verder te stimuleren. De in 2024 gestarte TV- en radiocampagne ‘Kort ritje? Da’s zo gefietst!’ is succesvol in 2025 voortgezet. De provincies investeren in de regionale uitwerking van de campagne. Daarmee gaan landelijke herkenbaarheid en regionaal maatwerk hand in hand. Het programma ‘Doortrappen’ richt zich op bewustwording en gedragsverandering van de oudere fietsers om hen veiliger te laten fietsen en zo in beweging te houden. Inmiddels zijn meer dan 300 gemeenten aangesloten bij dit programma. Met de City Deal Fietsen voor Iedereen zetten ruim 30 partners zich in om zoveel mogelijk volwassenen en kinderen, die nu om uiteenlopende redenen niet kunnen fietsen, te laten fietsen. Een groot aantal partners is afgelopen jaar gestart met hun project om aan dat doel te werken. Daarnaast werkt IenW aan het verbeteren van de kwaliteit van eigen fietswegen. In 2025 zijn er analyses uitgevoerd om de instandhoudingsopgave voor IenW fietswegen in beeld te brengen.

Meetbare gegevens

1. Klimaat- en Energienota / dashboard klimaatbeleid

De vijf subdoelstellingen dragen samen bij aan het verlagen van de broeikasgasemissies van de binnenlandse mobiliteit. Sinds 2025 publiceert het kabinet met Prinsjesdag de Klimaat- en Energienota. Hierin wordt op basis van indicatoren op kwantitatieve wijze over de voortgang van het klimaat- en energiebeleid gerapporteerd. De meest actuele data over de ontwikkelingen op de verschillende subdoelstellingen is daarom te vinden op het Dashboard Klimaatbeleid - Mobiliteit.

2. Monitor jaarlijkse ontwikkelingen in de mobiliteit door het CBS

Met het onderzoek Onderweg in Nederland (ODiN) monitort het CBS jaarlijks de ontwikkelingen in het mobiliteitsgedrag in Nederland. Met het ODiN kan onder meer gevolgd worden wat de ontwikkeling is van het aantal fietskilometers.

3. Broeikasgasemissies door binnenlandse mobiliteit

Voor 2030 zijn in het kabinet indicatieve restemissies per sector overeengekomen. Daarbij is sprake van overprogrammering om eventuele tegenvallers op te kunnen vangen. Na de afgesproken verhoging tijdens de voorjaarsbesluitvorming (zie toelichting onder ‘beleidsmatige ontwikkelingen’) van 2025 bedraagt voor de binnenlandse mobiliteit de indicatieve restemissie 21,3 megaton (Mton) CO2 in 2030. In onderstaande figuur is nog geen rekening gehouden met het aanvullende beleid dat bij de augustusbesluitvorming van 2025 is afgesproken. Bij de KEV 2026 zal met het aanvullende beleid dat bij de augustusbesluitvorming van 2025 is afgesproken, rekening worden gehouden. Deze informatie zal aan de Tweede Kamer worden aangeboden bij het jaarverslag 2026.

Figuur 9 Emissie broeikasgassen door mobiliteit

Bron: Emissieregistratie (historie); KEV-raming 2025

Toelichting

De raming van KEV 2025 geeft aan op basis van de vastgestelde en voorgenomen beleidsmaatregelen dat wordt uitgekomen op een bandbreedte van 19,5 en 24,5 Mton CO2 in 2030. Daarmee is het verschil in raming met de KEV 2024 beperkt. De geraamde stijging van de uitstoot tot 2030 is vooral toe te schrijven aan het beperkte substantieel beleid in 2025 dat invloed heeft op de raming van het basispad. Daarnaast zorgde de lager geraamde olieprijs en hogere laadtarieven voor een afname van het aandeel elektrische autokilometers, zowel binnen het lichte als het zware wegverkeer. In de raming is rekening gehouden met het benodigde aandeel hernieuwbare energie waar brandstofleveranciers in het kader van de brandstoftransitieverplichting aan dienen te voldoen.

4. Energieverbruik door (onder andere) mobiliteit

Het finaal energieverbruik zoals gedefinieerd in de Europese energie-efficiëntie richtlijn (EED) is het energieverbruik door eindverbruikers in de sectoren industrie, gebouwde omgeving, landbouw en mobiliteit inclusief de internationale luchtvaart. De herziene EED verplicht de EU-lidstaten hun gezamenlijke finaal en primair energieverbruik te verminderen. Voor Nederland resulteert dit doel in een finaal verbruik van maximaal 1.609 PJ. Het finale energieverbruik in Nederland was in 2024 1.728 PJ, en daarmee licht gestegen ten opzichte van 2023 (1.716 PJ). De kans dat Nederland de doelstelling voor het finaal energieverbruik in 2030 haalt, is circa 10 procent. Met aanvullend beleid stijgt de kans tot circa 20 procent.

Figuur 10 Finaal energieverbruik volgens energie-efficiëntierichtlijn (EED 2023)

Bron: Klimaat- en Energieverkenning 2025, figuur 3.1, Eurostat (historie); KEV-raming 2025

Toelichting

De KEV 2025 maakt gebruik van de meeste recente data voor het energieverbruik. De meest recente data komt uit 2024, het jaar voorafgaand aan de publicatie van de KEV. Het finale energiegebruik in de sector binnenlandse mobiliteit in 2024 is afgenomen ten opzichte van 2023, van 450 PJ naar 447 PJ. Deze daling komt voornamelijk door de verdere groei van het aandeel elektrische voertuigen in het wagenpark. De raming van het energieverbruik in de sector binnenlandse mobiliteit komt uit op 428 PJ in 2030. Het finale energieverbruik van de internationale luchtvaart is toegenomen, van 142 PJ in 2023 naar 150 PJ in 2024. Ten opzichte van 2023 nam het aantal vliegtuigbewegingen van en naar de vijf Nederlandse nationale luchthavens toe met 5,3%. Voor de gehele sector mobiliteit, inclusief luchtvaart, is sprake van een toename van het totaal finaal energieverbruik, met 5 PJ ten opzichte van 2023.