XII Infrastructuur en Waterstaat

A. ALGEMEEN

1 Geraamde uitgaven en geraamde ontvangsten

Figuur 1 Geraamde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 miljoen). Totaal € 4.251,4 miljoen.

Figuur 2 Geraamde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 miljoen). Totaal € 1.156,0 miljoen.

2 Artikelsgewijze toelichting bij het begrotingswetsvoorstel

Wetsartikel 1

De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 elk afzonderlijk bij de wet vastgesteld.

Het wetsvoorstel strekt ertoe om de onderhavige begrotingsstaten voor het aangegeven jaar vast te stellen.

Alle voor dit jaar vastgestelde begrotingswetten tezamen vormen de Rijksbegroting voor dat jaar. Een toelichting bij de Rijksbegroting als geheel is opgenomen in de Miljoenennota.

Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen en de ontvangsten vastgesteld. De in de begrotingsstaten opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zogenoemde begrotingstoelichting).

Wetsartikel 2

Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de baten en de lasten, het saldo van de baten en de lasten en de kapitaaluitgaven en -ontvangsten van de in de staat opgenomen agentschappen voor het onderhavige jaar vastgesteld. De in die begrotingen opgenomen begrotingsartikelen worden toegelicht in onderdeel B (Begrotingstoelichting) van deze memorie van toelichting en wel in de paragraaf inzake de agentschappen.

De Minister van Infrastructuur en WaterstaatV.P.G.Karremans

3 Leeswijzer

Algemeen

Voor u ligt de begroting 2027 van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Hoofdstuk XII van de Rijksbegroting.

Opbouw

Naast deze begroting, Hoofdstuk XII van de Rijksbegroting, kent IenW ook de begrotingen van het Mobiliteitsfonds en het Deltafonds, respectievelijk Hoofdstuk A en J van de Rijksbegroting. In deze fondsen worden de concrete investeringsprojecten en programma’s geraamd.

Extracomptabele verwijzingen naar het Mobiliteitsfonds en Deltafonds

Mede naar aanleiding van overleg met de Tweede Kamer is in aanvulling op de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften een tabel met extracomptabele verwijzingen toegevoegd bij de beleidsartikelen van Hoofdstuk XII die een relatie hebben met de artikelen op het Mobiliteitsfonds of het Deltafonds. Deze tabel staat onder de tabel «budgettaire gevolgen van beleid» en verwijst naar de totale uitgaven die worden verantwoord op de desbetreffende artikelen van de fondsen. Hiermee worden de beleidsprestaties van de investeringen, die worden verantwoord op de investeringsfondsen, betrokken bij het formuleren van het integrale beleid van IenW. Daarnaast worden de beleidsindicatoren die hieraan gekoppeld zijn, verantwoord in de begroting Hoofdstuk XII.

Motie Schouw

In juni 2011 is de motie-Schouw (Kamerstukken II 2011–2012, 21 501-20, nr. 537) ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen. De Raad vraagt voor 2026 en 2027 aandacht voor het verminderen van de algemene afhankelijkheid van fossiele brandstoffen door de uitrol van hernieuwbare energiebronnen en voor de continuïteit van de hervormingen en investeringen die in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit (HVP) worden uitgevoerd. In artikel 14 ««Wegen en Verkeersveiligheid» wordt ingegaan op de hernieuwbare energiebronnen in en in «onderdeel 1.2» op het HVP.

Rol en verantwoordelijkheid minister

Aanvullend wordt in de tabel rol en verantwoordelijkheid minister en verder in de begroting gesproken over systeemverantwoordelijkheid. De definitie van systeemverantwoordelijkheid die IenW hanteert is: verantwoordelijkheid voor het functioneren, de samenhang en de randvoorwaarden, ook kaders genoemd, van een stelsel of sector als geheel, zonder de verantwoordelijkheid van de dagelijkse uitvoering.

Groeiparagraaf

Taakstelling Kabinet Jetten - Slagvaardige Overheid

In het coalitieakkoord van Kabinet Jetten I is een apparaatstaakstelling gepresenteerd. Deze is bij de 1e suppletoire begroting 2026 technisch in de begrotingen van IenW verwerkt. Met deze begroting is hier nu een inhoudelijke invulling aan gegeven. Zie paragraaf 1.7 Slagvaardige overheid voor de nadere toelichting hierover.

Departementale herindeling - artikel 21 Circulaire Economie

Bij de kabinetsformatie is besloten tot een departementale herindeling waarbij de beleidsverantwoordelijkheid voor circulaire economie verschuift van IenW naar EZK (minister EZK). Het besluit is vastgelegd in de portefeuilleverdeling en in het Koninklijk Besluit van 23 februari 2026, nr. 2026000406, houdende departementale herindelingen met betrekking tot o.a. circulaire economie. De verantwoordelijkheid voor circulaire economie wordt hierbij integraal bij MKGG belegd, met behoud van een sterke rol voor IenW als kadersteller vanuit de verantwoordelijkheid voor een gezonde, schone en veilige leefomgeving. Dit vraagt om nauwe samenwerking, zonder dat de circulaire keten wordt opgeknipt.

In de ontwerpbegroting 2027 worden de budgettaire gevolgen van dit besluit verwerkt door middel van het per 1-1-2027 overboeken van de betreffende budgetten naar de begroting van het ministerie van EZK. De op artikel 21 Circulaire Economie resterende budgetten zijn vervolgens overgeboekt naar artikel 20 en artikel 22. Deze resterende budgetten betreffen budgetten voor coördinerende en inhoudelijke taken die ten dienste staan aan het gehele departement van IENW of die nauw verbonden zijn met milieu. Daarmee komt artikel 21 met ingang van deze begroting te vervallen.

Informatiewaarde en leesbaarheid begroting

Tijdens het Wetgevingsoverleg Begrotingsonderzoek (WGO) over de IenW begrotingen 2026 is door de Minister van IenW een aantal toezeggingen gedaan die betrekking hebben op de informatiewaarde en leesbaarheid van de begroting. In onderstaande tabel zijn deze toezeggingen en de verwerking daarvan weergegeven.

Sustainable Development Goals (SDG’s)

In 2015 zijn door de Verenigde Naties de Sustainable Development Goals(SDG’s) vastgesteld als de nieuwe mondiale duurzame ontwikkelingsagenda voor 2030. Ook Nederland heeft zich gecommitteerd om deze doelen in 2030 te behalen. De SDG’s laten zien hoe het gaat met de brede welvaart in Nederland. Thema’s binnen brede welvaart worden beschreven vanuit de 17 duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties.

Jaarlijks publiceert het CBS de Monitor brede welvaart en SDG’s. Met de factsheet Brede Welvaart van het CBS over IenW-beleidsterreinen wordt invulling gegeven aan de motie-Hammelburg c.s. om bredewelvaartsindicatoren zichtbaar te maken op politieke verantwoordingsmomenten als analyse-instrumentarium.

B. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ DE BEGROTINGSARTIKELEN

1. Beleidsagenda

1.1 Beleidsprioriteiten

Nederland bereikbaar, schoon, veilig en economisch sterk houden

Inleiding

In de Beleidsagenda 2027 treft u het voorgenomen beleid voor 2027, voortbouwend op de beleidsbrief die door het ministerie in April met de Tweede en Eerste Kamer is gedeeld2. In de Beleidsbrief staat wat het ministerie aan het einde van deze kabinetsperiode bereikt wil hebben en welke (tussentijdse) stappen en doelen daarvoor nodig zijn. Daarbij stellen we doelen voor 2030 en tussendoelen voor eind 2026 en de zomer van 2026. In de Beleidsagenda zijn de afspraken uit het coalitieakkoord, zoals opgesteld in de Beleidsbrief, aangevuld met de reeds voorgenomen beleidsdoelen voor 2027. Deze zijn uiteengezet langs de zes prioriteiten. Hierbij heeft elke prioriteit zijn eigen hoofdstuk.

Onze wegen, spoorlijnen, vaarwegen en waterwerken zijn het fundament van onze samenleving en economie. De Nederlandse infrastructuur is echter sterk verouderd en onderhoud is achterstallig. Daarom moeten we prioriteren om te behouden en herstellen wat we hebben met als doel de basis op orde te brengen. Ook moet goed worden gekeken naar meekoppelkansen. De instandhoudingsopgave is groter dan de beschikbare financiële middelen en de capaciteit bij Rijkswaterstaat en de markt. Daarom zijn er scherpe keuzes nodig. De instandhouding van de basisinfrastructuur staat voorop.

Deze kabinetsperiode zijn veiligheid, robuustheid en levensduur van onze netwerken binnen de instandhoudingsopgave leidend. In 2027 worden concrete stappen gezet in de instandhouding van ons vaar- en wegennet, onze waterwerken en het beheer en onderhoud van het spoor. Innovatie en productiviteitsverhoging zijn daarbij onmisbaar: nieuwe technieken en werkwijzen kunnen helpen om de maatschappelijke en economische waarde van onze infrastructuur toekomstbestendig te houden. We stellen ons als doel de negatieve trend deze kabinetsperiode te doorbreken op veroudering, meer en/of langer durende beperkingen en het aantal ongeplande storingen.

In 2027 richten wij ons op het keren van de trendmatige toename van het aantal ongeplande storingen, het terugdringen van de duur en het aantal beperkingen als gevolg van onderhoudsachterstanden, het stapsgewijs toewerken naar de wettelijke eisen voor waterkeren, het inlopen van vernieuwingsachterstanden en het verder ontwikkelen van het assetmanagement in lijn met de internationale ISO 55000-norm. Ook gaan wij verder met de digitalisering bij instandhouding en het delen van data met andere overheden en GWW partijen.

Doelen 2027

In 2027 gebeurt op instandhouding bij Rijkswaterstaat het volgende:

• – Rijkswaterstaat communiceert de meerjarige programmering met de regionale partners om zo de samenloop van werkzaamheden en consequenties voor (vaar)weggebruikers te beperken en beter samen op te kunnen trekken. Dit is een jaarlijks terugkerend proces.

• – We vergroten de maakbaarheid door de inkoopplanning met de markt te communiceren. Hiermee maken we inzichtelijk welke inzet we van de markt verwachten.

• – We bouwen voort op de evaluatie Beleidskader Hinder Hoofdwegennet en de implementatie van de aanbevelingen hiervan.

• – Het Kennis- en innovatieprogramma van Rijkswaterstaat vormt hier de basis voor.

• – Bestaande regels worden geschrapt om doorlooptijden voor de instandhouding van de Rijkswaterstaat-netwerken te verkorten.

• – Binnen het afweegproces wordt actief gekeken naar verdere mitigerende maatregelen voor gebruiks- en levensduurverlenging.

Voor 2027 zorgen wij bij beheer en onderhoud van het spoor dat:

• – Het aantal Tijdelijke Snelheidsbeperkingen (TSBs) lager is dan de 48 in het ijkjaar 2024.

• – De werkzaamheden om ERTMS aan te leggen op het baanvak Kijfhoek – Belgische grens starten. Dit nieuwe Europese digitale treinbeveiliging- en verkeersmanagementsysteem vervangt het huidige nationale ATB-systeem.

• – ProRail start de voorbereiding voor de inbeheername van de Hogesnelheidslijn (HSL) per 2031. ProRail is hoofdbeheerder van de HSL-Zuid, maar de verantwoordelijkheid voor het dagelijks beheer ligt bij Infraspeed BV en Infraspeed Maintenance BV. Per 2031 wordt het dagelijks beheer overgedragen aan ProRail.

• – Het aantal impactvolle verstoringen in 2027 lager is dan 586. Dit moet een verbetering zijn ten opzichte van het ijkjaar 2025, waarin er 586 impactvolle storingen waren.

• – De plenaire behandeling van de Spoorwegwet zal naar verwachting in 2027 in de Eerste Kamer plaatsvinden. De spoorwegwet ligt in 2026 in de kamer en wordt naar verwachting in het najaar behandeld, waarna de Eerste Kamer deze voor behandeling kan agenderen. Via de modernisering van de spoorwegwet wordt regeldruk verminderd en komt er ruimte voor maatwerk, doordat 3 wetten en 21 besluiten & regelingen worden gereduceerd naar één wet, één besluit en één regeling.

Nederland heeft als logistieke delta en open economie een sterke internationale positie. Economische en maatschappelijke ontwikkeling gaan hand in hand en bereikbaarheid gaat om mensen. Wie investeert in bereikbaarheid, investeert in verdienvermogen, banen, brede welvaart en welzijn. We hebben te zorgen voor goede bereikbaarheid van wonen, werk, sport en familiebezoek, én de logistieke keten. Overal in Nederland. Een goed bereikbaar land, kan alleen goed functioneren als er ook rekening wordt gehouden met omwonenden, leefomgevingskwaliteit, klimaat, en natuur.

1.1.2.1 Internationale bereikbaarheid en weerbaarheid.

Luchtvaart

Nederland heeft een van de meest open economieën ter wereld en een sterk luchtvaartsysteem met de hubfunctie van Schiphol en de ondersteunende functie van de overige luchthavens. We sturen op de kwaliteit van het netwerk van Schiphol Airport en de regionale luchthavens, en monitoren met de monitor netwerkkwaliteit hoe de bereikbaarheid zich ontwikkelt.

De luchtvaart moet veilig zijn en blijven voor passagiers, bemanning en mensen die onder vliegroutes en bij vliegvelden wonen en werken. De luchtvaart die zo belangrijk is voor onze economie, kan alleen goed functioneren wanneer ook de belangen van omwonenden, het klimaat en de natuur worden meegewogen. IenW wordt internationaal beoordeeld op vliegveiligheid en voert voortdurend verbeteringen door om de naleving van (inter)nationale verplichtingen te vergroten en te behouden.

Sinds november 2025 geldt een pakket aan maatregelen om de geluidshinder rond Schiphol terug te dringen. Onderdeel van het maatregelenpakket is het sturen op een maximum aantal vliegbewegingen van 478.000 per jaar waarvan 27.000 in de nacht. Dit wordt vastgelegd in het aangepaste Luchthavenverkeerbesluit. Met het aangepaste Luchthavenverkeerbesluit worden de nieuwe regels juridisch vastgelegd. Dat moet zorgen voor meer duidelijkheid én voor een sterkere positie van omwonenden, iets wat de afgelopen jaren niet op orde was. Tegelijkertijd wordt door de sector ingezet op stillere vliegtuigen. Die ontwikkeling is al zichtbaar, maar het effect ervan moet zich de komende jaren verder bewijzen. In 2026 wordt gekeken wat het maatregelenpakket daadwerkelijk oplevert. Vervolgens wordt in 2027 besloten wat er nog nodig is om het totale geluidsdoel van 20% te bereiken. Ook zal in 2026 en 2027 het proces worden ingezet om te komen tot 50% geluidreductie in de nacht zoals aangekondigd in het coalitieakkoord.

Doelen 2027

• – Om de veiligheid in de luchtvaart te verbeteren, werkt IenW in 2027 aan verschillende maatregelen, waaronder het aanpassen van de Regeling veilig gebruik luchthaventerreinen en de implementatie van de internationale bepalingen voor Search and Rescue. Om de risico’s te mitigeren wordt in 2027 een maatregelenpakket geïmplementeerd om vogelaanvaringen te voorkomen. Ook wordt gewerkt aan implementatie van een nationaal kader voor zonnepanelenparken nabij luchthavens.

• – Wij werken, met het oog op een level playing field, aan coalities in Europees verband om tot geharmoniseerde Europese vliegbelastingen te komen. Ambitieus Europees afgestemd beleid bevordert verduurzaming, borgt het gelijke speelveld, en houdt de sector concurrerend en economisch veerkrachtig. In 2027 wordt de vliegbelasting gedifferentieerd naar afstand. Op Europees niveau werkt IenW aan de uitwerking van de EU Aviation Strategy en de herziening van Verordening 1008/2008 over gemeenschappelijke regels voor de exploitatie van luchtdiensten in de EEG. 

• – In 2027 wordt besloten wat nodig is om het totale geluidsdoel van ‒ 20% te bereiken. Dit op basis van het pakket aan maatregelen om geluidshinder rond Schiphol terug te dringen. Ook zal in 2026 en 2027 het proces worden ingezet om te komen tot 50% geluidreductie in de nacht, zoals aangekondigd in het coalitieakkoord.

• – Lelystad Airport gaat open voor groothandelsverkeer, met 10.000 bewegingen vanaf oktober 2027. Dit is mogelijk op voorwaarde dat wordt voldaan aan alle wettelijke vereisten, waaronder het beschikken over een natuurvergunning. Operationele voorbereiding en juridische effectuering voor de civiele en militaire trajecten worden zorgvuldig en in samenhang met Defensie opgepakt.

• – Het civiele luchtruim wordt gemoderniseerd. Dit in het kader van een hernieuwde indeling van het luchtruim, waarbij er meer ruimte voor Defensie in het noordelijk oefengebied komt. Invoering staat gepland voor 2031/2032. Ter verbetering van de leefomgeving wordt tevens in 2027 het leertraject Hoger Naderen Schiphol geïmplementeerd.

• – We werken aan een verantwoorde integratie van civiele onbemande luchtvaart in Nederland. De dronesector is economisch beloftevol en een van de pijlers onder de innovatieve economie van de toekomst IenW zorgt voor de benodigde nieuwe digitale infrastructuur. De realisatie van gemeenschappelijk informatieplatform (Common Information Services) is één van de focuspunten. Ook wordt strategische autonomie gestimuleerd door het aanwijzen van test- en experimenteergebieden.

• – We maken Nederland weerbaarder tegen ongeautoriseerd dronegebruik. Dit doen wij samen met partners in de veiligheidsketen, onder meer met de uitvoering van het EU actieplan voor Drone en Counter drone strategieën.

Havens, Noordzee en multimodaal goederenvervoer.

De Nederlandse zeehavens zijn van belang voor de economie, de energievoorziening en het goederenvervoer in Nederland en Europa. Voor toegankelijkheid van zee- en binnenhavens is een betrouwbaar en bereikbaar vaarwegennetwerk cruciaal. IenW werkt daar permanent aan via concrete uitvoeringsprogramma’s voor instandhouding van het (hoofd)vaarwegennetwerk en de ontwikkeling en uitrol van innovaties voor het transport- en logistieke systeem. In 2027 wordt daarbij voortgebouwd aan veilig, veerkrachtig multimodaal goederenvervoer. IenW werkt aan herijking van het nationale havenbeleid om in de veranderende geopolitieke context concurrentiekracht te behouden, weerbaarheid te verhogen, veiligheid te garanderen en de energie- en duurzaamheidstransitie mee te nemen. Mainport Rotterdam heeft hierin een bijzondere positie vanwege haar economische betekenis. De NOVEX-partijen hebben opdracht gegeven toe te werken naar een startbeslissing voor verkenning naar het ruimtegebrek in de Rotterdamse haven.

Doelen 2027

• – Het nieuwe Programma Noordzee 2028-2033 wordt vastgesteld, waarmee richting wordt gegeven aan de ontwikkeling van het Nederlandse deel van de Noordzee. Dit in het licht van de natuur-, de voedsel- en de energietransitie, elk met eigen doelstellingen, in balans met ander gebruik en met oog voor scheepvaartveiligheid, maritieme security, territoriale veiligheid en waterveiligheid.

• – In 2027 worden met het Pact van Portlantis nieuwe afspraken gemaakt om de bereikbaarheid van de Rotterdamse containerhaven ondanks toenemende filedruk te waarborgen. De doorontwikkeling van de grote knooppunten voor de versterking van het goederenvervoer over de multimodale achterlandverbindingen draagt daaraan bij.

• – We ontwikkelen een bereikbaarheidspeil voor het goederenvervoer. Deze geeft inzicht in de kwetsbaarheden in de logistieke bereikbaarheid van regio’s. Om ruimte vrij te houden voor nieuwe (goederen)stromen, zoals CO2, werken we aan betere benutting van bestaande buisleidingen en houden we buisleidingstroken van nationaal belang vrij.

• – We werken aan de introductie en opschaling van innovaties, risicoanalyses en protocollen voor optredende verstoringen in het goederenvervoer. IenW werkt aan een sterke, goed functionerende, robuuste en toekomstbestendige infrastructuur. Dit behalen we onder andere door het netwerk en infrastructuur gereed te maken voor ‘‘dual use’ met het oog op militaire mobiliteit. in samenwerking met betrokken partijen wordt in kaart gebracht in hoeverre de infrastructuur over de (logistieke) keten, waaronder de zeehavens en multimodale terminals, aansluit bij militaire vereisten. Daarbij wordt gezocht naar aanvullende (Europese) financiering voor de realisatie van dual-use-projecten.

• – Het succesvolle groeifondsprogramma Digitale Infrastructuur Logistiek wordt voortgezet voor innovatieve toepassingen met datadelen in de logistieke sector. Voor een concurrerend, duurzaam, veilig en veerkrachtig multimodaal goederenvervoersysteem is digitalisering en datadeling essentieel. IenW heeft hiervoor de Basis Data Infrastructuur ontwikkeld waarmee partijen in logistieke ketens veilig en vertrouwd data kunnen delen.

Internationaal spoorvervoer van reizigers en goederen

IenW zet zich in om met buurlanden overeenstemming te bereiken op de North Sea Rhine Med corridor voor aanleg 3e spoor Emmerich – Oberhausen, met het faciliteren van 740m treinlengte en tijdpad ERTMS implementatie op de corridor. De standaardisatie van ERTMS in de digitalisering van Europese spoorlijnen maken dat het over grenzen heen gebruik van materieel mogelijk is.

Doelen 2027

• – We werken aan de uitrol van ICT-systemen voor de standaardisatie van ERTMS.

• – De coördinatie met de NSRM3 landen over de richtsnoeren van lidstaten voor capaciteitsmanagement (strategic guidance) wordt afgerond. Samenwerking in de spoorcorridors is van blijvend belang voor het faciliteren van zowel spoorgoederenvervoer als internationaal personenvervoer per spoor.

1.1.2.2 Het versterken van een verbonden Nederland.

Nederland staat voor grote opgaven die direct verband houden met onze infrastructuur. Door mobiliteitsbeleid te verbinden met ruimtelijke ontwikkeling en door bestaande infrastructuur beter te benutten en goed te laten functioneren, zorgen we voor goede bereikbaarheid. Hierbij zal een balans moeten worden gevonden tussen het faciliteren van autogebruik, het OV en actieve mobiliteit. Daarnaast moet betaalbaarheid van het OV als publiek belang duidelijker uitgedragen worden. Voor alle netwerken en vervoersmiddelen geldt dat we goed kijken naar de betaalbaarheid en de mogelijkheden van innovaties zoals autonoom vervoer en publieke mobiliteit en daar ook op willen doorpakken. Met goede keuzes hierin willen we de bereikbaarheid in alle delen van het land op peil houden.

Doelen 2027

• – We werken aan een gezamenlijk beeld en stapsgewijze aanpak voor het personenvervoer op het hoofdwegennet en spoornetwerk richting 2050. Hierbij worden keuzes gemaakt voor de doorontwikkeling van het hoofdwegennet en spoornetwerk, die juridisch worden vertaald in een programmatische aanpak onder de Omgevingswet. Hierbij wordt gebiedsgericht naar bereikbaarheid, veiligheid, leefbaarheid en woningbouw gekeken.

• – In 2027 wordt gestart met de realisatie van de eerste mobiliteitshubs. Om de bereikbaarheid van Nederland op pijl te houden moeten de krachten van verschillende vervoersmiddelen gebundeld worden. Van 2027 tot 2035 worden 100 mobiliteitshubs gerealiseerd. Hiermee wordt de bereikbaarheid en ontsluiting van nieuwe woningbouw vergroot.

• – Uitvoering geven aan kabinetsreactie betaalbaarheidsonderzoek openbaar vervoer. In 2026 wordt een betaalbaarheidsonderzoek uitgevoerd en naar de Kamer gestuurd. Hierop volgt een kabinetsreactie. Uitvoerende opvolging hiervan volgt in 2027.

• – We zorgen dat investeringen in ons OV-systeem bijdragen aan woningbouw en economische ontwikkeling in alle regio’s. Een sterk, goed verbonden en beschermd spoor is essentieel voor onze veiligheid, bereikbaarheid, economie en maatschappij.

• – In 2027 neemt het kabinet een besluit over de toekomstige marktordening op het spoor. Daarmee werken we aan een spoorstelsel dat beter aansluit op de groeiende mobiliteitsvraag en de internationale bereikbaarheid van Nederland.

• – De concept-nota Kansrijke Oplossingsrichtingen en concept-notitie Rijkwijdte & Detailniveau van de Nedersaksenlijn komen ter inzage voor participatie. Na het doorlopen van dit participatietraject, terugkoppeling op en verwerking van binnengekomen suggesties, worden beide documenten vastgesteld in het Bestuurlijk Overleg MIRT-verkenning Nedersaksenlijn.

• – Actieve mobiliteit wordt in 2027 verder gestimuleerd met het Nationaal Toekomstbeeld Fiets (NTF). Voor veel dagelijkse verplaatsingen, naar school, werk, het station, de huisarts of de supermarkt, is actieve mobiliteit (fietsen en lopen) een snelle, gezonde en praktische keuze. Het NTF valt binnen de bereikbaarheidsstrategie van het kabinet en heeft tot doel in 2027 20% meer fietskilometers te realiseren. De implementatie van de uitvoeringsagenda NTF wordt in brede samenwerking door overheidslagen heen gestart.

• – We werken gebiedsgericht aan de ruimtelijke opgave om dagelijkse bestemmingen vlot en veilig te bereiken. Dit gebeurt in lijn met de Nota Ruimte en via de doorontwikkeling van mobiliteitshubs die fiets, openbaar vervoer en deelmobiliteit met elkaar verbinden. Bij nieuwe woonwijken en herontwikkelingen is het uitgangspunt dat bewoners hun dagelijkse bestemmingen vlot en veilig per fiets of te voet kunnen bereiken. De grootste meerwaarde van actieve mobiliteit ontstaat in samenhang met ruimtelijke opgaven.

1.1.2.3 Een weerbare samenleving.

IenW speelt een belangrijke rol in de fysieke en digitale weerbaarheid van Nederland. Het ministerie is verantwoordelijk voor 12 vitale sectoren, waaronder de drinkwatervoorziening en de luchtverkeersleiding. Deze zijn cruciaal voor het functioneren van de Nederlandse samenleving. Uitval of verstoring heeft ontwrichtende gevolgen voor onze maatschappij en economie. Vitale sectoren moeten daarom voldoende weerbaar zijn tegen fysieke en digitale dreigingen, zodat ze door kunnen gaan als een crisis ontstaat. Bijvoorbeeld door menselijke fouten, overstromingen of stroomuitval en (digitale) dreiging en aanvallen van buitenaf. Daarnaast is de internationale veiligheidssituatie de laatste jaren verslechterd. Ook hier bereidt IenW zich met haar vitale sectoren op voor. Dit doen we onder andere door implementatie van de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten en de Cyberbeveiligingswet. Ook strategische autonomie is een belangrijk thema voor digitale weerbaarheid van Nederland.

Doelen 2027

• – We bereiden ons voor op het kunnen faciliteren van intensiever militair (NAVO) transport op onze hoofdwegen. IenW zoekt samen met alle relevante partijen uit of, en welke infrastructuur hiervoor noodzakelijk is en of aanpassingen nodig zijn. Ook in relatie met de instandhoudingsopgave op de hoofdinfrastructuur. Op reguliere basis vindt al (inter)nationaal militair transport plaats in Nederland, maar de weerbaarheidsopgave die ontstaat door de geopolitieke situatie vergt dat Nederland zich voorbereid op mogelijk intensiever militair transport.

• – IenW brengt de effecten van host nation support-transporten op de beschikbaarheid van weginfrastructuur in kaart, waarbij in het bijzonder gekeken wordt naar de effecten op wegtransport dat noodzakelijk is voor kritieke processen en het kunnen door laten draaien van de economie. Hierbij wordt ook gekeken naar de samenhang met het onderliggend wegennet en de andere infrastructuur-netwerken.

• – We versterken de weerbaarheid van de luchtvaart en maritieme sector. Hierbij ligt de focus onder meer op dreigingen op het gebied van (cyber)security, militaire dreiging en economische veiligheid. In samenwerking met betrokken partijen wordt beoordeeld in hoeverre de infrastructuur van de zeehavens aansluit bij de vereisten voor militaire mobiliteit. Tevens wordt gezocht naar aanvullende financiering voor de realisatie van dual-use-projecten.

• – IenW versterkt de open strategische autonomie en het concurrentievermogen en vermindert (risicovolle) strategische afhankelijkheden met name voor producten en diensten als drones, plaats- navigatie en tijdsbepaling, via satelliet en maritiem-logistiek.

• – IenW versterkt de strategische autonomie van vitale logistieke infrastructuur. Hiertoe worden sectorale risicoanalyses uitgevoerd, bijv. door de belangrijkste containerterminals onder het toepassingsbereik te brengen van de Wet Veiligheidstoets Investeren, Fusies en Overnames (Vifo).

• – We investeren in dual-use infraprojecten op het spoor voor militaire en civiele corridors. Deze corridors zijn bedoeld voor treinen van 740 meter. Ook worden binnen deze projecten verdere knelpunten in kaart gebracht.

• – Er wordt opvolging gegeven aan de aanbevelingen uit het rapport ‘tijd om te handelen’. Dit rapport van het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving (OFL) stelt dat ons spoorsysteem nu te kwetsbaar is. Ons spoorsysteem kan in huidige vorm geen structurele toename van militair transport aan zonder grote impact op en gevolgen voor civiel vervoer. Samen met ProRail, Defensie en vervoerders wordt in 2027 verder gewerkt aan de zeven aanbevelingen uit dit rapport.

• – Internationale samenwerking op het spoor wordt geïntensiveerd door toe te werken naar een gezamenlijke strategische agenda met de lidstaten van de ‘North Sea Baltic Rail Freight Corridor’.

• – De Wet Weerbaarheid Kritieke Entiteiten en Cyberbeveiligingswet worden geïmplementeerd. Hiermee wordt bijgedragen aan het versterken van de weerbaarheid van de vitale sectoren waarvoor IenW verantwoordelijk is.

Als laaggelegen delta is waterveiligheid fundamenteel voor een leefbaar en welvarend Nederland. Ons land heeft van oudsher een bijzondere relatie met water. Water is onmisbaar voor onze economie en voor onze positie als handelsland, maar kan ons bedreigen. Daarom blijven investeringen in waterveiligheid noodzakelijk. Ook om Nederland weerbaar te houden tegen de gevolgen van klimaatverandering die we steeds vaker zien, zoals hitte, langdurige droogte en extreme neerslag. Onderzoek naar de meerwaarde van nieuwe digitale innovaties, zoals kwantum-geïnspireerde waterstroommodellen, blijft ook in 2027 doorgaan. We werken aan waterveiligheid van de toekomst, handelingsperspectief Wateroverlast en extreme regen, het Deltaprogramma, klimaatadaptatie en een klimaatbestendig Nederland. Ook delen we onze Nederlandse waterkennis internationaal.

Doelen 2027

• – We blijven dijken, dammen, stormvloedkeringen en andere kunstwerken onderhouden en waar nodig versterken. Zo werken we aan de waterveiligheid van de toekomst. We onderhouden het kustfundament met zandsuppleties en beheren het watersysteem dagelijks. Hierbij kijken we altijd vooruit en houden zo rekening met zeespiegelstijging, hogere rivierafvoeren en bodemdaling maar ook om tijdig te anticiperen op nieuwe ontwikkelingen. Zo kunnen we het overstromingsrisico in Nederland blijvend beheersen.

• – De gevolgenbeelden van de bovenregionale stresstesten zijn gereed. Dit is nodig voor handelingsperspectief bij wateroverlast en extreme regen. De gevolgbeelden zijn de basis van risicodialogen die onder coördinatie van de provincies in 13 regio’s worden gevoerd.

• – De waterweerbaarheid van inwoners en ondernemers wordt versterkt met de menukaart wateroverlast. Waterweerbaarheid van inwoners is onderdeel van de meerlaagsveiligheids aanpak, waarbij we ook inzetten op maatregelen als waterberging en sponswerking. Samen met het KNMI, de veiligheidsregio’s en gemeenten wordt gewerkt aan een early warning systeem dat is ingericht voor extreme regen.

• – Het Rijk legt begin 2027 het Ontwerp Nationaal Water Programma (NWP) ter inzage en stelt eind 2027 het definitieve NWP vast. Het NWP programmeert de nationale wateropgaven en legt de strategische doelen en keuzes voor na 2027 vast. De adviezen uit de herijking van het Deltaprogramma vormen input voor het NWP. Het Rijk stelt eind 2027 het definitieve NWP vast, tezamen met de Stroomgebiedbeheerplannen.

• – Met het Nationaal Water Programma wordt de aanpak van waterweerbaarheid gewaarborgd. IenW onderzoekt met het KNMI de juridische, technische en organisatorische mogelijkheden om gemeenten tijdig te informeren over extreme regenval via het Federatief Data Stelsel (FDS). Het delen van nodige data via het FDS zal in 2027 vorm krijgen.

• – We communiceren actief met medeoverheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties over de nieuwe Nationale Klimaatadaptatiestrategie, onder andere door het organiseren van een brede participatiebijeenkomst. In 2027 leveren we een Landelijke Monitoring Klimaatadaptatie op, en starten we met een klimaatadaptatieladder waarbij de kostenverdeling van klimaatadaptatie en risicodragerschap worden vastgelegd. Dit doen we samen met de financiële sector en medeoverheden.

• – We delen Nederlandse waterkennis met prioritaire landen en internationale organisaties om de positie van Nederland in de wereld te verstevigen, onze weerbaarheid en de export van de Nederlandse watersector te vergroten. We bouwen een kennisbasis om meer partnerlanden te bereiken met beperkte middelen.

Verkeersveiligheid blijft een belangrijke prioriteit en van grote waarde voor ons land. We werken aan een land waar iedereen veilig thuis kan komen. Dat doen we nauw samen met andere departementen en medeoverheden. Daarbij geldt dat wij vanuit onze rol als weg- en spoorbeheerder ook verantwoordelijk zijn voor de verkeersveiligheid op Rijkswegen en de spoorveiligheid. Ook het versterken van de sociale veiligheid in het openbaar vervoer en op stations en perrons is een belangrijk aandachtspunt van het kabinet. Reizigers moeten veilig van A naar B kunnen, en personeel moet veilig het werk kunnen doen.

Doelen 2027 veilig op de weg

• – Met de Aanpak Fatbikes worden verdere maatregelen genomen om jongeren te beschermen, de veiligheid op de weg te vergroten en overlast terug te dringen. Dit gebeurt middels het uitwerken van een aparte voertuigcategorie voor fatbikes, het instellen van een minimumleeftijd, het invoeren van een helmplicht tot 18 jaar voor alle e-bikes en LEVs (verwachte inwerkingtreding Q3), acties op het gebied van handhaving op snelheid en het aanscherpen van regels voor de verkoop van elektrische fietsen of onderdelen daarvan.4

• – In 2027 start de uitvoering van de subsidies ‘Fietsveiligheid Voorop’ voor het onderbouwen van bestaande gedragsinterventies. In 2026 is dit subsidieprogramma gelanceerd voor het verbeteren van de fietsveiligheid in Nederland via praktijkgericht onderzoek en innovatie.

• – Met het resterende budget van de Investeringsimpuls Verkeersveiligheid als onderdeel van het Strategisch Plan Verkeersveiligheid (SPV) worden middelen ingezet voor veiligheidsmaatregelen in het verkeer. Daarbij ligt de nadruk op uitvoerbaarheid, cofinanciering en het versneld aanpakken van locaties met een verhoogd risico.

• – IenW werkt samen met JenV een zero-tolerancebeleid voor alcohol- en drugsgebruik in het verkeer uit. Hierin wordt het onderzoek van SWOV ten aanzien van de uitvoerbaarheid van een nul limiet van alcohol en/of drugs in het verkeer meegenomen. Met het verlagen van de limieten tot grondniveau perken we risicovol gedrag in het verkeer nog verder in. Het verwachte gevolg hiervan is een verbetering van de verkeersveiligheid. Dit wordt zorgvuldig afgestemd voor handhaafbaarheid en uitvoerbaarheid.

• – De ambitie van nul verkeersslachtoffers in 2050 wordt verder uitgewerkt naar een bereikbaar Rijksdoel voor 2035 met meetbare indicatoren. De voortgang wordt structureel gemonitord, waarbij periodiek wordt bezien in hoeverre aanvullende maatregelen nodig en haalbaar zijn binnen de bestaande budgettaire kaders.

• – Als vervolgstap op de Strategische Agenda Verkeersveiligheid Rijkswegen (SAVeR) worden mogelijke maatregelen op het gebied van infrastructuur, gedrag en voertuigveiligheid in beeld gebracht. Deze zijn gericht op de grootste risico’s en risico-locaties en worden beoordeeldop doeltreffendheid, kosteneffectiviteit en uitvoerbaarheid. Op basis van deze vervolgstap kan in 2027 worden afgewogen met welk maatregelpakket het grootste verkeersveiligheidsrendement op rijkswegen kan worden bereikt.

• – We stimuleren via onze actieve deelname in en lidmaatschap van Euro NCAP5 dat voertuigfabrikanten extra veiligheidsmaatregelen nemen in auto’s. Dat doen we met succes: vele fabrikanten doen nu vrijwillig mee aan de veiligheidsbeoordeling en presteren beter dan wat regelgeving vereist. Zo wordt afleiding tegengegaan, omdat fysieke knoppen voor belangrijke functies in de auto worden teruggebracht in plaats van toegang via een (digitaal) drop-down menu. We zetten ons in internationaal en Europees verband in voor regelgeving die de voertuigveiligheid verder verbetert. Via de pilots autonoom vervoer beogen we daarnaast een veilige start met testen van autonome voertuigen in het OV en in de logistiek.

• – We maken via het Digitaal Stelsel Mobiliteitsdata afspraken met navigatiediensten en met wegbeheerders voor het digitaal doorgeven van verkeersveiligheidswaarschuwingen in navigatieapps, bijvoorbeeld voor rode kruizen, wegafsluitingen en naderende nood- en hulpdiensten. Ook zetten we via innovatieve programma’s zoals Road Monitor in op het verkrijgen van nauwkeuriger zicht op locaties waar bijvoorbeeld bijna ongelukken voorkomen, door het aggregeren van data uit voertuigen. Onze inzet richt zich op het keren van de stijgende trend van het aantal verkeersslachtoffers, binnen de mogelijkheden die er zijn om hierop invloed uit te oefenen.

Doelen 2027 Veilig in het openbaar vervoer

• – Het Nederlandse spoornetwerk behoort tot de veiligste van Europa. Om dat hoge niveau vast te houden wordt door IenW met de spoorsector uitvoering gegeven aan het Beleidskader en de Beleidsagenda Spoorveiligheid. Op de deelonderwerpen van de beleidsagenda zijn samen met de sector doelen en acties vastgesteld die gelden vanaf 2027. In het najaar van 2026 is de Kamer geïnformeerd over deze uitwerking.

• – Landelijk convenant sociale veiligheid in het OV 2026-2031. Het huidige Landelijk Convenant Sociale Veiligheid in het OV6 wordt, om samenwerking tussen partijen voort te zetten, opgevolgd door een nieuw convenant sociale veiligheid in 2026. In 2027 werken de betrokken partijen gezamenlijk aan de uitvoering van de acties uit het bijbehorende actieplan, gericht op verdere versterking van de sociale veiligheid in het OV.

• – OV-boa’s kunnen zelf identiteitscontroles met pasfoto’s uitvoeren. OV-boa’s kunnen op dit moment identiteitsgegevens uit de Basisregistratie Personen raadplegen, maar nog geen pasfoto’s. Eind 2026 wordt de toegang tot het rijbewijzenregister geregeld, zodat OV-boa’s zelf identiteitscontroles met pasfoto’s kunnen uitvoeren. In 2027 volgt IenW de resultaten en effecten hiervan op en bespreekt deze actief met de NS.

• – In 2027 worden de uitkomsten van de Personeelsmonitor Sociale Veiligheid Landelijk OV actief benut om meldbereidheid te beoordelen en gerichte verbeteracties te ontwikkelen. Deze monitor meet hoe OV-medewerkers veiligheid en incidenten ervaren. Op basis van de geïdentificeerde risico’s en knelpunten worden in 2027 maatregelen genomen die de sociale veiligheid van OV‑personeel verder versterken.

• – Met het programma ‘Een veilig station; altijd voor iedereen’ worden maatwerkafspraken gemaakt die passen bij de lokale situatie en bijdragen aan het verbeteren van de sociale veiligheid op en rond stations. Voor het programma is € 20 miljoen euro gereserveerd. De geleerde lessen in 2026 over onder meer de Stationsdealaanpak en de effectiviteit van maatregelen worden benut bij de keuze en uitwerking van volgende stations. In 2027 wordt de stationsdealaanpak verbreed naar een volgende tranche van stations. Voor deze stations worden lokale analyses uitgevoerd, worden de lessen uit de startfase verwerkt en worden nieuwe Stationsdeals opgesteld.

De afgelopen jaren is veel bereikt. Internationaal en nationaal milieubeleid is succesvol gebleken wanneer bedrijven, onderzoeksinstituten, inwoners en overheden goed en gelijkwaardig samenwerken. Op die succesvolle basis willen we doorbouwen. Dit betekent dat wij als overheid de ruimte geven aan bedrijven om invulling te geven aan hun gedeelde verantwoordelijkheid om de leefomgeving gezond, schoon en veilig te houden. Hierbij zal de overheid (innovatie) stimuleren waar het kan en normeren waar het moet. Op een aantal gebieden is extra inzet nodig. Daarbij zetten we de gezondheid van mensen voorop, waarbij we de lastendruk voor het bedrijfsleven niet willen verhogen, bij voorkeur verlagen, en kijken waar vergunningverlening kan worden versneld en vereenvoudigd.

1.1.5.1 Gezonde leefomgeving.

De afgelopen vijftig jaar is er veel bereikt: de lucht en het water in Nederland zijn schoner geworden, bodemverontreinigingen zijn opgeruimd en het gat in de ozonlaag herstelt voorspoedig door een internationaal verbod op chloorfluorkoolwaterstoffen. We liggen op koers om de doelen van het Schone Lucht Akkoord te halen: 50% gezondheidswinst in 2030 ten opzichte van 2016.

Doelen 2027

• – IenW zet actief in voor een Europese PFAS-restrictie, minder emissies en betere monitoring. Voor de omgang met PFAS is en blijft Nederland een van dé trekkers op het Europees verbod. Eind van het jaar verwachten we een commissievoorstel voor het Europese verbod; Nederland zal er actief op inzetten dat dat voorstel Europees spoedig wordt afgerond. Nationaal wordt er verder op ingezet om emissies naar milieu en bestaande blootstelling te minimaliseren via kennisopbouw, onderzoek en informatievoorziening.

• – Er wordt gekeken naar de omgang met secundaire bouwstoffen zoals staalslakken. Op dit moment is het voornemen om in 2027 een verbod in te voeren voor de toepassing van LD- en ELO-staalslak. Uitzondering is als de toepasser kan aantonen dat gebruik of toepassing veilig is voor milieu en gezondheid. Hiervoor wordt met de wetenschap, producenten en gebruikers afstemming gezocht. Er komt een handreiking om te toetsen of een voorgenomen toepassing veilig is en kan worden uitgevoerd voor mens en milieu. Dit ter ondersteuning van het bevoegd gezag.

• – We staan nieuwe lozingen van zeer zorgwekkende stoffen alleen toe onder strikte voorwaarden en op basis van de best beschikbare technieken.

• – IenW versterkt het stelsel van vergunningverlening, toezicht en handhaving milieu (VTH-stelsel milieu). Dit doen wij samen met omgevingsdiensten, provincies en gemeenten. Hiervoor investeert IenW in de digitale ontwikkeling van het VTH-stelsel, het aanpassen van wet- en regelgeving en het verspreiden en implementeren van de opbrengst van het interbestuurlijk programma versterking VTH-stelsel. Het Wetsvoorstel versterking VTH-stelsel milieu is in behandeling bij de Tweede respectievelijk Eerste Kamer en de onderliggende AMvB is voor advies naar de Raad van State gestuurd.

• – In 2027 is de wetgeving voor luchtkwaliteit gereed en is er een stappenplan opgesteld zodat medeoverheden, bedrijven en burgers helder hebben welke weg te gaan om aan de grenswaarden van de herziene richtlijn luchtkwaliteit te voldoen.

• – De pilots binnen de Actieagenda industrie en omwonenden worden in 2027 afgerond. Binnen de Actieagenda Industrie en Omwonenden onderzoeken we hoe de gezondheid van omwonenden beter kan worden beschermd, met behoud van concurrentiekracht en zonder extra regeldruk voor bedrijven. Dit gebeurt via pilots, verkenningen en een nationale gesprekstafel met omwonenden, overheid en industrie. De uitvoering van deze projecten loopt vanuit 2026 door in 2027. In 2027 worden de pilots afgerond en wordt de gesprekstafel geëvalueerd, waarna besluitvorming plaatsvindt over eventuele vervolgstappen.

• – De regelgeving voor veehouderijen wordt herzien. Er komt nieuwe wetgeving voor geurhinder. Samen met LVVN wordt het stelsel van stalbeoordeling vernieuwd om effectiever reductie via innovatie te borgen. Goed geborgde staltechnieken en algemeen toepasbare managementregelingen zorgen naast emissiereductie ook voor toekomstbestendige landbouw en veehouderij. IenW werkt samen met LVVN aan de ontwikkeling van bedrijfsspecifieke emissienormen, het uitfaseren van verouderde stallen en doelschriftenvergunningen om onnodige stapeling van stelsels te voorkomen en emissiereductie te realiseren.

1.1.5.2 Innovatie.

Innovatie is een belangrijke sleutel om de huidige kabinetsopgaven aan te pakken. We dagen bedrijven uit om met innovatieve oplossingen te kiezen voor schone alternatieven. Door duidelijkheid te bieden over toekomstige regels en helder perspectief op de langere termijn, loont het voor bedrijven om te investeren in innovatie. Digitalisering draagt bij aan transparantie en duidelijkheid voor bedrijven. Zo gebruiken we digitalisering om ons VTH-stelsel en kennisuitwisseling verder te versterken.

Doelen 2027

• – Via een kenniscentrum worden alternatieven voor PFAS gestimuleerd en hiermee dringt IenW samen met betrokken partijen de vraag naar PFAS-houdende producten terug. Er komt een integraal innovatieprogramma voor alternatieven waarbij het Nederlandse verdienvermogen, gezondheid en milieu centraal staan. Met ‘Safe and Sustainable by Design’ als uitgangspunt gaat het kenniscentrum bedrijven helpen om schadelijke stoffen en materialen, bijvoorbeeld PFAS, te vervangen. Hiermee verwachten wij dat toekomstige gezondheidsproblemen worden voorkomen, worden bedrijven goed voorbereid op toekomstige wet- en regelgeving en wordt het concurrentievermogen vergroot. Het kenniscentrum zal ook Europees verbonden worden.

• – IenW is in 2027 op regelmatige basis met de industrie in gesprek over een schonere industrie met oog voor en behulp van innovatie. We zoeken samen naar meekoppelkansen om verdienvermogen en een schone, gezonde leefomgeving hand in hand te laten gaan. Via de maatwerkaanpak maken we afspraken met relevante industriële bedrijven om de industrie te ondersteunen in het schoner en duurzamer produceren.

1.1.5.3 Veilige leefomgeving.

Wij leveren een belangrijke bijdrage aan de veiligheid van sectoren die het kabinet in Nederland wil versterken, zoals nucleaire energie en biotechnologie. Dit doen we bijvoorbeeld door te zorgen voor goede, tijdige vergunningen voor nucleaire installaties en biotechnologische innovaties.

Doelen 2027

• – De kansen van de biotechnologiesector worden  op een veilige en verantwoorde manier benut doordat er een solide kader wordt ontwikkeld. Vergunningen voor meer en complexere toepassingen worden tijdig verleend waardoor de sector de groei door kan maken zoals het kabinet voor ogen heeft.

• – IenW brengt eind 2027 het Actieprogramma Eindberging Radioactief Afval uit In dit actieprogramma wordt het proces voor de eindbergingstaak neergezet zodat het kabinet rond 2050 besluiten kan nemen over de locatie van de eindberging en de beheermethode. Verder actualiseert IenW het beleid en wet- en regelgeving op het terrein van de nucleaire veiligheid en stralingsbescherming. Zo kan de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming op basis hiervan vergunningen afgeven voor nieuwe nucleaire initiatieven zoals reactoren, SMR’s en schepen op nucleaire aandrijving.

1.1.5.4 Toekomstgericht beleid voor water en bodem.

Doelen 2027

• – In 2027 wordt Water en Bodem Sturend (WBS) als richtinggevend principe verankerd in de definitieve Nota Ruimte, de bijbehorende uitvoeringsstrategie, en het in 2027 te publiceren programma Bodem, Ondergrond en Grondwater. Hierbij maken Rijk en decentrale overheden ruimtelijke afspraken. het Kabinet publiceert het Nationaal Water Programma waarin WBS wordt door vertaald in keuzes op gebied van o.a. waterveiligheid, wateroverlast, zoet water, waterbeschikbaarheid en waterkwaliteit.

• – Rijk en regio brengen in 2027 een maatregelenpakket uit voor de derde fase van het Deltaprogramma Zoetwater om ons zoetwaterdoel te realiseren en weerbaar te zijn tegen zoetwatertekorten. Uitgangspunt is aanpassing ruimtelijke inrichting en landgebruik aan toenemende waterschaarste, alsmede verzilting in de kustgebieden. Nederland werkt toe naar een veerkrachtig en evenwichtig grond- en oppervlaktewatersysteem waarbij wateraanbod, watervraag voor alle maatschappelijke functies in evenwicht zijn. De kwantiteit en kwaliteit van grond- en oppervlaktewater zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dit evenwicht is de gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheden en gebruikers. Het Deltaplan Zoetwater gaat een verplichting met de regio’s aan voor 2027, om de komende 6 jaar een financiële bijdrage te leveren. Hiervoor wordt een spuk-regeling opgesteld. Met het maatregelenpakket worden vanaf 2028 maatregelen genomen om de zoetwaterbeschikbaarheid te verbeteren. Zo wordt op hoge zandgronden de sponswerking van de bodem verbeterd en klimaatbuffers gerealiseerd om het water beter in de bodem vast te kunnen houden. Onderzoeken en pilots worden uitgevoerd om toenemende verzilting in de Rijn-Maasmonding te beperken.

• – In december 2027 moeten de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) bereikt zijn. Dit bewerkstelligen wij via het KRW-impulsprogramma. In de stroomgebied beheerplannen 2022-2027 zijn ruim 1700 maatregelen afgesproken die uiterlijk 2027 moeten zijn uitgevoerd. Daar waar nodig, mogelijk en verstandig maken we gebruik van de legitieme uitzonderingen die de KRW biedt, zoals te veel stoffen in het water vanuit het buitenland. Wij verwachten in december 2027 nagenoeg geheel te voldoen aan de voorwaarden van de KRW.

De oorlogen in het Midden-Oosten en Oekraïne maken duidelijk hoe kwetsbaar ons mobiliteitssysteem is. Het gebrek aan brandstofautonomie raakt onze economie en onze bereikbaarheid. Om de Nederlandse transport- en mobiliteitssector sterk, weerbaar en minder afhankelijk te maken, moeten we die afhankelijkheid stap voor stap verkleinen. In 2050 moet de Nederlandse mobiliteitssector volledig onafhankelijk zijn van fossiele brandstoffen. In 2027 bouwen we voort op de ingezette transitie naar een mobiliteitssysteem dat schoner en energie-onafhankelijker is door vast te houden aan het klimaatdoel van 2030 en tegelijkertijd voor de binnenlandse en internationale mobiliteit transitiepaden voor de klimaatdoelen van 2040 en 2050 op te stellen. Dit draagt bij aan het afbouwen van de kwetsbare afhankelijkheden die Nederland kent in het huidige (vooral fossiele) energiesysteem. IenW volgt daarbij de principes uit het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE), waarbij elektrificatie de voorkeursroute is. Ook in het personenvervoer en het goederenvervoer over de weg ligt de nadruk op elektrificatie. Daarmee verkleinen we de afhankelijkheid van ingevoerde fossiele brandstoffen, versterken we onze energie-autonomie, werken we aan de klimaatopgave en verbeteren we tegelijk de luchtkwaliteit.

Doelen 2027

• – IenW bouwt in 2027 de afhankelijkheid van fossiele energie verder af en reduceert CO₂ uitstoot, onder meer door het faciliteren van voldoende laadcapaciteit langs de snelweg. Hiervoor neemt het Rijk regie op de netaansluitingen voor laadinfrastructuur op de verzorgingsplaatsen langs het hoofdwegennet en legt ‘Stopcontacten op Land’ aan. In de voorjaarsbesluitvorming zullen waar en indien nodig verdere maatregelen worden genomen om onze klimaatdoelen binnen de beschikbare middelen en budgetten te halen.

• – IenW werkt daarnaast aan emissieloos reizigersvervoer per trein. Zo wordt de elektrificatie van de Maaslijn afgerond en zal daar het elektrisch treinmaterieel in gebruik genomen worden. Ook start de elektrificatie van Almelo-Hardenberg. 

• – In 2027 worden de eerste subsidies verleend voor de productie en opschaling van duurzame luchtvaartbrandstoffen. Daarnaast worden subsidies verleend voor meer laad- en tankinfrastructuur voor waterstof en elektrische vliegtuigen. In 2027 gaat IenW verder met het Nationaal Groeifondsprogramma Luchtvaart in Transitie, dat werkt aan de transitie naar een duurzamere luchtvaartsector. De Europese bijmengverplichting (ReFuelEU Aviation) is het belangrijkste instrument om het gebruik van duurzame luchtvaartbrandstoffen in Nederland en Europa te vergroten. ReFuelEU wordt door de Europese Commissie geëvalueerd en in 2027 opgevolgd.

• – In de zeevaart en in de binnenvaart worden in 2027 stappen gezet voor invoering en verdere uitwerking van internationaal normeren en beprijzen (IMO, EU en CCR), onder meer op basis van EU revisies als ETS1 en FuelEU Maritime. In de zeevaart en binnenvaart geldt dat er voor specifieke segmenten ook andere energiedragers nodig zijn. Hiervoor is opvolging van de Roadmap Brandstoftransitie Zeevaart en de Visie Verduurzaming Bunkerbrandstoffen van belang. Concreet worden in 2027 stappen gezet voor invoering en verdere uitwerking van internationaal normeren en beprijzen (IMO, EU en CCR), onder meer op basis van EU revisies als ETS1 en FuelEU Maritime. Ook wordt uitvoering gegeven aan subsidieregelingen voor demonstratie en vroege opschaling energietransitie in zee- en binnenvaart en pilotregelingen voor het reduceren van stikstofuitstoot bij Natura 2000 gebieden.

• – We zetten de vrachtwagenheffing en het meerjarenprogramma Terugsluis, ter verduurzaming en innovatie van de vervoerssector voort. In Nederland is op 1 juli 2026 een vrachtwagenheffing ingevoerd. Het binnen- en buitenlands vrachtverkeer is vanaf dat moment gaan betalen per gereden kilometer voor het gebruik van de weg. De netto-opbrengsten van de vrachtwagenheffing worden teruggesluisd ter verduurzaming en innovatie van de vervoerssector. Hiervoor geeft het kabinet uitvoering aan de maatregelen uit het Meerjarenprogramma Terugsluis 2026 ‒ 2030. Voor 2027 is hier kasbudget voor. Het meerjarenprogramma bevat onder meer subsidies voor de aanschaf van elektrische vrachtwagens, voor laadinfrastructuur en maatregelen voor het verbeteren van logistieke efficiëntie. Dit vermindert de CO₂ uitstoot en maakt de transportsector weerbaarder en minder afhankelijk van fossiele brandstoffen.

1.2 Motie Schouw - Herstel en Veerkrachtplan

Motie Schouw

In juni 2011 is de motie-Schouw (Kamerstukken II 2011–2012, 21 501-20, nr. 537) ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen. Voor IenW heeft de Raad in 2026 en 2027 geadviseerd om te zorgen voor continuïteit van de hervormingen en investeringen die in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit worden uitgevoerd.

Herstel en veerkrachtplan

De implementatie van het Nederlandse Herstel- en Veerkrachtplan (HVP) is in volle gang. Nederland kan in totaal € 5,4 miljard aan Europese middelen ontvangen uit de Herstel- en Veerkrachtfaciliteit voor belangrijke investeringen en hervormingen. Er zijn drie betaalverzoeken succesvol ingediend ter waarde van € 3,07 miljard. Over de voortgang van de implementatie van het HVP wordt de Kamer minimaal tweejaarlijks geïnformeerd. De meest recente rapportage is op 13 mei 2026 aan de kamer aangeboden.

Over de indiening en beoordeling van de resterende betalingsverzoeken wordt de Kamer door de Minister van Financiën geïnformeerd.

1.3 Belangrijkste beleidsmatige mutaties

De belangrijkste beleidsmatige mutaties t.o.v. de vastgestelde begroting 2026 worden hieronder uitgesplitst en toegelicht. De mutaties uit de 1e Suppletoire Begroting 2026 zijn reeds toegelicht in de Memorie van Toelichting op de 1e Suppletoire Begroting 2026. Zie hiervoor kamerstukken II 2025-2026. 36 915 XII, nr. 2.

Toelichting belangrijkste mutaties onderwerpbegroting 2027

• 1. Dit betreft de inpassing van het aandeel van Hoofdstuk XII voor de aanvullende efficiencytaakstelling.

• 2. Dit betreft de inpassing van het aandeel van Hoofdstuk XII voor het versnellen van de taakstelling slagvaardige overheid.

• 3. Middels deze boeking wordt de compensatie voor misgelopen fiscale derving door Vrachtwagenheffing teruggegeven aan het generale beeld. Door de invoering van de Vrachtwagenheffing loopt de schatkist een deel fiscale derving op MRB mis. Met de 1^ste suppletoire begroting 2026 heeft de harmonisatie van de MRB-classificaties met de EU-voertuigclassificaties plaatsgevonden waardoor de ontvangsten en uitgaven van Vrachtwagenheffing zijn toegenomen. Hierdoor loopt de schatkist nog een deel fiscale derving mis wat hiermee wordt teruggeboekt naar het generale beeld.

• 4. Circulaire economie: Bij de kabinetsformatie is besloten tot een departementale herindeling waarbij de beleidsverantwoordelijkheid voor circulaire economie verschuift van IenW naar EZK. De verantwoordelijkheid voor circulaire economie wordt hierbij integraal bij Ministerie van Klimaat en Groene Groei belegd met behoud van een sterke rol voor IenW als kadersteller vanuit de verantwoordelijkheid voor een gezonde. schone en veilige leefomgeving. Met deze mutatie worden de budgetten van Circulaire Economie voor 2027 en verder overgeboekt naar EZK.

• 5. Dit betreft de overboekingen van en naar andere begrotingshoofd-stukken binnen de Rijksbegroting. Per saldo wordt er € 13,4 miljoen overgeboekt van andere hoofdstukken naar HXII in de periode 2026 t/m 2031:

  • • IenW ontvangt van EZK een bijdrage van € 2,4 miljoen per jaar van 2027 t/m 2030 voor het verlengen van het Nationaal klimaatplatform. Het platform verbindt praktijkervaringen van burgers, bedrijven en maatschappelijke instellingen met het beleid, om zo de transitie naar een economie en samenleving zonder uitstoot van broeikasgassen te versnellen.

  • • In de periode 2028 t/m 2030 wordt er € 11,9 miljoen overgeboekt van Laadinfrastructuur Wegverkeer op artikel 14 naar het Provinciefonds en Gemeentefonds voor bijdrage Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL). Sinds 2019 werkenprovincies gezamenlijk aan de uitrol van laadinfrastructuur voor alle modaliteiten.

• 8. Met de ontwerpbegroting worden verschillende middelen overgeboekt vanuit de Aanvullende post van Financiën naar HXII.

  • • In de periode 2027 t/m 2031 wordt er € 50 miljoen vanuit de aanvullende post overgeboekt naar HXII ten behoeve van het Programma Bescherming Noordzee Infrastructuur (PBNI).

  • • Voor verschillende maatregelen op stikstof wordt in totaal € 50 miljoen overgeboekt vanuit de aanvullende post. Dit wordt ingezet voor Elektrificatie havenmaterieel, Verduurzaming schepen en Elektrificatie van havenmaterieel.

  • • In 2027 is € 13,1 miljoen opgevraagd voor subsidies drinkwater op Caribisch nederland om drinkwater betaalbaar te houden. Sommige verouderde installaties voor drinkwaterproductie moeten vervangen of uitgebreid worden.

  • • In 2029 is € 11,0 miljoen opgevraagd voor Adblue voor het bestrijden van fraude (manipulatie/uitschakelen) en onjuist gebruik (niet bijvullen) van SCR-systemen om de stikstofuitstoot te beperken.

• 13. Voor diverse dossiers wordt budget over de jaren geschoven, de omvangrijkste kasschuiven worden hier toegelicht:

  • • Vuurwerkverbod: Er wordt € 78,0 miljoen geschoven van 2028 t/m 2030 naar 2027 ten behoeve van de nadeelcompensatieregeling vuurwerkverbod. Vanwege het algemene consumentenverbod op vuurwerk lopen detailhandelaren en importeurs inkomsten mis waarvoor ze gecompenseerd worden.

  • • Daarnaast wordt er € 11,7 miljoen naar 2027 geschoven voor de inruilregeling van brandstofauto's. Door vertraging in de voorbereidende werkzaamheden van de inruilregeling kunnen de eerste uitbetalingen pas begin 2027 plaatsvinden.

  • • Voor de verduurzaming van zeevaartschepen wordt € 22,9 miljoen uit eerdere jaren naar 2030 geschoven om beter aan te laten sluiten op de verwachte subsidieaanvragen. Door recent inzichten is de verwachting dat de aanvragen pas later op gang zullen komen.

• 17. Dit betreft de overboekingen van en naar het Mobiliteitsfonds en Deltafonds. De belangrijkste overboekingen zijn als volgt:

  • • In de jaren 2028 t/m 2030 wordt in totaal € 80 miljoen overgeboekt van het Mobiliteitsfonds naar HXII artikel 22 ten behoeve van de nadeelcompensatie aan vuurwerkondernemers. Met de invoering van de Wet veilige jaarwisseling en het daaruit voortvloeiende algemene consumentenverbod op vuurwerk lopen ondernemers inkomsten mis waarvoor ze gecompenseerd worden.

  • • In 2026 wordt € 30,8 miljoen overgeboekt van het Mobiliteitsfonds naar HXII ten behoeve van jaarlijkse bijdrage voor de dekking van het exploitatie- of beheertekort van de betreffende decentrale spoor- en tramdiensten een bijdrage aan de provincies Overijssel, Drenthe, Limburg en Utrecht. Het betreffen decentrale uitkeringen) voor vier provincies.

  • • PBNI: Er wordt in de jaren 2027 t/m 2031 € 24,8 miljoen overgeboekt van het Mobiliteitsfonds naar HXII voor het Programma Bescherming Noordzee Infrastructuur. Met deze overboeking komt jaarlijks een bedrag van 5.433K beschikbaar op HXII conform Amendement Stoffer: PBNI. In dit amendement wordt verzocht om in ieder geval het budgetniveau van 2025 te handhaven in jaren 2026 en verder.

  • • Terugbetaling voorfinanciering MF: In 2028 en 2029 wordt in totaal € 179 miljoen overgeboekt naar de investeringsruimte van het Mobiliteitsfonds. De kosten voor de invoering van de VWH zijn voorgefinancierd vanuit het MF, hiermee wordt het laatste deel terugbetaald.

  • • Herverdeling taakstellingen Jetten I: In het coalitieakkoord zijn twee taakstellingen op het apparaat van de rijksoverheid opgenomen: een efficiencytaakstelling en een taakstelling voor een slagvaardige overheid. IenW heeft deze taakstellingen conform de grondslag van FIN verwerkt in de Voorjaarsnota 2026. In deze begroting worden de taakstellingen herverdeeld over de organisatieonderdelen van IenW, om tot een evenwichtige en solidaire invulling te komen. Voor het aandeel van RWS en Prorail hebben overboekingen plaats moeten vinden met het Mobiliteitsfonds en het Deltafonds van per saldo oplopend tot € 15,1 miljoen structureel naar HXII.

• 23. Loon- en prijsbijstelling: Naar aanleiding van de CAO-onderhandeling is er 0,3% procentpunt loonbijstelling ontvangen voor de begroting van IenW.

• 24. De overige middelen hangen samen met de hieronder toegelichte ontvangstenmutaties.

Toelichting belangrijkste mutaties ontwerpbegroting 2027

• 1. Dit betreft de inpassing van het aandeel van Hoofdstuk XII voor de aanvullende efficiencytaakstelling.

• 2. Dit betreft de inpassing van het aandeel van Hoofdstuk XII voor het versnellen van de taakstelling slagvaardige overheid.

• 3. Voor verschillende onderwerpen die de afgelopen jaren zijn uitgevoerd door RVO hebben we een eindafrekening ontvangen. De eindafrekeningen vallen € 5,7 miljoen lager dan aan RVO betaald is. Dit bedrag ontvangt IenW in 2026 weer terug.

• 4. Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) ontvangt meer inkomsten dan oorspronkelijk geraamd voor de EU projecten Brightspace ECONATURES ELEVATE FUTURA NatureRestore.

• 5. Dit betreft diverse kleinere mutaties.

1.4 Openbaarheidsparagraaf

Artikel 3.5 openbaarheidsparagraaf van de Wet open overheid (Woo) schrijft voor dat een bestuursorgaan in de jaarlijkse begroting aandacht besteedt aan de beleidsvoornemens inzake de uitvoering van de Woo en hierover in de jaarlijkse verantwoording verslag doet. Het betreft hier beleidsvoornemens gericht op een transparante organisatie en op verbetering van de informatiehuishouding (IHH) van de organisatie. In de voorliggende paragraaf wordt ingegaan op de drie hoofdonderdelen uit de Woo: 1. Actieve openbaarmaking, 2. Passieve openbaarmaking en 3. Verbetering van de Informatiehuishouding.

1. Actieve openbaarmaking Artikel

3.3. Woo: actieve openbaarmaking categorieën informatie

IenW volgt het rijksbrede tempo7 en de koers die het coördinerend departement BZK voor actieve openbaarmaking heeft ingezet. Gewacht wordt op duidelijkheid over de inwerkingtredingsdatum van de categorieën openbaar te maken informatie. In voorbereiding hierop is onderzoek gedaan naar deze categorieën informatie en de daarbij horende processen en acties. Door het coördinerend departement BZK wordt een generieke Woo-voorziening ontwikkeld, een centrale vindplaats van actief openbaar te maken overheidsdocumenten. Gewacht wordt op de oplevering van deze voorziening.

Beslisnota’s (artikel 68 Grondwet)

Sinds 1 juli 2021 worden bij de stukken aan het parlement ook de onderliggende beslisnota’s8 openbaar gemaakt. Deze worden gepubliceerd op rijksoverheid.nl en zijn daarmee voor iedereen beschikbaar. In opdracht van BZK heeft onderzoeksbureau Centerdata onderzocht hoe parlementsleden EK/TK, oud-bewindspersonen, journalisten en rijksambtenaren beslisnota’s ervaren9. Het gaat hierbij om de vraag of een beslisnota qua informatievoorziening, de parlementsleden ondersteunt bij het vervullen van hun controle- en medewetgevenstaken. De hoofdconclusie van de onderzoekers is dat het verstrekken van beslisnota’s bijdraagt aan een verbeterde informatiepositie van parlementsleden. IenW zet de huidige werkwijze voort, en volgt daarbij de rijksbrede verbeter- en aandachtspunten van het coördinerend departement BZK.

2. Passieve openbaarmaking

Het verkorten van de doorlooptijden van de afhandeling van Woo-verzoeken heeft bij IenW blijvend de aandacht. In 2024 is gekozen voor een andere koers en aanpak waarbij IenW al vroeg in het proces in contact treedt met de verzoeker en werkt met (deel)besluiten. Uit het rapport Een zwaluw van de Open State foundation10 blijkt dat deze aanpak een positief effect heeft op de afhandeltermijn. Samen met EZK en OCW handelt het ministerie van IenW de meeste Woo-verzoeken af binnen de wettelijke termijn. De verdere optimalisatie van het proces heeft concern-breed de aandacht, in samenhang met de Woo-contactpersoon en het actief openbaar maken van Woo-verzoeken en besluiten. Hierbij sluit IenW zoveel mogelijk aan bij de rijksbrede koers en ontwikkelingen.

3. Verbetering van de informatiehuishouding (Archiefwet)

Op basis van het concern-breed plan open overheid en informatiehuishouding en de uitkomsten van de volwassenheidsmeting IHH in 2025 heeft IenW prioriteiten vastgesteld voor 2025-2026, met als doel om versneld te groeien naar het rijksbrede ambitieniveau (volwassenheidsniveau 3 voor de IHH in 2026). IenW werkt hierbij nauw samen met het coördinerend departement BZK, het rijksbrede programma Open Overheid en partijen en leveranciers in het stelsel. IenW sluit zoveel mogelijk aan bij de rijksbrede koers en ontwikkelingen. Gewacht wordt op de oplevering van de generieke rijksbrede voorzieningen.

Professionals

Voor het ontwikkelen van kennis en vaardigheden van de professionals informatiebeheer (strategisch, tactische en operationeel niveau) en rijksambtenaren benut IenW de rijksbreed ontwikkelde en aangeboden cursussen en trainingen (Leerhuis11). IenW neemt deel aan een interdepartementale werkgroep om zowel mogelijk kennis te delen en uit te wisselen. Met communicatie wordt de komende periode aandacht gevraagd voor de onderwerpen transparantie en informatiehuishouding, en managers en medewerkers krijgen hiervoor ondersteunende hulpmiddelen aangeboden.

Volume en aard van informatie

IenW heeft per directoraat-generaal, bedrijfsvoering en bestuursondersteuning een informatiebeheerplan opgesteld en vastgesteld. De IenW organisatieonderdelen werken eveneens met informatiebeheer-plannen of een daarmee vergelijkbaar plan. Het informatiebeheerplan biedt per organisatie in- en overzicht in het informatielandschap en maakt het mogelijk om te sturen op het stapsgewijs op orde brengen van het informatiebeheer. Komende periode gaan organisaties aan de slag met de verbeteracties uit hun plannen. Daarnaast is de selectielijst van IenW12 geactualiseerd en gepubliceerd.

Voor archivering van e-mails en chatberichten volgt IenW het rijksbeleid, de rijksbrede koers en de rijksbrede afspraken. De archivering van chatberichten van de bewindspersonen verloopt conform de rijksbrede aangescherpte tijdelijke instructie voor leden van het Kabinet. Ditzelfde geldt ook voor het veiligstellen van e-mails en social-media berichten van de bewindspersonen.

Informatiesystemen

Het documentmanagement systeem (DMS) van IenW is verouderd en wordt vervangen. Het is de bedoeling dat IenW eind 2026 overgaat naar een nieuw content services platform (CSP). De voorbereidende activiteiten voor de overgang van het oude naar het nieuwe systeem krijgen concernbreed invulling. IenW sluit met het CSP zoveel mogelijk aan bij de rijksbrede koers en ontwikkelingen (o.a. de ontwikkeling van een rijksbrede werkomgeving).

Bestuur en naleving

Binnen de bestuurskern zijn, naast het concern-breed plan open overheid en IHH, per organisatie-onderdeel verbeterplannen opgesteld. Het informatiebeheerplan (zie hiervoor) is hiervoor het vertrekpunt geweest. Het informatiebeheerplan en de daaruit voortvloeiende verbeteracties, worden jaarlijks geactualiseerd. Hiervoor is een proces ingericht waarbij wordt aangesloten op de plannings- en control cyclus van het departement. Met deze acties is de eerste stap naar een kwaliteitssysteem voor de IHH bij IenW gezet.

In lijn met de rijksbrede afspraak is eind 2025 voor de vijfde maal een volwassenheidsmeting IHH uitgevoerd en is over de financiën gerapporteerd aan het Rijksbrede programma open overheid (BZK). De resultaten uit de volwassenheidsmeting IHH (zelfevaluatie) zijn geanalyseerd en binnen IenW besproken. Op basis daarvan zijn prioriteiten gesteld en verbeteracties ingezet.

1.5 Planning Strategische Evaluatie Agenda

De Strategische Evaluatie Agenda (SEA) is meer dan een overzicht van evaluaties, zoals dat voorheen bij de begroting was opgenomen. De SEA is voortgekomen uit de Operatie Inzicht in Kwaliteit, waarbij de versterking van het evaluatiestelsel werd gezien als een belangrijke kwaliteitsimpuls. Het biedt gestructureerd inzicht in strategische prioriteiten en de impact van beleidsprogramma’s, en draagt zo bij aan een lerende overheid. Dit helpt het beleid te verbeteren en toekomstige besluitvorming te ondersteunen. Het biedt daarmee waardevol inzicht in de impact van het beleid op verschillende terreinen. En sluit bovendien aan bij de verantwoordelijkheid om de doelmatigheid en doeltreffendheid van maatregelen te monitoren, waar nodig bij te sturen en uiteindelijk bij te dragen aan een hogere maatschappelijke toegevoegde waarde. De opzet van de SEA ondersteunt bovendien het streven om leren en evalueren als integraal onderdeel van het beleidsproces goed in te bedden.

De SEA is daarom een dynamisch proces dat regelmatig wordt geactualiseerd om in te spelen op veranderende beleidsbehoeften en -uitdagingen. Voor IenW is de SEA essentieel bij het beoordelen en verbeteren van beleid op het gebied van infrastructuur, waterbeheer en milieu. Daartoe zijn ook (sub)thema’s geformuleerd om de inzichtelijkheid verder te bevorderen

Periodieke rapportages, voorheen beleidsdoorlichtingen, zijn synthese-onderzoeken die deel uitmaken van de programmering. Deze hebben als doel om maximaal elke 7 jaar per SEA-thema de inzichten uit de uitgevoerde onderzoeken op methodisch verantwoorde wijze samen te brengen. In de synthese-onderzoeken wordt teruggekeken, worden opgedane inzichten geëvalueerd en worden verbetervoorstellen voor de toekomst gedaan. De programmering voor de komende planperiode is als volgt:

IenW meent ook nu weer in de evaluatieagenda belangrijke stappen te zetten ter doorontwikkeling, in lijn met toezeggingen die in 2022, 2025 en 2026 aan de Kamer zijn gedaan. Zo is een passende balans gezocht tussen ex ante, ex durante en ex post evaluatieonderzoek, met de inzichtbehoefte als uitgangspunt. Evaluaties gefinancierd uit het Mobiliteitsfonds en Deltafonds, die gericht zijn op de doelmatigheid en doeltreffendheid van het betreffende beleid, zijn opgenomen in de bijlage en verwerkt bij de artikelen 11, 14, 16 en 18 van de begroting.

Bij de thematische periodieke rapportages worden, waar relevant, ook onderdelen van artikel 24 (Inspectie Leefomgeving en Transport) meegenomen. Dit artikel richt zich immers op het waarborgen van effectieve handhaving en toezicht op de naleving van wet- en regelgeving binnen het werkterrein van IenW. Artikel 15 (vrachtwagenheffing) en artikel 25 (brede doeluitkering verkeer en vervoer) zijn geen afzonderlijke beleidsthema’s, maar onderdeel van een groter overkoepelend beleidsthema. In tegenstelling tot de meeste andere onderdelen van hoofdstuk XII vallen begrotingsartikelen en inhoudelijke beleidsthema’s hier niet samen. Evaluaties van de doelmatigheid en doeltreffendheid worden daarom gekoppeld aan de relevante inhoudelijke beleidsthema’s. Ook artikel 19 (internationaal beleid) vormt geen zelfstandig beleidsthema. Dit artikel omvat voornamelijk uitgaven voor uitvoering en internationale samenwerking binnen diverse beleidsdomeinen, met name milieu en klimaat. De effectiviteit hiervan wordt eveneens meegenomen in evaluaties van daartoe relevante inhoudelijke thema’s.

De strategische evaluatie agenda als zodanig is opgenomen in Bijlage 4: Strategische Evaluatie Agenda. Weergave van het totaal van het ingeplande en uitgevoerde onderzoek van het Rijk is beschikbaar op www.rijksfinancien.nl. Voor het meest recente overzicht van afgeronde (periodieke) evaluaties IenW wordt verwezen naar het jaarverslag IenW 2025: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek.

1.6 Overzicht risicoregelingen

In dit overzicht worden garanties en/of achterborgstellingen opgenomen die door IenW zijn verstrekt aan derden buiten de sector Overheid. Een garantie is een voorwaardelijke financiële verplichting van de overheid aan een derde buiten de overheid, die pas tot uitbetaling komt als zich bij de wederpartij een bepaalde omstandigheid (realisatie van een risico) voordoet.

Toelichting

Het Borgstellingkrediet Bodemsanering MKB betreft de mogelijkheid voor een ondernemer in het midden- en kleinbedrijf, met onvoldoende middelen of te weinig zekerheden voor krediet bij een bank, om een borgstelling voor een gedeelte van het benodigde budget voor bodemsanering aan te vragen. Overeenkomstig de aankondiging in de Begroting 2016 heeft er in 2016 een evaluatie plaatsgevonden naar de doeltreffendheid en doelmatigheid van de regeling bijzondere financiering Borgstellingkrediet Bodemsanering MKB. De conclusie van de evaluatie, uitgevoerd door Ernst & Young (EY), is dat hoewel de regeling bodemsaneringsborgstellingskrediet complementair is aan andere regelingen op het gebied van bodemsaneringen, de relevantie van de regeling gering is. Het Borgstellingkrediet Bodemsanering MKB is mede naar aanleiding van deze evaluatie in 2016 beëindigd. Begin 2027 wordt alleen nog garant gestaan voor een lopende garantie ter grootte van € 59.000.

1.7 Slagvaardige Overheid

Toelichting

Het kabinet streeft naar een slagvaardige overheid die duidelijk kiest, samenwerkt en levert. Hiertoe zet het kabinet onder andere in op een rijksbrede apparaatstaakstelling. Voor het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat gaat dit uitgaande van de maatregelen uit het coalitieakkoord om een bedrag dat structureel oploopt tot € 163 miljoen. Dit draagt bij aan een fundamenteel efficiëntere en effectievere overheid, met veel minder (complexe) wet- en regelgeving, minder overhead en een minder omvangrijk ambtenarenapparaat.

De vermindering van het aantal ambtenaren en de externe inhuur wordt hierbij betrokken conform het regeerakkoord.

De taakstelling zal op hoofdlijnen worden ingevuld met productiviteitsverbetering, vermindering van regels, het vereenvoudigen van processen, inzet van mogelijkheden van automatisering, AI en prioritering van taken.

IenW zal net als vorig jaar zijn bijdrage leveren aan het ambitieuze doel van het kabinet om jaarlijks minimaal 500 regels te schrappen of te vereenvoudigen, en zich inspannen om de concrete reductiedoelstellingen die het voor 1 oktober 2026 van de Taskforce Slagvaardige Overheid krijgt, te realiseren. In alle werkvelden van IenW wordt gekeken waar onnodig ingewikkelde regels voor zowel het bedrijfsleven als mensen en professionals vereenvoudigd of geschrapt kunnen worden, waarbij het conform kabinetsbeleid niet de bedoeling is dat de vermindering van regeldruk ten koste gaat van wezenlijke beleidsdoelen, zoals de bescherming van mens en milieu. Hierbij worden ook uitvoeringsorganisaties en andere stakeholders, zoals het bedrijfsleven, betrokken.

Tot eind 2030 wordt geleidelijk gewerkt aan de reductie van de omvang van het apparaat over de gehele organisatie voor zowel inzet van externe inhuur als eigen personeel en overhead. Afgezien van nieuwe taken wordt voor de huidige inzet gestuurd op verlaging van het aantal fte en deze afbouw wordt periodiek gemonitord. 

2. Beleidsartikelen

2.1 Artikel 11 Integraal Waterbeleid

Algemene doelstelling

Zorgen dat Nederland duurzaam samenleeft met water, nu en in de toekomst.

Samenvatting budgettaire gevolgen van beleid

In onderstaande tabel is een samenvatting opgenomen van de totale verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van dit artikel. De onderverdeling naar de financiële instrumenten is opgenomen in de totaal tabel van de budgettaire gevolgen van beleid.

Rol en verantwoordelijkheid

In onderstaande tabel is een overzicht en toelichting opgenomen op de rol en verantwoordelijkheid van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat bij Integraal Waterbeleid. Voor een nadere toelichting op de verschillende typologieën stimuleren, regisseren, financieren en (doen) uitvoeren wordt verwezen naar de leeswijzer.

Beleidsinformatie

Samenhang doelstelling en meetbare gegevens

Deze doelen komen grotendeels overeen met de thema's van het Deltaprogramma. Over de uitvoering van het deltaprogramma wordt verder gerapporteerd op de begroting van het Deltafonds.

De doelstelling draagt bij aan een van de hoofddoelen van de huidige kabinetsperiode namelijk: Nederland schoon en veilig houden.

Deze specifieke doelstellingen leveren een bijdrage aan het bereiken van de algemene doelstelling. De samenhang tussen de doelstellingen en de meetbare gegevens is onderstaand weergegeven. Onder de meetbare gegevens zijn de indicatoren, kengetallen en relevante beleidsinformatie opgenomen die verbonden zijn met de doelstellingen.

SPECIFIEKE DOELSTELLING 1: Nederland continu beschermen tegen overstromingen vanuit de zee, grote meren en grote rivieren.

Nederland is kwetsbaar voor overstromingen. Een derde van Nederland ligt onder de zeespiegel en er stromen grote rivieren dwars door het land. Zonder primaire waterkeringen zou ongeveer 55% van ons land regelmatig onder water staan. In dat gebied wonen circa 11 miljoen mensen en wordt zo’n 70% van ons bruto nationaal product verdiend. Door klimaatverandering stijgt de zeespiegel en krijgen we vaker te maken met grotere rivierafvoeren. Werken aan de bescherming tegen overstroming blijft daarom noodzakelijk. De ambitie is om te zorgen dat Nederland de best beschermde delta ter wereld blijft.

Subdoelstelling 1: Iedereen in Nederland die achter een primaire waterkering woont, heeft uiterlijk in 2050 ten minste het basisbeschermingsniveau.

In het kader van waterveiligheid wordt gewerkt aan het behalen van het basisbeschermingsniveau. Dat wil zeggen dat de kans voor een individu om te overlijden als gevolg een overstroming niet groter mag zijn dan 1 op 100.000 jaar. Daarmee is ook de kans op grote groepen slachtoffers en grote economische schade zeer klein. Dit wordt gerealiseerd door het versterken van de dijken, waterkeringen, kustsuppleties en rivierverruiming. Het Deltaplan Waterveiligheid beschrijft de voortgang, programmering, planning en fasering van de projecten voor waterveiligheid. De projecten vallen onder verschillende uitvoeringsprogramma’s. Op de begroting van het Deltafonds wordt gerapporteerd over de concrete voortgang op de uitvoering van het versterken van de dijken en kustsuppletie en het onderhoud voor de veiligheid van waterkeringen.

Meetbare gegevens subdoelstelling 1: Ontwikkeling basisbeschermingsniveau voor overstromingen

Onderstaand figuur laat zien dat het aantal inwoners, voor wie het basisbeschermingsniveau nog niet is gehaald, afneemt. Dit wordt weergegeven als relatieve waarde (% t.o.v. het referentiejaar).

Figuur 3 Ontwikkeling van het basisbeschermingsniveau t.o.v. de referentiesituatie

Het percentage 2026 is het percentage per 1 januari 2026

Bron: Deltares, 2026. De referentiesituatie zoals bepaald t.b.v. de tussentijdse wijziging NPW1 in 2014 en geactualiseerd voor verbeterde modellen in 2026.

Toelichting

De keringen voldoen nog niet allemaal aan de nieuwe norm. Er is berekend hoeveel mensen wonen in een gebied waar het basisbeschermingsniveau nog niet wordt gehaald op het moment dat het beleid (2014) is vastgelegd. Dit wordt de referentiesituatie genoemd en de waarden zijn op 100% gesteld. Ten opzichte van deze referentie wordt de ontwikkeling in de tijd uitgezet. De eerste kolom geeft de referentiewaarde weer. Deze is altijd 100%. De tweede kolom laat de stand zien op 1 januari 2026. Deze laat een kleine verbetering zien t.o.v. de referentie. De derde kolom geeft een prognose van de ontwikkeling vijf jaar vooruit (2031). Hierin is de verwachtte voortgang op basis van de planning van het hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) verwerkt. Er is te zien dat er tempo komt en voor meer mensen het basisbeschermingsniveau wordt gehaald. Doordat keringen versterkt blijven worden, zal het aantal mensen waarvoor het basisbeschermingsniveau nog niet is gehaald de komende 30 jaar afnemen totdat in 2050 de doelstelling is behaald (0%).

Subdoelstelling 2: Totaal economisch risico in 2050 op het afgesproken politiek aanvaarde economische schade niveau

Bovenop het basisbeschermingsniveau wordt extra bescherming geboden op plaatsen waar kans is op grote groepen dodelijke slachtoffers, en/of substantiële economische schade; en/of ernstige schade door uitval van vitale en kwetsbare infrastructuur van nationaal belang.

Meetbare gegevens subdoelstelling 2: Afname economische risico als gevolg van overstromingen

Onderstaand figuur schetst de ontwikkeling van het economische risico als gevolg van een overstroming in relatieve waarde (% t.o.v. het referentiejaar).

Figuur 4 Ontwikkeling van het economisch risico t.o.v. de referentiesituatie

Het percentage 2025 is het percentage per 1 januari 2026

Bron: RWS, 2026. De referentiesituatie zoals bepaald t.b.v. de tussentijdse wijziging NPW1 in 2014 en geactualiseerd voor verbeterde modellen in 2026.

Toelichting

De ontwikkeling van het economisch risico wordt op eenzelfde manier bepaald en weergegeven als voor het basisbeschermingsniveau (zie toelichting bij Figuur 3).

Het (actuele) risico eind 2025 is gebaseerd op de gerealiseerde versterking tot 1 januari 2026 in het HWBP; tot dan is 52 km dijk versterkt. De afname van het risico tot en met 2031 is gebaseerd op de realisatieprognose van dijkversterkingen, zoals is opgenomen in het HWBP (259 km). Omdat er tot 1 januari 2026 nog maar een klein deel van de keringen in het HWBP is versterkt, is het economisch risico op 1 januari 2026 met 4% afgenomen t.o.v. de referentiesituatie. Op basis van de verwachte realisatie van versterkingen tot en met 2029 zal het economische risico op 1 januari 2031 met 37% zijn afgenomen t.o.v. de referentiesituatie.

In 2050 moeten alle keringen aan de nieuwe normen voldoen. Dan is het economisch risico afgenomen tot het aanvaard economisch risiconiveau. In tegenstelling tot de indicator van het percentage inwoners (t.o.v. de referentiesituatie) dat nog niet het basisbeschermingsniveau heeft, wordt deze indicator nooit ‘nul’. In de indicator wordt daarom ook de einddoelstelling voor het jaar 2050 geprojecteerd (4%).

SPECIFIEKE DOELSTELLING 2: Voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

De waterbeschikbaarheid komt verder onder druk te staan (Deltascenario’s 2024). Dat wordt veroorzaakt door de combinatie van minder wateraanbod (hogere temperaturen, drogere zomers, lagere rivierafvoeren), meer verzilting en een stijgende watervraag. Voor het tegengaan van bodemdaling en CO2 emissies in de laagveengebieden is niet altijd voldoende zoet water beschikbaar. Dat geldt ook voor het doorspoelen van het regionaal en hoofdwatersysteem om verzilting tegen te gaan (zie Kamerbrief over nieuwe inzichten zoetwaterbeschikbaarheid, 31 mei 2024). Door zeespiegelstijging neemt de doorspoelbehoefte met factoren toe (zie: Eindrapport Kennisprogramma Zeespiegel Stijging). Om watervraag en wateraanbod zoveel mogelijk in balans te laten zijn, zijn maatregelen nodig zoals het aanpassen van landinrichting en gebruik aan te passen aan waterbeschikbaarheid, minder en efficiënt water gebruiken, water vasthouden, de waterverdeling optimaliseren en het accepteren van tekorten en schade.

De Minister van IenW is systeemverantwoordelijk voor de Kaderrichtlijn Water (KRW) en gemeenten, waterschappen, provincies en rijk hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de uitvoering.

Subdoelstelling 1: Nederland is in 2050 weerbaar tegen zoetwatertekorten door de uitvoering van de maatregelen uit het Deltaplan Zoetwater.

Alle gebruikers en gebieden zijn in 2050 goed voorbereid op regelmatig optredende perioden van zoetwatertekorten. Nederland heeft dan een veerkrachtig en evenwichtig grond- en oppervlaktewatersysteem waarbij wateraanbod en watervraag voor alle maatschappelijke functies langjarig duurzaam in balans zijn. Deze doelstelling wordt nader geoperationaliseerd in het kader van de Herijking van het Deltaprogramma Zoetwater en vastgelegd in het Nationaal Waterprogramma 2028-2033. Onderdeel daarvan is de ambitie voor een evenwichtige zoetwaterverdeling via de Rijntakken over Nederland.Daarnaast kijkt het programma Ruimte voor de Rivier hoe de inrichting van het rivierengebied de beoogde verdeling bij laagwater voor het hoofdwatersysteem kan faciliteren.

Meetbare gegevens subdoelstelling 1: Veerkrachtig en evenwichtig zoetwatersysteem

Jaarlijks wordt de voortgangsrapportage Zoetwater uitgebracht, waarin inzicht in de voortgang van de uitvoering van de maatregelen van het Deltaplan Zoetwater wordt geboden. Bij peilmoment Q2 2026 van uitvoeringsfase 2 (2022-2027) zijn 7 van de projecten voltooid en 60 nog in uitvoering.

Verder wordt in het kader van de herijking van het Deltaprogramma Zoetwater samen met de zoetwaterregio’s gewerkt aan het concretiseren van de huidige zoetwaterdoelen. Hiervoor wordt een kwantitatieve uiterking van doelen voor cruciale zoetwaterfuncties en zoetwaterregio's beoogd.a) met regionale differentiatie wordt transparantie geboden per regio en het Hoofdwatersysteem (HWS) over de verwachte kans op en mogelijke omvang van watertekorten, in het zomerhalfjaar nu en in 2050.b) met een differentiatie naar functies/per type gebruiker waarbij een doel/ambitie wordt neergezet voor bescherming van de meest kritieke publieke/collectieve basisvoorzieningen (zoals het beschermen/verzekeren van drinkwaterbronnen en de energievoorziening) wordt aangegeven wat de rol en verantwoordelijkheid is die overheden nemen, en wat wordt verwacht van gebruikers.

Figuur 5 Veerkrachtig en evenwichting zoetwatersysteem

Bron: IenW

Toelichting:De grafiek laat de voortgang van de oplevering van de projecten uit het Deltaplan Zoetwater fase II zien. Het betreft een output indicator die weergeeft wat de inspanningen op dit onderwerp zijn. Er wordt nog gewerkt aan een indicator die meer inzicht kan geven in het uiteindelijke resultaat van de inspanningen.

Subdoelstelling 2: Het realiseren en behouden van chemisch schoon en ecologisch gezond oppervlaktewater en grondwater.

Goede waterkwaliteit voor mens, dier en plant is van cruciaal belang voor de samenleving om alle diensten te kunnen leveren. Een goede waterkwaliteit bestaat uit twee elementen: de ecologische en chemische waterkwaliteit. Als we zorgen voor een goede ecologische waterkwaliteit creëren we daarmee een goede leefomgeving voor planten en dieren (ecosysteem). Een leefomgeving met voldoende voedsel en beschutting. Ook mag het water niet vervuild zijn. Dit is de chemische waterkwaliteit. Het water uit onze rijkswateren (rivieren, meren en zeeën die het Rijk beheert) wordt namelijk ook gebruikt voor de productie van drinkwater, de landbouw, de natuur en recreatie.

De Kaderrichtlijn Water (KRW) is een Europese richtlijn die voorschrijft dat de waterkwaliteit in Nederland (en overige Europese lidstaten) aan de opgestelde eisen voor een goede toestand moet voldoen. De KRW is sinds eind 2000 van kracht en uiterlijk eind 2027 moet Nederland voldoen aan de eisen van de KRW voor zowel oppervlaktewater als grondwater. Daarnaast levert het Nederlandse waterkwaliteitsbeleid een bijdrage aan andere Europese doelen, zoals die van de Zwemwaterrichtlijn, Vogel- en Habitatrichtlijn en de Natuurherstelverordening. Ook na 2027 blijven de verplichtingen vanuit de KRW om een goede waterkwaliteit te realiseren en achteruitgang te voorkomen onverminderd gelden. De Minister van IenW is systeemverantwoordelijk voor de Kaderrichtlijn Water (KRW) en gemeenten, waterschappen, provincies en rijk hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de uitvoering. Daarnaast is de Minister van IenW bevoegd gezag is voor Natura2000-gebieden in de rijkswateren en derhalve daar verantwoordelijk voor een goede waterkwaliteit.

Meetbare gegevens subdoelstelling 2: Ecologische en chemische waterkwaliteit

Om de voortgang van de ecologische en chemische waterkwaliteit van de Kaderrichtlijn Water in beeld te brengen maken we gebruik van het Kaderrichtlijn Water dashboard dat jaarlijks wordt geactualiseerd (onderstaande figuur laat de stand van zaken over 2025 zien).

Figuur 6 Biologische oordelen KRW waterlichamen Nederland

Bron: Informatiehuis Water (IHW)

Toelichting

Het figuur hierboven geeft de voortgang van de biologische waterkwaliteit van de Kaderrichtlijn water door de jaren heen weer. Volgens het «one out, all out» principe van de KRW voldoet op het niveau van waterlichamen vrijwel geen enkel waterlichaam aan alle indicatoren in zo’n waterlichaam. Wanneer we kijken naar alle 100.000 doelen in alle 745 Kaderrichtlijn Water lichamen zien we dat ruim 80% voldoet.

SPECIFIEKE DOELSTELLING 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

Nederland heeft te maken met meer extreem weer. Wateroverlast, droogte en hitte zullen vaker voorkomen (zie de KNMI-scenario’s). De door het PBL in beeld gebrachte klimaatrisico’s maken duidelijk dat we voort moeten maken met het klimaatadaptatiebeleid. De schade door extreem weer zal toenemen. Dit vereist dat we ruimte maken voor water, dat we bij ruimtelijke plannen rekening houden met de risico’s vanuit water en bodem en dat we bij de inrichting klimaatbestendig bouwen. Net als onze nationale water uitdagingen wordt ook de internationale wateropgave steeds urgenter. Landen krijgen steeds meer te maken met de gevolgen van klimaatverandering. Nederland heeft zich gecommitteerd aan de SDGs en het Parijsakkoord. Voor de kaders van de internationale inzet wordt verwezen naar de Kamerbrief Nederlandse Internationale Waterambitie (NIWA).

Subdoelstelling 1: Nederland is in 2050 klimaatbestendig, weerbaar tegen de gevolgen van droogte, wateroverlast en hitte door de uitvoering van afspraken die in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie worden gemaakt.

Vele partijen moeten een bijdrage leveren aan een klimaatbestendig Nederland. IenW is coördinerend voor klimaatadaptatie, daarom is IenW verantwoordelijk voor de nieuwe Nationale Adaptatie Strategie (NAS). Hierin komt het beleid van alle departementen samen. In het Nationale Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie wordt per domein welke activiteiten worden ondernomen. Caribisch Nederland is onderdeel van de NAS.

In het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) worden afspraken gemaakt met de medeoverheden, gemeenten, waterschappen en provincies. Het DPRA werkt via de principes, weten, willen, werken. In dit kader worden in 45 DPRA-werkregio's stresstesten uitgevoerd, risicodialogen gevoerd en uitvoeringsprogramma’s opgesteld. De aanpak van wateroverlast vereist extra aandacht en afspraken. Daarom zijn er bovenregionale stresstesten uitgevoerd en wordt in het kader van de herijking van de deltabeslissingen gewerkt aan een deel deltabeslissing wateroverlast.

IenW werkt via de bovenstaande principes aan het klimaatbestendig maken van de eigen netwerken (hoofdwegennet, hoofdvaarwegennet, spoorwegen, hoofdwatersysteem). Voor een klimaatbestendige inrichting van Nederland is vooral de ruimtelijke inrichting van de leefomgeving relevant, en waaronder de woningbouw opgave. Daarom werkt IenW samen met VRO aan instrumenten om gemeenten en provincies richtlijnen te geven om vanuit het water en bodemsysteem de beste keus te maken voor nieuwe ontwikkelingen.

Meetbare gegevens subdoelstelling 1: Monitoring en evaluatie Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS) en Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA)

DPRA monitort welke stappen van Deltaplan RA door de werkregio’s worden doorlopen in de 2e cyclus van stresstesten, dialogen en uitvoeringsprogramma’s. Aanvullend worden werkregio’s vanaf 2025 ondersteund bij het zetten van stappen met het concretiseren gemonitord in welke mate werkregio’s of daarbinnen gemeenten stappen zetten in de concretisering van de eigen doelen via het DPRA-ondersteunings-programma. De voortgang wordt jaarlijks gerapporteerd voortgangsrapportages die bijlage zijn bij de Deltaprogramma rapporten die de Deltacommissaris aanbiedt aan het kabinet en die het kabinet vervolgens aanbiedt aan de Tweede Kamer.

Klimaatadaptatie is een brede opgave en er bestaat geen eenvoudige eenduidige parameter waarmee de voortgang op de gehele opgave gemonitord kan worden. De werkgroep Regionale Monitoring Klimaatadaptatie (RMK) van het DPRA ontwikkelt regionale monitoring. In dit kader wordt gekeken naar landelijk te meten parameters zoals schaduw, boomkroonoppervlak, groen, verstening en gevoelstemperatuur. Aan genoemde parameters wordt de komende jaren nog de monitoring van de mate van verharding/verstening van het grondoppervlak toegevoegd. Mogelijk kan op termijn ook een indicator voor waterbergingscapaciteit worden ontwikkeld, waarmee meer wordt gezegd over de ontwikkeling van bergingscapaciteit in stedelijk en landelijk gebied voor de opvang van regenwater. De regionale monitoring RMK ontwikkelt daarnaast in samenwerking met decentrale overheden handreikingen waarmee werkregio’s en decentrale overheden aanvullend op de landelijk beschikbare indicatoren hun eigen doelen kunnen monitoring met eigen data. De handreikingen adviseren per thema (hitte, wateroverlast, droogte, gevolgbeperking overstromingen) basis indicatoren en een werkwijze. Het PBL werkt in 2026 en 2027 in het kader van de Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS) aan een landelijke monitoringsystematiek, zodat vanaf 2027 een duidelijker beeld ontstaat van de voortgang op klimaatadaptatie. Daar kunnen genoemde landelijk te meten parameters ook gebruikt worden, naast het in beeld brengen van trends in de toename of afname dankzij maatregelen van klimaatrisico’s over de tijd gezien.

Subdoelstelling 2: Water en bodem sturend wordt als richtinggevend principe in de ruimtelijke ordening door de betrokken partijen gehanteerd.

Water en bodem sturend als richtinggevend principe in de ruimtelijke ordening is relevant voor bevoegde gezagen en bestuurlijke partners, zoals de gemeenten, de waterschappen, provincies en Rijkswaterstaat. Bijvoorbeeld voor de samenhang met de andere grote landelijke opgaven. Dit principe krijgt meer kracht van werking naarmate het onderdeel wordt van regelgeving, bestuursakkoorden, beleid en/of uitvoeringsprogramma’s van genoemde bevoegd gezagen en bestuurlijke partners. Het directeurenoverleg Water/Bodem/VRO functioneert als het platform om coördinatie vorm te geven en waar nodig richting te geven. De voortgang wordt tenminste jaarlijks in het bestuurlijk overleg besproken.

Meetbare gegevens subdoelstelling 2: Verankering water en bodem sturend als richtinggevend principe in de ruimtelijke ordening

Water en bodem sturend wordt als richtinggevend principe in de ruimtelijke ordening onderdeel  van regelgeving, bestuursakkoorden, beleid en/of uitvoeringsprogramma’s. Tweejaarlijks wordt geteld in welke mate dat het geval is, met 2025 als startjaar. De 33 structurerende keuzes zoals opgenomen in de Water Bodem Sturend (WBS) Kamerbrief van 25 november 2022 zijn uitgewerkt in een borgingskalender. Jaarlijks zal de Kamer worden door geïnformeerd door middel van een voortgangsrapportage.

Beleidsmatige ontwikkelingen

Onderstaand wordt ingegaan op relevante beleidsmatige ontwikkelingen op het beleidsterrein van integraal waterbeleid.

Primaire keringen

Op 15 januari 2025 zijn de conclusies van de evaluaties van de normering van primaire waterkeringen, de waterveiligheidsartikelen uit de waterwet en de subsidieregeling voor het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) naar de Kamer gestuurd.

Uit de evaluaties blijkt dat het (wettelijk) systeem van waterveiligheid werkt, maar dat er aandacht nodig is voor betere sturing op doelmatigheid en beheersing van het HWBP. Ook is met de waterschappen de HWBP-opgave geactualiseerd en wordt nu verwacht dat ca. 1400 kilometer van de primaire keringen tot 2050 moet worden versterkt. Deze inschatting zal, indien er nieuwe inzichten ontstaan uit de tweede landelijke beoordelingsronde tot 2035 (LBO2), en naarmate projecten in het HWBP worden uitgewerkt, worden bijgesteld. Dit sluit aan bij een cyclisch systeem waarin nieuwe inzichten leiden tot een nauwkeuriger beeld van de opgaven.

In 2025 heeft het rijk, als vervolg daarop, overlegd met waterschappen welke mogelijke verbeteringen in sturing op het HWBP kunnen worden doorgevoerd. Eind december 2025 hebben rijk en waterschappen na een intensieve periode ingestemd met een set bestuurlijke afspraken om het HWBP te herijken. Deze afspraken richten zich op: een gezamenlijke strategie voor programmering en middelen, sterkere regie op programmaniveau, duidelijke afspraken aan de voorkant van projecten en een betere verdeling van risico’s en doelmatigheidsprikkels. In de loop van 2026 worden deze bestuurlijke afspraken verder ambtelijk uitgewerkt en geïmplementeerd.

Daarnaast is het rijk in 2025 ook in overleg gegaan met een aantal waterschappen over aanpassing van de waterveiligheidsnormen van een beperkt aantal dijktrajecten. Dat heeft in een kamerbrief op 27 januari 2026geleid tot besluiten over voorgenomen aanpassingen van een aantal normen. Voor de dijktrajecten in de Maasvallei loopt het gesprek nog door in 2026, vanwege de samenhang met een breder lopend gebiedsproces.

Ruimte voor de Rivier 2.0

Rivieren zijn van groot belang voor Nederland, voor goederenvervoer per binnenvaart, zoetwaterbeschikbaarheid, waterberging en -afvoer, regionale economische ontwikkeling, natuur en recreatie. Het kabinet zet in op een rivierengebied dat klaar is voor de toekomst. Dit wordt uitgewerkt in het programma Ruimte voor de Rivier 2.0. Het programma werkt aan een toekomstbestendige inrichting van het rivierengebied voor de vijf rivierfuncties; veilige waterafvoer, bevaarbaarheid, zoetwatervoorziening, natuur en ecologische waterkwaliteit en ruimtelijk-economische ontwikkeling zoals landbouw en recreatie.

Door klimaatverandering zullen hoog- en laagwater vaker voorkomen  en door een steeds meer uitslijtende rivierbodem wordt de rivier minder bevaarbaar en de wenselijke zoetwaterverdeling over Nederland belemmerd. Ook treedt verdroging op in de uiterwaarden en binnendijkse gebieden met consequenties voor o.a. de landbouw. Het programma kijkt naar welke ruimte voor de rivier en maatregelen nodig zijn voor het behoud van de economische en natuurlijke functies van de rivier.

Om te zorgen dat de nodige maatregelen op tijd worden uitgevoerd, zijn op korte termijn keuzes nodig. Voor 2026 worden besluiten voorbereid over de ruimte die de rivier nodig heeft voor een veilige waterafvoer en andere functies, maar ook voor het herstel van de rivierbodem voor het verbeteren van de bevaarbaarheid en de zoetwaterverdeling. Deze worden opgenomen in het Nationaal Waterprogramma 2028-2033. In 2027 wordt gewerkt aan de verdere uitwerking van deze besluiten.

Nationale zoetwaterstrategie

In de nieuwe deltabeslissing van 2026 is de zoetwaterstrategie op een aantal punten herijkt. Het hoofddoel voor waterbeschikbaarheid is dat Nederland in 2050 weerbaar is tegen zoetwatertekorten. Dan moeten alle gebruikers en gebieden goed voorbereid zijn op regelmatig optredende perioden van zoetwatertekorten. Nederland heeft nu al zoetwatertekorten en krijgt langer en vaker te maken met minder zoetwateraanbod, terwijl de vraag toeneemt. Op veel plekken worden al stappen gezet om de weerbaarheid tegen watertekorten te vergroten, maar dit is nog niet voldoende. Regio’s moeten zich daarom verder aanpassen aan tekorten en ook in de ruimtelijke inrichting maatregelen treffen. Hiervoor zetten ze in op zuinig watergebruik, beter vasthouden, slimmer verdelen en schade accepteren. Rijk en regio’s gaan inzicht bieden in de verwachte kans op watertekorten en de mogelijke omvang hiervan, zowel nu als in 2050. Zo kunnen gebruikers zich voorbereiden op de tekorten die op kortere of langere termijn ontstaan. Dit geldt ook voor het hoofdwatersysteem. Het is belangrijk om nationale doelen voor waterbeschikbaarheid op te stellen voor een aantal cruciale functies. Regio’s stellen aanvullend regionale doelen op. Vooral het robuuster maken van voorzieningen en sectoren is nodig om deze doelen te bereiken. Daarnaast kunnen waterbeheer-maatregelen helpen. Maatregelen in het hoofdwatersysteem kunnen de tekorten niet oplossen, maar wel in gebieden de pijn verzachten. Voor de waterverdeling in het hoofdwatersysteem is de inzet daarom een strategie met mogelijkheden om flexibel en adaptief in te spelen op vraag en aanbod van zoetwater. Besluitvorming over de doelen, strategie en maatregelen voor zoetwaterbeschikbaarheid vindt plaats in het kader van het Nationaal Waterprogramma 2028-2033.

Kaderrichtlijn Water (KRW)

De doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) moeten per 22 december 2027 bereikt zijn. Met het KRW-impulsprogramma blijven overheden alles op alles zetten om dit te bereiken en om te zorgen dat Nederland niet op slot gezet wordt. Indien er nieuwe inhoudelijke inzichten zijn, zullen doelen daarop worden aangepast. Waar doelen niet bereikt zijn moet Nederland zich verantwoorden. Waar mogelijk binnen de randvoorwaarden van de KRW om daarmee juridische procedures te voorkomen. We stemmen met de Europese Commissie en andere lidstaten af hoe we flexibel en pragmatisch met de uitzonderingen die de KRW biedt kunnen omgaan. Dit wordt opgenomen in de stroomgebiedbeheerplannen 2028-2033, die eind 2026 ter inzage worden gelegd. IenW neemt hierbij de regie, zodat samen met waterschappen en provincies in 2027 een stevig verhaal kan worden neergezet. Ook ná 2027 zal het bereiken en behouden van een goede waterkwaliteit en voldoende (grond)waterbeschikbaarheid blijvende inzet vragen. Naast de huidige opgave zijn er ook nieuwe uitdagingen. Zo zijn Europese normen voor bepaalde stoffen later toegevoegd of tussentijds aangepast, waardoor ze een latere deadline hebben. Ook ervaren we in toenemende mate de gevolgen van klimaatverandering, zoals langere periodes van droogte, met gevolgen voor de waterkwaliteit en waterbeschikbaarheid. In de stroomgebiedbeheerplannen 2028-2033 worden daarom naast de verantwoording, ook de doelen, toestand en te nemen maatregelen voor de periode 2028-2033 vastgelegd. Nadere toelichting over de KRW kan gevonden worden op de begroting van het Deltafonds artikel 7.

Rijkswaterstaat (RWS) speelt als uitvoeringsorganisatie en beheerder van de rijkswateren een belangrijke rol bij de verbetering van de ecologische en chemische waterkwaliteit. Rijkswaterstaat is namens de minister van Infrastructuur en Waterstaat verantwoordelijk voor de rijkswateren en geeft invulling aan deze verantwoordelijkheid via het Verbeterprogramma Waterkwaliteit Rijkswateren. Voor de gehele looptijd voert RWS in totaal 567 KRW-maatregelen uit. Hiermee zorgt RWS voor een meer natuurlijke inrichting van rivieren, meren en overgangs- en kustwateren. De KRW-maatregelen zijn onderverdeeld in zestien typen, waaronder (neven)geulen en strangen, natuurvriendelijke oevers, wetlands, vispassages, sanering, onderzoek en beheer. In de jaarrap0portages wordt de voortgang van het Verbeterprogramma in beeld gebracht.

Nationaal Water Programma

In 2025 is IenW gestart met het ontwikkelen van het Nationaal Water Programma (NWP) 2028-2033 als opvolger van het huidige NWP 2022-2027. Het NWP is een verplicht programma onder de Omgevingswet met een looptijd van 6 jaar. Het Programma zal aangeven hoe om te gaan met de opgaven in het waterdomein. Het bevat het nationale waterbeleid en de uitvoering in de Rijkswateren.

Caribisch Nederland

Voor de zeeën van Caribisch Nederland wordt tot 2030 een monitoringsprogramma voor de waterkwaliteit ontwikkeld en geïmplementeerd, zoals het meten van de zeewaterkwaliteit inclusief zwerfafval, in de zeeën rondom de eilanden van Caribisch Nederland. Er worden op basis hiervan indicatoren en beleidsdoelstellingen ontwikkeld, waardoor over de toestand van het mariene milieu gerapporteerd kan worden.

Nationaal Groeifonds

In het kader van het Nationaal Groeifonds zijn twee projecten in uitvoering, te weten UPPWATER (voormalig Groeiplan Watertechnologie) en NL2120. Het UPPWATER programma draagt bij aan de ontwikkeling van innovatieve technologieën om enerzijds de kwaliteit en beschikbaarheid van (drink)water te waarborgen en anderzijds de nieuwe technologieën (inter)nationaal te vermarkten. NL2120, het groene verdienvermogen van Nederland, richt zich op natuurlijke oplossingen (nature based solutions) voor vraagstukken op het gebied van landgebruik en bodem- en waterbeheer. Voor NL2120 is € 40,0 miljoen voorwaardelijk beschikbaar gesteld. De projecten lopen tot 2034.

Internationale samenwerking

IenW geeft invulling aan de mondiale afspraken op het gebied van mondiale waterzekerheid, waterveiligheid en klimaatadaptatie, de Nederlandse Internationale Waterambitie (NIWA) en de Internationale Klimaatstrategie (IKS). IenW zet in op  het brengen van Nederlandse kennis en kunde en het halen van relevante kennis uit het buitenland, waarbij duurzame oplossingen centraal staan. Water is een belangrijke factor voor klimaatadaptatie. IenW zet gericht middelen in om wereldwijd de waterveiligheid, waterzekerheid en klimaatweerbaarheid te verbeteren, Nederland als center of excellence te positioneren en het verdienvermogen van de Nederlandse watersector te vergroten. Denk daarbij aan het versnellen en vergroten van beleidsbeïnvloeding in diverse internationale gremia en door bilaterale samenwerking via instrumenten samen met de Nederlandse water- en klimaatadaptatiesector.

Ten aanzien van het oceaanbeleid wordt gewerkt aan het zo spoedig mogelijk aanvaarden en implementeren van de Overeenkomst in het kader van het Verdrag van de Verenigde Naties inzake het recht van de zee, inzake het behoud en het duurzame gebruik van de mariene biologische diversiteit van gebieden voorbij de grenzen van de nationale rechtsmacht (Biological Diversity of areas Beyond National Jurisdiction, BBNJ). Tevens werkt Nederland mee aan de voorbereiding van de eerste Conferentie van de Partijen in januari 2027, en neemt daaraan deel.

In dezelfde context, coördineert IenW een samenhangend Noordzee beleid, nationaal en internationaal, inclusief bijbehorende stakeholderparticipatie met heldere governance arrangementen die sectorale en gefragmenteerde silo’s helpen doorbreken en gebaseerd zijn op het voorzorgsbeginsel en best beschikbare kennis. Een voorbeeld is het door Nederland en Frankrijk geinitieerde Greater North Sea Basin Initiative.

Programma Noordzee

IenW coördineert de implementatie van het Programma Noordzee 2022-2027 en de voorbereiding van het Programma Noordzee 2028-2033. Hierin stelt het Rijk de kaders voor ruimtelijk gebruik van de Noordzee in relatie tot de toestand van het mariene ecosysteem en voor het beleid gericht op het verbeteren van de milieutoestand. Sinds voorjaar 2025 wordt gewerkt aan het nieuwe Programma Noordzee 2028-2033. De scope en ambitie daarvan zijn 31 maart 2026 aan de Kamer gecommuniceerd.

Ook wordt binnen het Greater North Sea Basin Initiative (GNSBI) met negen Noordzeelanden en de Europese Commissie gewerkt aan een sectoroverstijgende en internationale samenwerking in het Noordzeebassin voor het realiseren van gemeenschappelijke doelen, waaronder kennisdeling. Daarnaast heeft de Europese Commissie aangekondigd voor eind 2026 een voorstel te publiceren om de Richtlijn Maritieme Ruimtelijke Planning te herzien tot een nieuwe Oceaanwet, waarvoor tevens wordt ingezet op samenwerking met de landen rondom het Noordzeebassin.

Milieutoestand van de Noordzee

De milieutoestand van de Noordzee wordt beoordeeld aan de hand van de indicatoren van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) in een 6-jarige cyclus, waaronder indicatoren voor de noordoost Atlantische Oceaan via OSPAR. In de KRM worden een gemeenschappelijke aanpak en doelstellingen vastgesteld om de goede toestand van het mariene milieu te beschermen en te herstellen, de verslechtering ervan te voorkomen in het licht van de huidige en toekomstige belasting en de invloed van schadelijke menselijke activiteiten te beperken. Tegelijkertijd wordt duurzaam gebruik van het mariene milieu mogelijk gemaakt door middel van een ecosysteemgerichte aanpak. Eind 2026 wordt een geactualiseerd KRM monitoringprogramma vastgesteld en eind 2027 een geactualiseerd KRM Programma van Maatregelen. In dit Programma van Maatregelen zal tevens aandacht aan de relatie met de Natuurherstelverordening (mariene ecosystemen) worden besteed. Daarnaast heeft de Europese Commissie aangekondigd een voorstel voor een herziening van de KRM te zullen publiceren in december 2026. Daarbij wordt nauwe samenhang gezocht met de voorgenomen Oceaanwet.

Water en bodem

In 2022 is door het toenmalige kabinet invulling gegeven aan het principe ‘water en bodem sturend’. Dit beleid is uitgewerkt in 33 structurerende keuzes die gezamenlijk de gehele breedte van het water- en bodembeleid betreffen. Keuzes die borgen dat we ook in de toekomst kunnen beschikken over voldoende schoon en gezond water en een vitale bodem voor onder meer landbouw, woningbouw en natuur. De focus daarbij ligt op wat wél kan en moet, gebaseerd op de kennis die we hebben van ons water- en bodemsysteem in een veranderend klimaat, waarbij gezocht wordt naar oplossingen die de verschillende belangen verenigen, door zoveel mogelijk multifunctioneel ruimtegebruik en creatieve oplossingen. Uitgangspunt daarom nu «rekening houden met» water en bodem. Op deze wijze sturend worden publieke kosten voor risicomitigatie en schadelijke neveneffecten zoveel mogelijk voorkomen en niet afgewenteld. De maatregelen uit de Kamerbrief zijn en/of worden gerealiseerd binnen bestaande en nog te ontwikkelen rijksprogramma’s en trajecten zoals de Nota Ruimte, de Woontop, het Deltaprogramma, de KRW-maatregelen, het Programma Bodem, Ondergrond en Grondwater en het Nationaal Water Programma.

Toelichting op de financiële instrumenten

Onderstaand is per artikelonderdeel, zoals opgenomen in de budgettaire tabel, voor het jaar 2027, een toelichting gegeven waarvoor de financiële instrumenten worden ingezet en wie de middelen ontvangt.

1. Algemeen Waterbeleid (€ 53,4 miljoen)

De volgende financiële instrumenten worden ingezet:

Opdrachten (€ 15,6 miljoen).

• – Partners for Water HGIS (€ 9,3 miljoen). Dit betreft de uitvoeringskosten en de inzet RVO voor het 5e uitvoeringsprogramma Partners voor Water, waarin kennis en expertise op de thema's waterveiligheid en waterzekerheid beschikbaar wordt gesteld aan ondernemingen, onderzoeksorganisaties en non gouvermentele overheidsorganisaties (NGO). Deze opdracht draagt bij aan specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

• – Regie Innovatie (€ 1,0 miljoen). Dit betreffen de middelen voor diverse opdrachten en onderzoek voor kennis- en innovatie op het gebied van waterbeleid, zoals ondersteuning van het topteam, human capital en duurzaamheid. Deze opdrachten dragen bij aan de drie gefomuleerde specifieke doelen, specifieke doelstelling 1: Nederland continu beschermen tegen overstromingen vanuit de zee, grote meren en grote rivieren, specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats en specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

• – Overige opdrachten (€ 5,3 miljoen). Dit betreffen middelen voor onderzoeksopdrachten op het gebied van waterbeleid, waaronder o.a. klimaatadaptatie, zowel beleidsmatig als uitvoering (RWS). Deze middelen worden breed ingezet ten behoeve van de drie gefomuleerde specifieke doelen, specifieke doelstelling 1: Nederland continu beschermen tegen overstromingen vanuit de zee, grote meren en grote rivieren, specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats en specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

Subsidies (€ 14,7 miljoen).

• – Overige HGIS-subsidies (€ 2,0 miljoen). Blue Deal (€ 2,0 miljoen) is een (internationaal) subsidieprogramma van de 21 waterschappen samen met de ministeries van Buitenlandse Zaken en IenW met als doel 20 miljoen mensen wereldwijd toegang geven tot voldoende, schoon en veilig water. Deze subsidie draagt bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

• – Partners voor Water (HGIS) (€ 0,7 miljoen). Partners voor Water is een subsidieprogramma waarvan het doel is om waterveiligheid en waterzekerheid te stimuleren in een delta, deltastad of stroomgebied in het buitenland. Deze subsidie draagt bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

• – NGF NL2120 (€ 9,9 miljoen). In 2023 is vanuit het Nationaal Groeifonds (NGF) het programma NL2120 (uitleg NL2120 zie Beleidsmatige Ontwikkelingen D) tot en met 2030 ondersteund met in totaal € 70 miljoen, waarvan € 9,9 miljoen in 2027. Deze subsidie draagt bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

• – Overige subsidies (€ 2,1 miljoen). Dit betreffen de middelen ten behoeve van de subsidies voor Klimaatadaptatie, KAWI en omgeving waddengebieden. Deze subsidies zijn voor onder meer platform Samen Klimaatbestendig, het Omgevingsberaad Wadden en Water Internationaal. Deze subsidies dragen respectievelijk bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen en 2: Voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

Bijdragen aan agentschappen (€ 19,4 miljoen).

• – Bijdrage aan agentschap RWS (€ 18,7 miljoen). Dit heeft betrekking op de jaarlijkse opdracht aan RWS voor de uitvoering van beleidsmaatregelen, Beleidsondersteuning en Advies, op het gebied van waterveiligheid, zoetwatervoorziening en waterkwaliteit. Deze middelen worden breed ingezet ten behoeve van de drie gefomuleerde specifieke doelen, specifieke doelstelling 1: Nederland continu beschermen tegen overstromingen vanuit de zee, grote meren en grote rivieren, specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats en specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

• – Bijdrage aan agentschap KNMI (€ 0,6 miljoen). Dit betreft de bijdrage aan het KNMI, waaraan diverse onderzoeken en analyses worden gevraagd die betrekking hebben op kennisontwikkeling ten behoeve van windklimaat en afvoerstatistiek rivieren, (versnelde) zeespiegelstijging en voor klimaatadaptatie. Deze middelen worden breed ingezet ten behoeve van de drie gefomuleerde specifieke doelen, specifieke doelstelling 1: Nederland continu beschermen tegen overstromingen vanuit de zee, grote meren en grote rivieren, specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats en specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

Bijdragen aan medeoverheden (€ 3,0 miljoen).

• – NGF NL2120 (€ 3,0 miljoen). Voor het jaar 2027 is een bedrag van € 3,0 miljoen opgenomen voor projecten ter uitvoering van het Nationaal Groeifonds programma NL2120. Het betreft specifieke uitkeringen aan de Gemeenten Dordrecht en Rotterdam en de provincie Friesland. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties (€ 1,0 miljoen).

• – Overige bijdragen (€ 1,0 miljoen). De middelen worden breed ingezet voor onder andere het Verenigde Naties (VN) Development Program ten behoeve van de drie geformuleerde specifieke doelstellingen in relatie tot multilaterale strategie op Klimaatadaptatie en Water. Dat zijn specifieke doelstelling 1: Nederland continu beschermen tegen overstromingen vanuit de zee, grote meren en grote rivieren, specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats en specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

2. Waterveiligheid (€ 3,2 miljoen)

Het volgende financiële instrument wordt ingezet:

Opdrachten (€ 3,2 miljoen).

• – Waterveiligheid (€ 3,1 miljoen). De opdrachtverlening op het gebied van waterveiligheid heeft grotendeels betrekking op de opdracht voor beleidsondersteuning en advies aan RWS op het gebied van waterveiligheid (€ 2,5 miljoen). Daarnaast worden diverse opdrachten verstrekt om de Europese Richtlijn overstromingsrisico’s (ROR) te implementeren in de vier (internationale) stroomgebieden Rijn, Maas, Eems en Schelde. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: Nederland continu beschermen tegen overstromingen vanuit de zee, grote meren en grote rivieren.

• – Overige opdrachten (€ 0,1 miljoen). Tevens worden opdrachten verstrekt ter ondersteuning van de waterkeringbeheerders, ontwikkeling van kennis en modellen ten aanzien van waterveiligheid in de kust- en riviergebieden. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 3: Nederland klimaatbestendig en waterrobuust inrichten en (inter)nationale (klimaat)doelen behalen.

3. Grote oppervlaktewateren (€ 1,7 miljoen)

Het volgende financiële instrument wordt ingezet:

Opdrachten (€ 1,7 miljoen).

• – RWS Zuid-Westelijke Delta (€ 1,4 miljoen). De opdrachtverlening op het gebied van de grote oppervlaktewateren heeft grotendeels betrekking op de opdracht voor beleidsondersteuning en advies aan RWS op het gebied van de Wadden en de Zuid-Westelijke Delta (€ 1,5 miljoen). Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

• – Overige opdrachten (€ 0,4 miljoen). Daarnaast zijn middelen gereserveerd voor deAgenda voor het Waddengebied 2050. Deze Agenda voor het Waddengebied 2050 stelt de duurzame bescherming en ontwikkeling van de Waddenzee als natuurgebied centraal. De agenda schetst een gezamenlijk langetermijnperspectief voor het Waddengebied tot 2050 en formuleert gezamenlijke doelen, handelingsprincipes en uitvoeringsstappen om deze doelen te verwezenlijken. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

4. Waterkwaliteit (€ 26,1 miljoen)

De volgende financiële instrumenten worden ingezet:

Opdrachten (€ 6,3 miljoen).

• – Noordzee en oceanen (€ 1,2 miljoen). Er worden opdrachten verleend aan deCommissie MER, RVO, en ingenieurs- en adviesbureaus t.b.v. de uitvoering van het Noordzeeakkoord, het Programma Noordzee (2022-2028) en diverse andere opdrachten. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

• – Overige opdrachten (€ 5,1 miljoen). Onder overige opdrachten valt ook de beleidsondersteuning vanuit RWS (BOA) (€ 4,5 miljoen).

  De opdrachtverlening (€ 1,3 miljoen) op het gebied van waterkwaliteit heeft grotendeels betrekking op de opdracht voor beleidsondersteuning en advies aan RWS op het gebied de Kaderrichtlijn Water, emissieregistratie (water), monitoring van gewasbescherming en nutriënten en het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. Daarnaast pleegt RWS (€ 2,4 miljoen) inzet op dossiers van het mariene milieu (zoals KRM, Caribische Zee, OSPAR en London Protocol). Tevens ondersteunt RWS (€ 0,8 miljoen) in EU-comités en -raden en op internationale dossiers als de stroomgebieden van Maas, Rijn, Schelde en Eems. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

Subsidies (€ 17,9 miljoen).

• – NGF UPPWater (€ 15,3 miljoen). De subsidieverlening heeft met name betrekking op de in 2024 verleende subsidie vanuit het Nationaal Groeifonds, waarmee vanaf 2024 het Groeiplan Water Technologie voor 10 jaar wordt ondersteund met in totaal € 135 miljoen. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

• – Overige subsidies (€ 2,7 miljoen). Onder de overige subsidies valt de ondersteuning vanuit het Kadaster en Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland (LTO) ten behoeve van het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW). DAW is een programma waarin boeren, tuinders en waterschappen samenwerken aan een betere bodem en schoner, voldoende water. Het doel is om de landbouw klimaatbestendiger te maken en tegelijkertijd de biodiversiteit en de ecologie in het landelijk gebied te verbeteren. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties (€ 1,9 miljoen).

• – Overige bijdragen (€ 1,9 miljoen). In het kader van de Nederlandse Internationale Waterambitie van het kabinet zet Nederland ook in 2027 de ondersteuning van internationale organisaties voort. Het gaat daarbij onder meer om de UN-Water Inter-Agency Trust Fund (UNW-IATF/UNOPS), de UN Economic Commission for Europe (UNECE) voor grensoverschrijdend waterbeheer, de Wereldbank, Water Global Practice en de OESO inzake waterbeheer. Tevens zijn er bijdragen aan OSPAR enJPI Oceans. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2: voorzien in de juiste hoeveelheid water, van de juiste kwaliteit, op de juiste plaats.

Wettelijke grondslag subsidieverlening

Op grond van de Algemene wet bestuursrecht geldt dat in het algemeen subsidie wordt verleend op grond van een wettelijk voorschrift. Uit de Algemene wet bestuursrecht volgt dat één van de uitzonderingen hierop subsidies vormen waarvan zowel de subsidieontvanger als het maximale bedrag in de begroting worden vermeld.

In de tabel budgettaire gevolgen van beleid bij dit beleidsartikel zijn dergelijke subsidieverplichtingen voor het jaar 2027 opgenomen. In bijlage 3 (Subsidieoverzicht) van deze begroting zijn de wettelijke grondslagen hiervoor opgenomen zoals bedoeld in artikel 4.23, derde lid, onder c, van de Algemene wet bestuursrecht.

Geschatte budgetflexibiliteit

In onderstaande tabel is van het totaal van de geraamde programma uitgaven inzicht gegeven in het geschatte aandeel juridisch verplicht, bestuurlijk gebonden, beleidsmatig gereserveerd en nog niet ingevuld/vrij te besteden. In lijn met de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften is voor de juridisch verplichte uitgaven op het niveau van een Financieel Instrument als geheel van het totale artikel een kwalitatieve toelichting opgenomen.

Toelichting

Extracomptabele verwijzingen

Naast de in dit begrotingsartikel genoemde uitgaven, vinden vanuit andere begrotingen van IenW (het Mobiliteitsfonds en het Deltafonds) uitgaven plaats die betrekking hebben op dit beleidsterrein. In onderstaande tabellen zijn deze extracomptabele verwijzingen opgenomen.

Extracomptabel overzicht Rijksbijdrage Noordzeeakkoord

In het extracomptabel overzicht Rijksbijdrage Noordzeeakkoord zijn de middelen die door het Rijk beschikbaar zijn gesteld tot en met 2031 ten aanzien van het Noordzeeakkoord weergegeven.

2.2 Artikel 13 Bodem en Ondergrond

Algemene doelstelling

Het duurzaam, gezond en efficiënt (maken voor) gebruik van bodem en ondergrond en het tot stand brengen van een betrouwbare en betaalbare drink- en afvalwatervoorziening in Europees en Caribisch Nederland.

Samenvatting budgettaire gevolgen van beleid

In onderstaande tabel is een samenvatting opgenomen van de totale verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van dit artikel. De onderverdeling naar de financiële instrumenten is opgenomen in de totaal tabel van de budgettaire gevolgen van beleid.

Rol en verantwoordelijkheid

In onderstaande tabel is een overzicht en toelichting opgenomen op de rol en verantwoordelijkheid van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat bij Bodem en Ondergrond. Het bodembeleid is in sterke mate gedecentraliseerd. Gemeenten en provincies zijn in de regel bevoegde overheden. De minister is systeemverantwoordelijk en heeft daarvoor in belangrijke mate een faciliterende rol. Voor een nadere toelichting op de verschillende typologieën stimuleren, regisseren, financieren en (doen) uitvoeren wordt verwezen naar de leeswijzer.

Beleidsinformatie

Samenhang doelstelling en meetbare gegevens

De doelstelling draagt bij aan een van de hoofddoelen van de huidige kabinetsperiode namelijk: Nederland schoon en veilig houden.

De samenhang tussen de doelstellingen en de meetbare gegevens is onderstaand weergegeven.

SPECIFIEKE DOELSTELLING 1: Bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

We hebben onze bodem de komende tijd hard nodig. Ruimte is schaars en we hebben behoefte aan een bodem die geschikt is en blijft om in ruimtelijke en maatschappelijke opgaven te voorzien. Om huizen op te bouwen en te behouden, verantwoord voedsel te produceren en om hemelwater af te voeren en te bufferen. De ondergrond bevat drinkwater, energie en grondstoffen en vele kilometers infrastructuur, funderingen, kabels en leidingen en een enorm reservoir aan biodiversiteit. Bovendien gaat de energie- en warmtetransitie nog veel meer ondergrondse ruimte opeisen, o.a. voor bodemenergiesystemen en verzwaring van het elektriciteitsnet. Om urgente maatschappelijke opgaven te kunnen blijven vervullen én om de bodem als natuurlijk kapitaal te behouden voor toekomstige generaties, is een nieuwe koers nodig. Deze koerswijziging is ingezet met de Kamerbrief Water en bodem sturend, uitwerking, realisatie en verdieping zijn nu nodig.

Subdoelstelling 1: Het saneren van bodemverontreiniging met onaanvaardbare risico’s door bevoegde overheden in de periode t/m 2030.

In lijn met de bestuurlijke afspraken bodem en ondergrond 2023-2030 stelt IenW middelen ter beschikking voor de aanpak door daarvoor bevoegde (decentrale) overheden van historische bodemverontreinigingen, voor de aanpak van diffuse verontreinigingen en PFAS die voor bevoegde overheden een buitenproportionele opgave vormen en voor het toekomstbestendig omgaan met nazorg. Ook stelt IenW middelen ter beschikking voor de robuuste uitvoering van de bodemtaken en kennisontwikkeling. Voor de aanpak van toekomstige opgaven kijkt IenW samen met de medeoverheden vooruit naar de periode na 2030.

Meetbare gegevens subdoelstelling 1: Aantal uitgevoerde en in uitvoering zijnde saneringen

De bevoegde overheden Wet bodembescherming maken voortgang met de aanpak van de historische spoedopgave. Specifiek gaat dit om locaties met een beschikt geval van ernstige bodemverontreiniging (inclusief bepaalde waterbodems) die vanwege onaanvaardbare risico’s voor mens, ecologie of verspreiding van de verontreiniging met voorrang (spoed) moeten worden aangepakt. Ook de daarmee samenhangende nazorg en gebiedsgerichte aanpak van het grondwater valt onder de historische spoedopgave. IenW ondersteunt de bevoegde overheden financieel bij de aanpak via de Tijdelijke regeling specifieke uitkering bodem 2024-2030. RWS voert langjarig een monitoring uit over voortgang.

Figuur 7 Ontwikkeling en prognose voortgang aanpak spoedlocaties 2015-2030

Bron: RWS, 2026

Toelichting

Landelijk zijn in 2025 in totaal 1742 spoedlocaties gerapporteerd, een toename van 8 locaties ten opzichte van de vorige periode. In totaal is inmiddels 60 % van de spoedlocaties (1046 van 1742) afgehandeld (al dan niet met nazorg). Bij de overige locaties is de sanering in uitvoering (578 locaties, 33 %) of moet de sanering nog starten (118 locaties, 7 %). In de periode tussen de uitvraag in 2024 en 2025 is de sanering op 26 locaties (22 bestaande en 4 nieuwe) aangevangen en op 38 locaties afgehandeld. Meer informatie is te vinden in de monitoringsrapportage op het Informatiepunt Leefomgeving.

Het beleid samenhangend met deze doelstelling wordt uitgevoerd door decentrale overheden. Meer informatie over de voortgang van de aanpak van bodemverontreiniging met onaanvaardbare risico's wordt gepubliceerd op het Informatiepunt Leefomgeving. Hier staat ook de jaarlijkse rapportage over de stand van zaken wat betreft de inventarisatie en aanpak van PFAS-aandachtlocaties. Deze rapportage vindt sinds 2026 plaats.

Subdoelstelling 2. Het continu behouden van de maatschappelijke functies van de bodem en ondergrond en deze waar nodig duurzaam te versterken.

Het programma Bodem, Ondergrond en Grondwater verbindt het bodembeleid met ruimtelijke beleid. Het heeft als doel om de maatschappelijke functies van de bodem te behouden en waar nodig en mogelijk duurzaam te versterken. Dat gaat niet vanzelf. Daar is sturing en regie voor nodig, maar ook kennisontwikkeling, capaciteit, innovatie en communicatie. Toenemend gebruik (winning, opslag) van de ondergrond ten behoeve van diverse maatschappelijke opgaven (energietransitie, klimaatadaptatie) vraagt om expliciet ruimtelijk ordenen van bodem en ondergrond. Daarvan is nu nog geen sprake. Via het Nationaal Programma Bodem, Ondergrond en Grondwater worden hiertoe instrumenten ontwikkeld, waaronder handreikingen, bestuurlijke afspraken, wijziging regelgeving en gesprekstafels.

Meetbare gegevens subdoelstelling 2: Ontwikkeling uitvoerings- en monitoringsstrategie

Het programma Bodem, Ondergrond en Grondwater werkt de visie, ambities en lange termijn doelen uit naar concrete maatregelen en instrumenten en een effectieve uitvoerings- en monitoringsstrategie voor de periode 2027-2030/2035 met een doorkijk naar de doelen voor 2050 en verder. Daarnaast is op 16 december 2025 is de Europese richtlijn «Bodemmonitoring en Veerkracht» in werking getreden. De implementatie van de richtlijn in Nederlandse wetgeving moet uiterlijk 16 december 2028 van kracht zijn. Deze implementatie kan goed worden benut om het lopende nationale beleid voor klimaatadaptatie met gezonde bodems, klimaatmitigatie middels opslag van organische koolstof in bodems en de draagkracht van bodems voor de woningbouwopgave zo optimaal mogelijk vorm te geven. Bij de uitrol van het programma in 2027 zal nader worden bezien of het mogelijk is om ook in de begroting een indicator voor deze doelstelling kan worden opgenomen.

SPECIFIEKE DOELSTELLING 2: Voldoende en goed drinkwater voor iedereen in Europees en Caribisch Nederland.

Als gevolg van o.a. bevolkingsgroei en economische ontwikkelingen stijgt de vraag naar drinkwater. Gelijktijdig neemt o.a. als gevolg van klimaatverandering het aanbod van geschikte bronnen voor de winning van drinkwater af, zowel in kwantitatieve als in kwalitatieve zin. Dit geldt zowel voor grondwater als voor oppervlaktewater. Als gevolg daarvan staat de beschikbaarheid en kwaliteit van drinkwater voor consumenten en bedrijven in 2030 onder druk.

Subdoelstelling 1: Toewerken naar uitbreiding van productiecapaciteit drinkwater met ca. 102 miljoen m³ in 2030.

Door het RIVM is in 2023 vastgesteld dat er in 2030 ca. 102 miljoen m³ extra productiecapaciteit gerealiseerd moet zijn om aan de vraag te kunnen blijven voldoen. Ook voor de periode na 2030 zal gezocht moeten worden naar nieuwe bronnen. Via de uitvoering van het Actieprogramma Beschikbaarheid Drinkwaterbronnen 2023-2030 werken drinkwaterbedrijven, provincies en het Rijk hier gezamenlijk aan. De voortgang zal aan de Kamer worden gerapporteerd.

Meetbare gegevens subdoelstelling 1: Productiecapaciteit drinkwaterbedrijven

De kern van het Actieprogramma beschikbaarheid drinkwaterbronnen 2023-2030 bestaat uit ca. 70 regionale plannen waarmee de drinkwaterbedrijven en de provincies toewerken naar uitbreiding van de productiecapaciteit met ca. 102 miljoen m³ in 2030. Om de Kamer jaarlijks te kunnen informeren over de voortgang hebben de drinkwaterbedrijven en de provincies een monitoringssysteem uitgewerkt. Op basis daarvan is in onderstaande grafiek de jaarlijkse productie van drinkwater in beeld gebracht. Deze is afgezet tegen de door het RIVM gebruikte basiswaarde van 1.320 miljoen m³ productiecapaciteit in 2020 en voorziene pad naar de doelstelling van 100 miljoen m³ extra productiecapaciteit in 2030.

Figuur 8 Drinkwaterproductie

Subdoelstelling 2: Terugdringen drinkwatergebruik in 2035

Daarnaast moet de vraag naar drinkwater omlaag. In Water en Bodem Sturend is voor de besparing van drinkwater de volgende ambitie opgenomen: we werken toe naar een drinkwatergebruik per hoofd van de bevolking van 100 liter in 2035 (thans 134 liter per persoon per dag) en beperken laagwaardig gebruik van drinkwater. Grootverbruikers vragen we het gemiddelde drinkwatergebruik in 2035 met 20% te reduceren ten opzichte van 2016 ‒ 2019. Met het Nationaal Plan van aanpak drinkwaterbesparing geven we invulling aan deze ambitie. Het bevat maatregelen en instrumenten van ruim 30 stakeholders op het gebied van communiceren, stimuleren en reguleren die zich richten op huishoudens, nieuwbouw en renovatie, en zakelijke gebruikers. Elke twee jaar wordt het Nationale Plan van Aanpak Drinkwaterbesparing geactualiseerd en aangescherpt op basis van monitoring van de voortgang.

Meetbare gegevens subdoelstelling 2: Huishoudelijk en zakelijk drinkwatergebruik in Nederland

Huishoudelijk drinkwatergebruik

Onderstaand figuur laat de ontwikkeling van huishoudelijk drinkwatergebruik zien in liters per persoon per dag in de periode van 2016 ‒ 2025.

Figuur 9 Drinkwatergebruik huishoudens

Bron: VEWIN dashboard. * 2025 betreft voorlopige cijfers.

Toelichting

Het doel van de minister van Infrastructuur en Waterstaat is om het gemiddelde gebruik te verlagen naar 100 liter per persoon per dag in 2035. Het voorlopige gebruiksgegeven over 2025 bedraagt ca. 119 liter per persoon per dag. De gebruikte cijfers zijn de cijfers vanuit het VEWIN dashboard en betreffen het afgerekende drinkwatergebruik per hoofd van de bevolking. Deze cijfers zijn actueler dan de eerder gebruikte voorlopige gebruikscijfers van het CBS.

Zakelijk drinkwaterverbruik

Onderstaand figuur laat de ontwikkeling van zakelijk drinkwatergebruik in miljoen m³ zien in de periode van 2003 t/m 2025.

Figuur 10 Zakelijk drinkwatergebruik in miljoen m³

Bron: VEWIN dashboard, * 2025 betreft voorlopige cijfers.

Toelichting

Het doel van de minister van Infrastructuur en Waterstaat is 20% reductie in 2035 t.o.v. het gebruik in de referentieperiode 2016 t/m 2019. Het gemiddelde gebruik in 2016 t/m 2019 is 312 miljoen m³ en het doel in 2035 is 250 miljoen m³. De gebruikte cijfers zijn de cijfers vanuit het VEWIN dashboard, en zijn actueler dan de eerder gebruikte voorlopige gebruikscijfers van het CBS. Omdat het feitelijk gebruik over de periode 2016 ‒ 2019 hoger is uitgekomen dan de voorlopige cijfers, komt de referentiewaarde voor de doelstelling hoger uit (312 miljoen m3 in plaats van 299 miljoen m3). Datzelfde geldt dan voor de doelstelling van ‒ 20% in 2035 ten opzichte van de referentiewaarde (250 miljoen m3 in plaats van 239 miljoen m3). Het drinkwaterverbruik is in de afgelopen jaren toegenomen nadat het in de jaren daarvoor juist afnam. Belangrijke oorzaak hiervan is de economische groei. Om voortgang op dit doel in de toekomst beter te kunnen duiden zal er gekeken worden of de drinkwatergebruikscijfers per sector gecorrigeerd kunnen worden voor economische groei. Dit sluit beter aan bij de doelstelling om 20% bewuster en zuiniger om te gaan met drinkwater.

Beleidsmatige ontwikkelingen

Onderstaand wordt ingegaan op relevante beleidsmatige ontwikkelingen op het beleidsterrein Bodem en Ondergrond.

Secundaire bouwstoffen

De afgelopen jaren is het aantal gerapporteerde incidenten met het toepassen van secundaire bouwstoffen en dan met name staalslak toegenomen. Behalve de herijking van de bodemregelgeving waarin het maatschappelijk verantwoord omgaan met secundaire bouwstoffen ook een plek heeft, is er specifiek hiervoor een aanpak geformuleerd die in grote lijnen uit 8 acties bestaat. Een belangrijke actie is het onderzoek naar eigenschappen van toepassingen waar pH-effecten optreden en naar milieu- en gezondheidsrisico’s daarvan. Een andere actie is het oprichten van een Taskforce Bestaande Toepassingen Staalslak om specifiek voor staalslak in beeld te krijgen wat de aard en omvang van de problematiek in Nederland is. Voor het oplossen van de problematiek in Spijk biedt de staatssecretaris bestuurlijke ondersteuning. Daarnaast wordt met het beleidskader secundaire bouwstoffen een robuust systeem ontwikkeld waarin restromen zo hoogwaardig mogelijk worden toegepast en er geen onaanvaardbare milieurisico’s ontstaan.

Saneringen

Saneringen dragen bij aan effectief en efficiënt ruimtegebruik in ons land waar ruimte schaars is. Een van de belangrijkste toekomstige saneringsopgaven betreft naar verwachting PFAS. Tot en met 2030 wordt samen met de regiehouders PFAS, 12 provincies en 29 grote gemeenten, ingezet op het in beeld brengen van die opgave en het aanpakken van de meest risicovolle en urgente locaties. Vanaf 2028 kan in overleg met de bevoegde overheden en het bedrijfsleven een aanpak voor de periode na 2030 worden uitgewerkt. Tot slot wordt richting 2030 via het kennis en innovatieprogramma PFAS in bodem en fase 2 van de herijking van de bodemregelgeving bijgedragen aan de ontwikkeling van saneringstechnieken voor de afbraak van PFAS en een passend juridisch instrumentarium voor de aanpak. Dit zijn belangrijke randvoorwaarden voor een doeltreffende en doelmatige aanpak na 2030.

Herijking bodemregelgeving

De komende jaren wordt aan de modernisering van de bodemregelgeving gewerkt. De huidige bodemregelgeving is in 2008 voor het laatst grondig herzien. Het doel van de herijking is om tot een solide toekomstbestendig bodemstelsel te komen, waarin bodem en grondwater beschermd zijn, en waar een goede balans tussen beschermen en benutten bereikt wordt. Aanleiding hiertoe zijn onder andere diffuus verspreide stoffen, knelpunten in de praktijk bij toepassing van secundaire bouwstoffen en nieuwe beleidsuitgangspunten op het gebied van bodem, zoals de aansluiting van bodemregelgeving op de KRW. Eind 2025 is fase 1 van de herijking bodemregelgeving afgerond. Het resultaat van fase 1 is een lijst met maatregelen om de uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en toezichtmogelijkheden van de bodemregels binnen het huidige stelsel te verbeteren. Hiermee is een belangrijke stap gezet in het toekomstbestendig maken van de bodemregelgeving, waarin bodem en (grond)water beschermd zijn, en waar een goede balans tussen het beschermen en het benutten van de bodem bereikt wordt.In 2026 is gestart met fase 2 van het project. Dit betreft de meer fundamentele herziening van de bodemregelgeving. Toegewerkt wordt naar actuele en toekomstbestendige kaders voor een gezond, veerkrachtig en functioneel bodem- en grondsysteem op de lange termijn. Belangrijke uitgangspunten voor nieuwe regelgeving zijn meer grip, inzicht en handvatten voor toezicht in de bodemregelgeving. Ook wordt aangesloten op Europese ontwikkelingen en nieuwe wetenschappelijke inzichten.

Programma Bodem, Ondergrond en Grondwater

Het Programma Bodem, Ondergrond en Grondwater, zoals aangekondigd in de NOVI, heeft als doel het duurzaam, veilig en efficiënt gebruik van bodem, ondergrond en grondwater te bevorderen door zich te richten op de ruimtelijke impact hiervan. Het ministerie van IenW is coördinator van het programma, vanuit zijn stelsel- en systeemverantwoordelijkheid voor het bodem-watersysteem. Het programma wordt in samenwerking met betrokken departementen en decentrale overheden ingevuld. Het programma bouwt voort op de uitgangspunten van de structuurvisie Ondergrond (STRONG), structurerende keuzes uit het water en bodem beleid en de (ontwerp) Nota Ruimte. Het programma zal begin 2027 ter inzage gelegd en verwacht half 2027 te starten met de uitvoering.

Gezonde bodems

De bodem is meer dan vierkante meters land; het is een levend ecosysteem. We hebben de bodem nodig om huizen op te bouwen en voedsel op te produceren. We maken drinkwater uit ons grondwater en halen energie en grondstoffen uit de ondergrond. De bodem is ook ons archief met waardevolle archeologische en geologische informatie. Ook is in de brief Water en Bodem Sturend geconstateerd dat deze en andere essentiële functies onder druk staan door verkeerd gebruik van de bodem. Om de bodem te beschermen en herstellen, is beleid nodig dat breder is dan de aanpak van chemische verontreinigingen. Het bodembeleid komt hiermee in een nieuwe fase waarin de vitaliteit van de bodem het uitgangspunt is.

In 2021 heeft de Europese Commissie de Bodemstrategie voor 2030 aangenomen. Schattingen geven aan dat de gezondheid van 60-70% van de bodems in de EU achteruit gaan. In 2025 is de Europese Richtlijn Bodemmonitoring en Veerkracht aangenomen. Met de implementatie van de richtlijn moet voor 2031 de Nederlandse bodem zijn gemonitord en beoordeeld. De inzet van de Europese Unie is dat in 2050 alle bodems weer gezond zijn. De komende jaren zal gewerkt worden aan de implementatie van de richtlijn.

BouwgrondstoffenVoor het uitvoeren van onze wettelijke taken op het gebied van waterveiligheid en voor het realiseren van maatschappelijke opgaven, zoals behoud van de infrastructuur, zijn voldoende primaire bouwgrondstoffen (zand, grind, klei) nodig. De bedrijven die deze materialen winnen stellen dat de voorraden achter ontgrondingsvergunningen de komende jaren kleiner zullen worden. Dit omdat nieuw vergunde wincapaciteit het verlies door het aflopen van veel vergunningen niet zal opvangen. Het ministerie van IenW werkt daarom beleidskeuzes uit die moeten borgen dat voldoende van deze bouwgrondstoffen beschikbaar blijven, terwijl deze wel op een voor het water- en bodemsysteem verantwoorde manier worden gewonnen.

Drink- en afvalwater Caribisch Nederland

Op grond van de Wet elektriciteit en drinkwater BES (WedBES) draagt IenW financieel bij aan een toegankelijke, betrouwbare en betaalbare drinkwatervoorziening in Caribisch Nederland. Vanwege de kleinschaligheid en dure processen om drinkwater uit zeewater te maken, zijn de kosten voor drinkwater op Bonaire, Sint Eustatius en Saba hoog. Om de toegankelijkheid van drinkwater te borgen en inwoners van Bonaire, Sint Eustatius en Saba tegemoet te komen in de hoge kosten van drinkwater verleent IenW subsidie om de maandelijkse vaste drinkwatertarieven (Bonaire en Sint Eustatius) en het transport van reverse osmosis water en de prijs van gebotteld drinkwater (Saba) te verlagen. Daarnaast verstrekt IenW subsidies voor incidentele investeringen in de drinkwatervoorziening van Bonaire, Sint Eustatius en Saba.

Het Ministerie van IenW heeft in het kader van de Wet Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer BES (Wet VROM BES) het Natuur- en mileubeleidsplan 2020-2031 (NMBP) medeondertekend en staat daarmee mede aan de lat om de doelen daarin te realiseren. Hieronder valt ook het duurzamer maken van het afvalwaterbeheer. Hiervoor zijn bijzondere uitkeringen verleend voor Sint Eustatius en Saba en wordt er een bijdrage geleverd aan de exploitatie van de rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi's) op Bonaire.

Als gevolg van de taakstelling op subsidies uit het kabinet Schoof daalt het budget voor subsidies aan Caribisch Nederland vanaf 2025 met uiteindelijk € 2 miljoen structureel. Tot en met 2027 is de taakstelling inmiddels gerepareerd. Voor de jaren daarna wordt gezocht naar dekkingsmogelijkheden. Vanuit de coalitiemiddelen voor bestaanszekerheid Caribisch Nederland kan een deel van de drinkwaterkosten in 2027 gedekt worden. In totaal gaat het in 2027 om € 9,8 miljoen euro voor drinkwater.

Door de tariefsubsidies zijn in 2026 de vaste maandelijkse kosten voor drinkwater op Bonaire, Sint Eustatius en Saba verlaagd. Tevens kon door de subsidie ook de transportkosten en kosten van een vaste aansluiting van Reverse Osmosis-water (RO) worden verlaagd.Met de subsidiemiddelen voor 2027 kan deze prijsverlaging doorgezet worden. Ook kan gestart worden met vernieuwen van de zeewaterintake en de nabehandelingsinstallatie op Bonaire en de verdere vervanging van lekkende leidingen op Sint Eustatius. Daarmee geeft IenW invulling aan de wettelijke verantwoordelijkheid voor een toegankelijke, betrouwbare en betaalbare drinkwatervoorziening in Caribisch Nederland.

Toelichting op de financiële instrumenten

Onderstaand is per artikelonderdeel, zoals opgenomen in de budgettaire tabel, voor het jaar 2027, een toelichting gegeven waarvoor de financiële instrumenten worden ingezet en wie de middelen ontvangt.

4. Ruimtegebruik bodem (€ 127,7 miljoen)

De volgende financiële instrumenten worden ingezet:

Opdrachten (€ 6,2 miljoen).

• – Bodem en STRONG (€ 1,8 miljoen). Deze uitgaven hebben betrekking op diverse opdrachten, waaronder ook de sanering van het Stormpolderdijk terrein te Krimpen aan den IJssel waarvoor het ministerie zelf opdrachtgever is. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

• – RWS Leefomgeving (€ 1,1 miljoen). Er zijn middelen geraamd ter dekking van de opdrachten aan RWS waarbinnen de wettelijke taken en instrumenten bodem en ondergrond is opgenomen zoals geregeld in de Omgevingswet. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

• – Fysieke Leefomgeving en de Omgevingswet (FLOW) (€ 0,8 miljoen). Dit betreft kosten voor het nader uitwerken van de Omgevingswet door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). IenW is onder andere bevoegd gezag voor vergunningen voor bepaalde activiteiten in de fysieke leefomgeving, zoals beperkingengebiedactiviteiten bij rijkswegen en waterstaatswerken, lozingsactiviteiten op rijkswateren, en milieubelastende activiteiten met nationale veiligheidsbelangen. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

• – Overige opdrachten (€ 2,6 miljoen). Er worden onder andere opdrachten verleend voor beleidsinhoudelijke onderzoeken en evaluaties aan derden op het gebied van Bodem, Ondergrond en Grondwater (BOG), en Drinkwater en Waterketen. Ook worden onderzoeksopdrachten verstrekt aan kennisinstellingen zoals RIVM en Deltares voor de ontwikkeling van kennis in het kader van bovengenoemde beleidswijzigingen. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

Subsidies (€ 35,6 miljoen).

• – Bedrijvenregeling (€ 15,1 miljoen). Op grond van de Wet bodembescherming en het Besluit financiële bepalingen bodemsanering worden subsidies ten behoeve van saneringsmaatregelen van bedrijven verstrekt. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

• – Subsidie Caribisch Nederland (€ 20,4 miljoen). De middelen zijn gereserveerd voor een betaalbare drinkwatervoorziening in Caribisch Nederland. De subsidies worden verleend aan de nutsbedrijven op Bonaire en Sint Eustatius, zodat zij de vaste drinkwatertarieven per maand kunnen verlagen t.o.v. de kostprijs. Op Saba wordt de subsidie verleend aan het Openbaar Lichaam (dat zelf de drinkwatervoorziening beheert) ten einde de distributiekosten van Reverse Osmosis en de kosten van gebotteld drinkwater te verlagen en daarmee ook de tarieven voor de inwoners t.o.v. de kostprijs te verlagen. Tevens zijn er subsidies begroot voor investeringen in de drinkwatervoorziening op Bonaire en Sint Eustatius en voor de afvalwatervoorziening op Bonaire (RWZI). Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 2: voldoende en goed drinkwater voor iedereen in Europees en Caribisch Nederland.

• – Overige subsidies (€ 0,1 miljoen). Dit betreft de uitgaven voor Platform Integraal Samenwerken Openbare Ruimte (ISOR).

Bijdragen aan agentschappen (€ 11,6 miljoen).

• – Bijdrage aan agentschap RWS (€ 6,1 miljoen). Aan de Uitvoeringsorganisatie bodem en ondergrond van Rijkswaterstaat worden bijdragen verstrekt voor het verrichten van en ondersteuning van de beleidsontwikkeling op het gebied van bodem en ondergrond en voor de ondersteuning van de uitvoering van de bodemtaken onder de omgevingswet. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

• – Bijdrage aan agentschap RIVM (€ 5,5 miljoen). De bijdrage aan het RIVM wordt ingezet voor opdrachten met betrekking tot Bodem en Ondergrond, waaronder onderzoeken naar zeer zorgwekkende stoffen, zoals PFAS, in de (drink)waterketen. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

Bijdragen aan medeoverheden (€ 74,2 miljoen).

• – Meerjarenprogramma Bodem (€ 74,2 miljoen).

  • • Tussen het Rijk en de andere overheden (€ 57,0 miljoen) (Het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Unie van Waterschappen (UvW) ) zijn eind 2022 bestuurlijke afspraken gemaakt over een meerjarige aanpak voor de uit te voeren saneringen. De afspraken hebben betrekking op de afronding van de aanpak van de historische bodemverontreinigingen en op de aanpak van andere bodemverontreinigingen waarvan de problematiek niet door een lokale overheid alleen gedragen kan worden, waaronder ook PFAS en lood. Daarnaast heeft het Rijk in het verleden afspraken gemaakt met individuele lokale overheden over de financiering van enkele specifieke bodemsaneringslocaties, die ook in 2025 nog doorlopen. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

  • • Tevens worden er bijdragen verleend (€ 17,2 miljoen) in het kader van de bestuurlijke afspraken bodem en ondergrond ten behoeve van kennisontwikkeling, kennisdeling en een efficiencyimpuls in de dagelijkse uitvoering van bodemtaken door bevoegde gezagen en omgevingsdiensten. Deze middelen dragen bij aan de realisatie van specifieke doelstelling 1: bewuster en duurzamer omgaan met bodem en ondergrond in het Rijksbeleid en het ondersteunen van decentrale overheden bij het uitvoeren van de bodemtaken.

Geschatte budgetflexibiliteit

In onderstaande tabel is van het totaal van de geraamde programma uitgaven inzicht gegeven in het geschatte aandeel juridisch verplicht, bestuurlijk gebonden, beleidsmatig gereser­veerd en nog niet ingevuld/vrij te besteden. In lijn met de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften is voor de juridisch verplichte uitgaven op het niveau van een Financieel Instrument als geheel van het totale artikel een kwalitatieve toelichting opgenomen.

Toelichting

2.3 Artikel 14 Wegen en Verkeersveiligheid

Algemene doelstelling

Streven naar weggebruikers zo veilig, betrouwbaar en duurzaam mogelijk van A naar B te laten reizen.

Samenvatting budgettaire gevolgen van beleid

In onderstaande tabel is een samenvatting opgenomen van de totale verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van dit artikel. De onderverdeling naar de financiële instrumenten die de minister tot zijn beschikking heeft, is opgenomen in de totaal tabel van de budgettaire gevolgen van beleid, zoals verderop in het artikel is gepresenteerd.

Rol en verantwoordelijkheid

In onderstaande tabel is een overzicht en toelichting opgenomen op de rol en verantwoordelijkheid van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat. Voor een nadere toelichting op de verschillende typologieën stimuleren, regisseren, financieren en (doen) uitvoeren wordt verwezen naar de leeswijzer.

Beleidsinformatie

Samenhang doelstellingen en meetbare gegevens

Het ministerie van IenW is verantwoordelijk voor de ontwikkeling en instandhouding van het hoofdwegennet. Dit doet IenW samen met Rijkswaterstaat. Vanaf de jaren 50 van de vorige eeuw is een groot deel van de infrastructuur aangelegd. Deze raakt op leeftijd en kent een steeds intensiever en zwaarder gebruik. Daarnaast stellen ontwikkelingen op het gebied van klimaat, duurzaamheid en cyberveiligheid nieuwe eisen aan onze infrastructuur.

De doelstelling draagt bij aan de drie van de hoofddoelen van de huidige kabinetsperiode namelijk: Nederland bereikbaar houden, Nederland schoon en veilig houden en Nederland economisch sterk houden.

Deze specifieke doelstellingen leveren een bijdrage aan het bereiken van de algemene doelstelling. Onder de meetbare gegevens zijn de indicatoren, kengetallen en relevante beleidsinformatie opgenomen die verbonden zijn met de doelstellingen.

De samenhang tussen de doelstellingen en de meetbare gegevens is onderstaand weergegeven.

SPECIFIEKE DOELSTELLING 1: Het beter benutten, instandhouden en ontwikkelen van het hoofdwegennet.

Nederland is bereikbaar met schone en veilige automobiliteit en een betrouwbaar, veilig en toekomstbestendig hoofdwegennet; met het huidige hoofdwegennet als samenhangend netwerk dat op nationaal niveau de belangrijkste steden, kernen en economische toplocaties met elkaar verbindt. Beter benutten richt zich d.m.v. gedragsmaatregelen, normering en beprijzen op het optimaliseren van de beschikbare capaciteit van het netwerk, het slim(mer) met elkaar verbinden van de infrastructuurnetwerken en een betere spreiding over de dag in het gebruik van de netwerken. Met instandhouden en ontwikkelen wordt het hoofdwegennet en de direct omgeving op orde gehouden, zodat de primaire functie gewaarborgd is. Het basiskwaliteitsniveau (BKN) van het hoofdwegennet is daarbij een belangrijk uitgangspunt om ervoor te zorgen dat we nu en in de toekomst kunnen beschikken over een robuust mobiliteitsnetwerk met voorzieningen passend bij de verschillende functies hiervan. Digitalisering en automatisering verandert de manier waarop we ons verplaatsen. Technologische ontwikkelingen van en rond het voertuig dragen bij aan de veiligheid in en rond de auto en van doorstroming op de weg. Digitale toepassingen kunnen daarnaast zorgen voor het efficiënter benutten van het wegennet. Specifiek voor de auto, is in de ontwikkelagenda Toekomstperspectief Automobiliteit (TAM) de ambitie uiteen gezet om te zorgen dat automobiliteit blijvend kan bijdragen dat de reiziger veilig, snel en betrouwbaar van deur tot deur kan reizen. Onderdeel hiervan is in te zetten op een verantwoorde invoering van geautomatiseerd vervoer en het beschikbaar maken en uitwisselen van mobiliteitsdata via het Digitaal Stelsel Mobiliteitsdata.

Subdoelstelling 1: Het blijvend op peil houden van de basiskwaliteit van het bestaande hoofdwegennet.

Om dit doel te bereiken wordt ingezet op het behouden van de huidige functie van de infrastructuur door middel van exploitatie, onderhoud en vernieuwing. Hiertoe is het basiskwaliteitsniveau (BKN) ontwikkeld. Met het BKN wordt toegewerkt naar een stabiel en langjarig onderhoudsniveau met een kwaliteit waar de gebruiker op kan rekenen. De voorzieningen en/of diensten op en rond de weg worden ingericht passend bij de functie en /of gebruik van de weg. Voor de instandhoudingswerkzaamheden krijgt Rijkswaterstaat één integrale 8-jarige opdracht, waarbij afspraken zijn gemaakt over de uit te voeren werkzaamheden en de prestaties met daarbij horende (streef)waarden. De prestaties van de infrastructuur worden gemeten en uitgedrukt in indicatoren. De vernieuwingsopgave (voorheen Vervanging en Renovatie) kent een technische aanleiding, namelijk het einde van de technische levensduur van onderdelen en objecten in het hoofdwegennet. Door het vernieuwen van objecten en onderdelen worden de beschikbaarheid en veiligheid van de netwerken op lange termijn geborgd. Onder de kwaliteit van het hoofdwegennet valt tevens een gezonde en prettige omgeving. Het verkeer op onze snelwegen brengt zowel luchtverontreinigende stoffen als geluidhinder met zich mee. We werken er daarom aan om de lucht zo schoon mogelijk te houden en de geluidshinder tegen te gaan. Zie hiertoe ook artikel 20 van deze begroting.

Meetbare gegevens subdoelstelling 1

Het beleid samenhangend met deze doelstelling is onderdeel van het nationale wegbeleid. In aanvulling op de meetbare gegevens brengt Rijkswaterstaat jaarlijks in maart de Rapportage Rijkswegennet uit. In de rapportage wordt feitelijke informatie weergegeven over het gebruik van het Rijkswegennet, de filezwaarte, de filetop-10 en het reistijdverlies Rapportage Rijkswegennet. De data uit de rapportage kan aanleiding zijn om het beleid bij te sturen.

1. Prestatie indicatoren Instandhouding

De prestaties van de infrastructuur worden gemeten en uitgedrukt in prestatie-indicatoren. De indicatoren leggen de verbinding tussen de sturing op en verantwoording over de gewenste prestaties waarvoor Rijkswaterstaat budget heeft gekregen. In onderstaande tabel zijn streefwaarden voor het jaar 2027 opgenomen.

Toelichting

Met ingang van 2024 werkt RWS met een meerjarige instandhoudingsopdracht met een basiskwaliteitsniveau (BKN) als uitgangspunt. In het BKN is voor de netwerken van RWS uitgewerkt waar een weg, vaarweg, of waterwerk in de basis aan moet voldoen om de gebruikers en belanghebbenden goed te kunnen blijven bedienen. Een robuust mobiliteitssysteem met basale voorzieningen passend bij de functie van de verschillende netwerken. Zo bieden we in het hele land een toekomstvast fundament passend bij de verschillende functies dat zekerheid geeft aan gebruikers en marktpartijen die betrokken zijn bij instandhouding en aanleg. De betrouwbaarheid uit zich door te groeien naar een beter voorspelbare situatie m.b.t. storingen en een vermindering van het aantal ongeplande storingen. De maakbaarheid van de opgaven - samen met de ontwikkelsnelheid van nieuwe technologieën - bepaalt de snelheid waarmee het BKN kan worden bereikt.

2. Lokale luchtkwaliteit

In het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) werken verschillende Nederlandse overheden sinds 2009 samen om de luchtkwaliteit te verbeteren. De monitor van het NSL is onder meer bedoeld om te kijken of Nederland de Europese grenswaarden voor luchtkwaliteit haalt. Als dat niet zo is, zijn extra maatregelen nodig om die grenswaarden toch zo snel mogelijk te halen. Het RIVM volgt daarom elk jaar de concentraties stikstofdioxiden en fijnstof in de lucht en rapporteert daarover. Voor beide stoffen wordt gekeken naar de bijdrage van wegverkeer.

Toelichting

Uit de 14e monitoringsrapportage NSL blijkt dat Nederland voor het wegverkeer bijna voldeed aan de Europese grenswaarden voor stikstofdioxide. De verwachting is dat Nederland aan deze grenswaarden zal blijven voldoen, zoals de prognoses voor 2030 laten zien. De cijfers over 2024 worden medio december 2025 gepubliceerd in de 15^e Monitoringsrapportage NSL en zullen worden opgenomen in het IenW jaarverslag 2025. De cijfers over 2025 worden pas in december 2026 gepubliceerd.

3. Geluidsknelpunten

Verkeer maakt geluid en dat kan zorgen voor geluidoverlast. Rijkswaterstaat houdt bij het wijzigen, aanleggen en beheren van de rijkswegen in de gaten of het geluid daarvan binnen de wettelijk gestelde grenzen blijft. In het document Geluid langs rijkswegen is toegelicht hoe Rijkswaterstaat geluid langs rijkswegen beheerst. De inzet is gericht op het voorkomen dat nieuwe geluidsknelpunten ontstaan.

Toelichting

De peildatum van 2023 betreft de uiterste datum voor het opstellen van een saneringsplan. In deze context is sprake van nul knelpunten als voor alle saneringsobjecten een saneringsplan is opgesteld. De termijn voor de uitvoering van de saneringsmaatregelen wordt in de saneringsplannen vastgelegd en zoveel mogelijk gecombineerd met reguliere vervanging van het wegdek en eventuele wegaanpassingen. De waarde voor de nog op te lossen geluidknelpunten (gedefinieerd als NoMo’s) voor 2024 is vastgesteld op (afgerond) 50. Alle saneringsobjecten buiten de aanlegprojecten zijn inmiddels opgelost door het vaststellen van saneringsplannen. Vanwege de stikstofproblematiek en de pauzering van de betreffende projecten is het niet te verwachten dat de overige 50 saneringsobjecten in afzienbare tijd kunnen worden opgelost. Dit geldt voor nu ook voor 2025 en 2026. Bij nadere berichtgeving rondom de stikstofproblematiek en de pauzering van de betreffende projecten zal dit opnieuw opgepakt kunnen worden.

Subdoelstelling 2: Ontwikkeling van de functionaliteiten van het areaal van het Hoofdwegennet

Daar waar het bij instandhouding gaat het om het behouden van de huidige functie van de infrastructuur richt de ontwikkeling van het areaal zich op de toevoeging van functies of op aanleg van nieuwe of uitbreiding van bestaande infrastructuur conform het basiskwaliteitsniveau. In het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) zijn onder andere de Rijksprojecten en Rijksprogramma’s opgenomen, waarmee wordt gewerkt aan de bereikbaarheid, veiligheid en ruimtelijke inrichting van Nederland. De Rijksinvesteringen in het MIRT op het hoofdwegennet worden (hoofdzakelijk) bekostigd uit het Mobiliteitsfonds.

Meetbare gegevens subdoelstelling 2: Mijlpalen ontwikkeling Hoofdwegennet

Om een betrouwbaar netwerk te realiseren en de verwachte verkeersgroei te faciliteren, worden infrastructuurprojecten voorbereid en uitgevoerd. Zo wordt bereikt dat de noodzakelijke wegcapaciteit beschikbaar is en komt. Daarbij wordt rekening gehouden met de kaders van veiligheid en leefbaarheid. Hieronder wordt inzicht gegeven in de nieuwe ontwikkeling van het areaal in beheer bij Rijkswaterstaat.

In 2027 zijn er geen openstellingen en tracébesluiten voor hoofdwegennetprojecten voorzien. Via de reguliere MIRT-brieven wordt de Tweede Kamer twee keer per jaar geïnformeerd over de voortgang van lopende projecten. Daarbij geeft het MIRT Overzicht 2027 een toelichting bij deze begroting over de MIRT-projecten en -programma’s.

SPECIFIEKE DOELSTELLING 2: 5% minder verkeersdoden en ernstig gewonden in 2035 ten opzichte van 2024.

Verkeersveiligheid is van groot maatschappelijk belang. Het raakt ons allemaal, elke dag. Iedere verkeersdeelnemer moet veilig op zijn bestemming komen. Het doel is om 5% minder verkeersdoden en ernstig gewonden in 2035 te hebben ten opzichte van 2024. Dit betekent dat het aantal verkeersdoden wordt teruggedrongen tot circa 640 en het aantal ernstig gewonden tot circa 7.400.

Subdoelstelling 1: Het beschikbare budget van €450 miljoen voor de Investeringsimpuls Verkeersveiligheid volledig benutten en deelname van alle in aanmerking komende wegbeheerders realiseren.

Gemeenten, provincies en waterschappen zijn wegbeheerder van het grootste deel van het Nederlandse wegennet, waar ruim 70% van de verkeersdoden valt. Door het onderliggende wegennet veiliger in te richten, kunnen risico’s die voortkomen uit onveilige infrastructuur worden verkleind. Via de Investeringsimpuls Verkeersveiligheid cofinanciert IenW voor maximaal 50% bewezen kosteneffectieve verkeersveiligheidsmaatregelen op dit deel van het wegennet. De regeling bevordert risicogestuurd werken bij medeoverheden door risicoanalyses en uitvoeringsplannen als verplicht onderdeel van het aanvraagproces op te nemen. Het doel is om het beschikbare budget van €450 miljoen volledig te benutten en deelname van alle in aanmerking komende wegbeheerders te realiseren.

Meetbare gegevens subdoelstelling 1

In aanvulling op de meetbare gegevens stelt het SWOV de factsheet Verkeersdoden in Nederland op. In de factsheet is gedetaillerde informatie bijeengebracht over onder meer de oorzaken van de dodelijke verkeersongevallen, verdeling naar wegtype, leeftijd en geslacht. Ook het CBS publiceert deze gegevens.

1. Ontwikkeling aantal verkeersslachtoffers

In onderstaande tabel is de ontwikkeling van het aantal verkeersslachtoffers opgenomen. De ambitie uit het Strategisch Plan Verkeersveiligheid is om naar nul verkeersslachtoffers te gaan in 2050 en wordt uitgewerkt naar een bereikbaar Rijksdoel voor 2035, met meetbare indicatoren die de komende jaren worden gemonitord . Voor de zomer 2026 presenteert het kabinet een aangescherpte aanpak om de stijgende trend van het aantal verkeerslachtoffers te breken.

Toelichting

• 1. Verkeersdoden: Op 17 april 2026 maakte het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bekend dat er in 2025 in Nederland 759 mensen om het leven kwamen door een verkeersongeval: 84 verkeersdoden meer dan een jaar eerder en 407 minder dan in 2000, toen er 1166 verkeersdoden waren. De meeste fatale slachtoffers, 281, betreffen bestuurders van een fiets (elektrische fiets en conventionele fiets), gevolgd door 228 automobilisten,40 chaufeurs van bestel- en vrachtauto’s, 59 voetgangers, 54 mensen in een scootmobiel, 53 motorrijders, 38 brom- en snorfietsers en 6 onbekend.

• 2. Ernstige verkeersgewonden: Naast deze fatale slachtoffers vielen er ook gewonden. In de Staat van de Verkeersveiligheid heeft de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) 2025 is het aantal ernstig verkeersgewonden[1]over 2024 vastgesteld op 7.800. Dit zijn 500 minder dan in 2022. De cijfers over 2025 worden dit najaar gepubliceerd.

2. Benutting en realisatie Investeringsimpuls Verkeersveiligheid

De Investeringsimpuls Verkeersveiligheid is een door het Rijk beschikbaar gesteld budget om de verkeersveiligheid op het onderliggend wegennet te verbeteren. Het gaat hierbij om wegen die in beheer zijn van gemeenten, provincies en waterschappen. Om inzicht te houden in de voortgang en de effectiviteit van de gefinancierde maatregelen, worden de resultaten langs twee lijnen gevolgd. De eerste lijn is een indicator die, naast de benutting van het beschikbare budget en deelnamegraad, inzicht geeft in de werkelijke realisatie van de meest effectieve verkeersveiligheidsmaatregelen, te beginnen met het aantal kilometers vrijliggend fietspad. Deze indicator wordt gaandeweg verder uitgebreid. Monitoring vindt plaats door middel van de verplichte verantwoording over de ontvangen rijksbijdrage door medeoverheden. De tweede lijn is de verwachte slachtofferreductie van de gecofinancierde maatregelen, die SWOV per tranche onderzoekt. Voor de eerste en tweede tranche samen wordt deze geschat op circa 1.664 vermeden slachtoffers over de levensduur van de maatregelen.

SWOV-rapport met verwachte slachtofferreductie en kostenefficiëntie van de gecofinancierde maatregelen uit tranche 3.

Subdoelstelling 2: Het aandeel automobilisten dat aangeeft nooit onder invloed van alcohol (in 2024 91%) of drugs (in 2024 99%) te rijden vergroten.

Rijden onder invloed van alcohol en/of drugs tast de rijvaardigheid aan en verhoogt de kans op een ernstig ongeval. Met de Bob-campagne wordt de sociale norm ‘als je rijdt, drink je niet’ hooggehouden en actief onder de aandacht gebracht. Daarnaast is het ministerie van IenW verantwoordelijk voor de bestuursrechtelijke maatregelen die CBR oplegt aan overtreders en worden er subsidies verstrekt aan partners als TeamAlert en Veilig Verkeer Nederland ten behoeve van educatie en voorlichtingIn 2025 gaf 91% van de autobestuurders aan nooit onder invloed van alcohol te rijden en 99% niet onder invloed van drugs.[1] De BOB-evaluatie laat zien dat de norm om nuchter te rijden breed wordt gedragen: 91% vindt het normaal om geen alcohol te drinken als men nog moet rijden.[2] Tegen deze achtergrond blijft IenW zich inzetten voor het bevorderen van nuchter rijden, met als doel het aandeel automobilisten dat aangeeft nooit onder invloed van alcohol of drugs te rijden, te vergroten. De ontwikkeling van dit aandeel wordt niet alleen beïnvloed door de inzet van IenW, maar is mede afhankelijk van handhaving, maatschappelijke normvorming en de inzet van andere partijen. Naast periodieke vragenlijstonderzoeken en de evaluatie van de Bob-campagnes wordt gewerkt aan een aangepaste methodiek voor het meten van alcohol- en drugsgebruik onder verkeersdeelnemers, die in de toekomst ook kan worden benut voor de monitoring van de doelstelling.

3. Nuchtere verkeersdeelnemers

In het SPV wordt ingezet op proactief verkeersveiligheidsbeleid, gestuurd op basis van risico-indicatoren. In het SPV is Nuchtere bestuurders één van deze risico-indicatoren (SPI’s). Voor deze indicator wordt het aandeel voertuigbestuurders gemonitord dat nooit onder invloed van alcohol of drugs aan het verkeer deelneemt. Het doel van deze monitoring is inzicht te verkrijgen in de mate waarin weggebruikers veilig aan het verkeer deelnemen. De resultaten worden gebruikt om de ontwikkeling van de risico-indicator te volgen. Momenteel vindt de monitoring plaats met periodieke vragenlijstonderzoeken en de evaluatie van de Bob-campagnes. Daarnaast wordt gewerkt aan een aangepaste methodiek voor het meten van alcohol en drugsgebruik onder verkeersdeelnemers, die in de toekomst ook kan worden benut voor de monitoring van de doelstelling.

Subdoelstelling 3: De naleving van de maximumsnelheid verhogen naar 70% in 2035.

Naleving van de snelheidslimiet wordt bepaald door een samenspel van normbesef, handhaving en weginrichting. De inzet is gericht op het versterken van het normbesef via de jaarlijkse campagne ‘Hou je aan de snelheidslimiet’. Deze campagne is onderdeel van de campagnekalender verkeersveiligheid, wat betekent dat deze een bepaalde periode in het jaar op posters langs de autosnelwegen staat. Andere wegbeheerders besteden in diezelfde periode ook aandacht aan de campagne, waarvoor een toolkit met campagnemiddelen beschikbaar is.

Rijkswaterstaat zorgt op het rijkswegennet voor een inrichting die de naleving van de snelheidslimiet ondersteunt. Op het onderliggend wegennet ondersteunt IenW medeoverheden via de Investeringsimpuls Verkeersveiligheid bij het realiseren van een geloofwaardige weginrichting die aansluit bij geldende of verlaagde snelheidslimieten. De naleving van de snelheidslimiet is de afgelopen vijf jaar stabiel op circa 63%, waarbij 18% van het verkeer dusdanig te hard rijdt dat zij een boete zouden krijgen opgelegd. Volgens de meest recente snelheidsmonitor uit 2024 is het algehele nalevingspercentage daarmee nagenoeg constant gebleven. IenW stelt zich tot doel om de naleving van de maximumsnelheid, in overleg met andere wegbeheerders en handhavingspartners, te verhogen naar 70% in 2035.

4. Naleving maximumsnelheid

In het SPV wordt ingezet op proactief verkeersveiligheidsbeleid, gestuurd op basis van risico-indicatoren. In het SPV is Veilige snelheid aangemerkt als een van de risico-indicatoren. Voor de risico-indicator Veilige snelheid bestaat een monitor over de opvolging van de snelheidslimiet. Met inzicht in gereden snelheden kunnen overheden, in combinatie met andere risicofactoren, afwegen of, waar en welke maatregelen nodig zijn.

Deze monitor gebruikt gegevens uit meetlussen op rijks-, provinciale en gemeentelijke wegen om een landelijk beeld te maken van de ontwikkeling van bovengenoemde risico-indicator.

Subdoelstelling 4: Het aandeel weggebruikers dat structureel minimaal één maatregel neemt om afleiding te voorkomen vergroten.

Afleiding door telefoongebruik verhoogt het ongevalsrisico aanzienlijk. Dit geldt ook voor ‘in-car systemen’ die de functies van de telefoon aanbieden op vaste schermen in het voertuig. Met de jaarlijkse MONO-campagne wordt een duidelijke norm gesteld: onderweg rij je ongestoord en richt je je volledig op het verkeer en de rijtaak. Daarnaast worden weggebruikers gestimuleerd om concrete maatregelen te nemen om afleiding te voorkomen, zoals het activeren van de ‘niet storen’-functie. Ook worden werkgevers via MONO-Zakelijk gestimuleerd om maatregelen te nemen zodat medewerkers onderweg niet afgeleid zijn. Het doel is om het aandeel weggebruikers dat structureel minimaal één maatregel neemt om afleiding te voorkomen (MONO rijden) te vergroten en daarmee het aandeel verkeersdeelnemers dat onderweg berichten leest of schrijft te verkleinen. Omdat de huidige effectonderzoeken over de campagne gericht zijn op specifieke doelgroepen, en andere bestaande onderzoeken in onvoldoende mate valide zijn voor deze doelstelling, doet IenW na de zomer een gerichte uitvraag die als nulmeting dient. Op basis daarvan wordt ook de subdoelstelling vastgesteld en zal IenW jaarlijks deze meting herhalen.

5. Afleiding in het verkeer

Subdoelstelling 5: Het aandeel fietsers dat een helm draagt verhogen naar 25% in 2035.

Het dragen van een fietshelm vermindert het risico op ernstig en dodelijk hersenletsel aanzienlijk. Bij een helmdracht van 50% worden met een optimistische schatting jaarlijks circa 50 verkeersdoden en 800 ernstig gewonden voorkomen. Daarom wordt ingezet op het vergroten van het helmgebruik onder fietsers. Dit gebeurt via een landelijke promotiestrategie, waarbij campagnemateriaal wordt ontwikkeld en beschikbaar gesteld aan medeoverheden, verschillende mediakanalen worden benut en probeeracties worden georganiseerd. Daarnaast wordt vanuit het Rijk regie gevoerd op de samenwerking met betrokken partijen. Ook is een helmplicht aangekondigd voor gebruikers van elektrische fietsen en lichte elektrische voertuigen (LEVs) tot 18 jaar. Het gebruik van de fietshelm is in Nederland nog beperkt, maar neemt geleidelijk toe. Het doel van IenW is dat in 2035 25% van de fietsers een fietshelm draagt. De ontwikkeling van de helmdracht wordt gemonitord via een combinatie van straatmetingen en vragenlijstonderzoek.

?. Gebruik fietshelm

SPECIFIEKE DOELSTELLING 3: Werken aan een klimaatneutrale mobiliteitssector die in 2050 volledig onafhankelijk is van fossiele brandstoffen en geen CO2 uitstoot.

Om de Nederlandse transport- en mobiliteitssector sterk, weerbaar en minder afhankelijk te maken van fossiele brandstoffen, moeten we die afhankelijkheid stap voor stap verkleinen. Meer autonomie vraagt om energie en brandstoffen die we in Europa of dichter bij huis kunnen opwekken, produceren en beschikbaar maken. Dat betekent dat de mobiliteitssector zich verder moet aanpassen en meer gebruik moet maken van elektriciteit, biobrandstoffen en synthetische brandstoffen. Daarbij moeten we efficiënt omgaan met energie, want energie die we niet gebruiken stoot geen CO2 uit en hoeft niet te worden opgewekt of geproduceerd. Dit is ook nodig om te kunnen voldoen aan de doelen uit de Klimaatwet. Voor 2050 werken we toe naar een klimaatneutrale samenleving met als tussendoel om in 2030 55% minder CO2 uit te stoten dan in 1990. Hiervoor moet in 2050 de Nederlandse mobiliteitssector volledig onafhankelijk zijn van fossiele brandstoffen. Daarnaast is Europees besloten dat de lidstaten hun gezamenlijk finaal en primair energieverbruik met 11,7% dienen te verminderen ten opzichte van de prognoses voor het energieverbruik in 2030. Voor Nederland betekent dit een finaal energieverbruik van maximaal 1609 petajoule (PJ) en een primair energieverbruik van maximaal 1935 PJ in 2030.

Om een toekomstbestendige, minder afhankelijke en schone mobiliteitssector te realiseren streven we naar slimmer, anders en schoner reizen van personen en vervoer van goederen. Emissievrije personen- en bestelauto’s zijn voor steeds meer gebruikers een aantrekkelijker alternatief. Emissievrije voertuigen zorgen naast reductie van CO2-emissie ook voor verdere reductie van de stikstofemissie en dragen bij aan een betere luchtkwaliteit. Voor zwaardere vormen van vervoer zetten we in op verbetering van de efficiency, verandering naar duurzame modaliteit en duurzame transportmiddelen door over te stappen naar emissievrije voertuigen en inzet van hernieuwbare energiedragers. Ook realiseren wij een landelijk dekkend netwerk van laad- en tankinfrastructuur voor de verschillende modaliteiten. Belangrijke randvoorwaarde voor deze transities en het opbouwen van meer energieonafhankelijkheid is de beschikbaarheid van voldoende duurzame energiedragers, zoals hernieuwbare elektriciteit, biobrandstoffen en hernieuwbare waterstof, en de uitrol van de bijbehorende tank- en laadinfrastructuur, waarbij de uitdagingen rondom netcongestie aangepakt moeten worden.

Aan de hand van deze pijlers zijn vier subdoelstellingen geformuleerd.

Subdoelstelling 1: Een emissievrij wagenpark personenauto’s in 2050, waarbij in 2030 het aandeel volledig elektrische personenauto’s is gestegen naar minimaal 21%.

Bij de binnenlandse mobiliteit is bijna de helft van de CO2-uitstoot afkomstig van personenauto’s. Personenauto’s hebben een gemiddelde levensduur van circa 20 jaar. Om te borgen dat in 2050 het hele wagenpark emissievrij is, geldt als ijkpunt dat in 2030 alle nieuwe personenauto’s emissievrij zijn. Daarbij geldt als tussendoel dat in 2030 het aandeel volledig elektrische personenauto’s stijgt van 7,4% (peildatum februari 2026) naar minimaal 21 procent. Het beleid richt zich op normering, beprijzing en stimulering.

Daarnaast versnelt het kabinet de ingroei van elektrische auto’s door per 2027 de zakelijke leasemarkt te normeren via een pseudo-eindheffing in de loonbelasting. Dit draagt bij aan de opgave van het kabinet dat elektrisch rijden fiscaal aantrekkelijk blijft. Om de groei van elektrisch vervoer te kunnen faciliteren wordt ook gestuurd op een landelijk dekkend laadnetwerk, waarbij voertuigen steeds meer slim en netbewust worden geladen.

Subdoelstelling 2: Een emissievrije transportsector inclusief bouwmaterieel in 2050, waarbij in 2030 het aandeel elektrische bestel- en vrachtauto’s groeit naar respectievelijk minimaal 25% en minimaal 10%.

(Bouw)logistiek is een belangrijke motor van onze economie en daarmee van onze samenleving. Tegelijkertijd zijn logistieke activiteiten een belangrijke bron van CO2-uitstoot en andere luchtverontreinigende emissies. Daarom zijn diverse maatregelen overeengekomen om de logistieke (bouw-) sector te verduurzamen. Het doel is een emissievrije transportsector in 2050. Dit betekent de verduurzaming van ongeveer 1 miljoen bestelauto’s en 160.000 vrachtauto’s. Hierbij is als doel gesteld om in 2030 het aandeel emissievrije bestelauto’s van 5% (peildatum februari 2026) naar minimaal 25% te laten stijgen en het aandeel emissievrije vrachtauto’s van 1,4% (peildatum februari 2026) naar minimaal 10 procent. Hierbij heeft Nederland de ambitie om in 2040 100% van de vrachtwagen nieuwverkopen emissievrij te laten zijn. Om dit doel te realiseren werken we ook internationaal samen met onder meer het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Ook voor ander zwaar vervoer, zoals OV-bussen en touringcars, zijn afspraken over verduurzaming met de sector en medeoverheden gemaakt. In 2030 dienen alle bussen in het stad- en streekvervoer emissievrij te zijn. Het beleid richt zich op aanschafsubsidies van voertuigen en verdere uitbreiding van het laadnetwerk, ook voor zware voertuigen.

Het programma voor Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB) draagt bij aan de reductie van schadelijke emissies, zoals fijnstof en stikstof. SEB is cruciaal voor het realiseren van de woningbouwopgave en de infrastructuur-instandhoudingsopgave binnen de beperkte beschikbare stikstofruimte. De Routekaart SEB zet in dat al het lichte bouwmaterieel dat wordt uitgevraagd door ondertekenaars van het Convenant SEB vóór 2030 emissieloos is, terwijl zwaarder materieel zo snel mogelijk daarna volgt. Dit gebeurt met instrumenten zoals een subsidieregeling (SSEB), middelen voor medeoverheden (SPUK SEB) en Rijksdiensten en is er een Kennis-, Opschalings- en Praktijkervaringsprogramma (KOP).

Subdoelstelling 3: Het gebruik van fossiele brandstoffen in het wegverkeer volledig is afgebouwd in 2050, waarbij in 2030 minimaal 28,4% van de broeikasgasemissies in de brandstofketen van de wegsector wordt gereduceerd door de inzet van hernieuwbare energiedragers in plaats van fossiele brandstoffen.

De overstap naar hernieuwbare energiedragers is van groot belang om wegtransport sterk, weerbaar, minder afhankelijk te maken van fossiele brandstoffen en te verduurzamen. Het eindbeeld is zero-emissie, waarbij wegvoertuigen met een verbrandingsmotor worden vervangen door batterij-elektrische en waterstof-elektrische voertuigen.

Voor de komende decennia is een steeds groter aandeel biobrandstoffen een kostenefficiënte manier om CO₂ te reduceren. De Brandstoftransitieverplichting schrijft brandstofleveranciers voor om een toenemend aandeel hernieuwbare brandstoffen in te zetten, niet alleen in wegvervoer, maar ook in binnenvaart en zeevaart. Per 1 januari 2026 is het hervormde systeem Energie Vervoer in Nederland in werking getreden; de Nederlandse implementatie van de verplichtingen in de aangescherpte Europese hernieuwbare energierichtlijn (RED-III) is daarmee een feit. Hiermee wordt in 2030 minimaal 28,4% van de broeikasgasemissies in de brandstofketen van de wegsector, 8,2% van de zeevaart en 14,5% van de binnenvaart gereduceerd door de inzet van hernieuwbare energiedragers in plaats van fossiele brandstoffen. De Nederlandse Emissieautoriteit (NEa) rapporteert hier jaarlijks over.

Vanuit de Europese verordening Alternative Fuels Infrastructure Regulation (AFIR) wordt een basisinfrastructuur voor waterstof verplicht gesteld. In de Subsidieregeling Waterstof in Mobiliteit (SWiM) worden de aanschaf van waterstofvoertuigen en de ontwikkeling van waterstoftankstations aan elkaar gekoppeld.

Subdoelstelling 4: Verminderen CO₂-uitstoot personenmobiliteit voor werk en privé door slimmer, anders en schoner te reizen.

Om te werken, onderwijs te volgen en te recreëren worden jaarlijks vele kilometers afgelegd. Het streven is reisbewegingen van, naar en voor het werk in 2030 duurzamer te maken. Ook willen we zorgen dat (recreatieve) sectoren voorbereid zijn op de ingroei van duurzame mobiliteit. Hiertoe vergroten we de kennis over de mogelijkheden, faciliteren we werkgevers, gemeentes en maatschappelijke partners en hebben we regelgeving gericht op bewustzijn ontwikkeld. Voor het totale pakket van maatregelen wordt de bijdrage aan de CO₂-uitstoot periodiek in kaart gebracht.

Meetbare gegevens subdoelstellingen

1. Broeikasgasemissies door binnenlandse mobiliteit

Voor 2030 zijn in het kabinet indicatieve restemissies per sector overeengekomen. Daarbij is sprake van overprogrammering om eventuele tegenvallers op te kunnen vangen. De indicatieve restemissie voor de binnenlandse mobiliteit is 21,3 megaton (Mton) CO2 in 2030. De Klimaat- en Energieverkenning (KEV) raamt jaarlijks de verwachte ontwikkeling van broeikasgasemissies en energieverbruik.

Figuur 11 Emissie broeikasgassen door binnenlandse mobiliteit

Bron: Klimaat- en Energieverkenning 2025, figuur 2.10

Toelichting

In 2024 waren de broeikasgasemissies door binnenlandse mobiliteit 29,2 Mton CO2. Dit is een daling, met name door minder gebruik van diesel, een hogere inzet van biobrandstoffen en een toename van elektrificatie van het wagenpark. De uitstoot per gereden kilometer is de afgelopen jaren afgenomen vanwege een toename van het aandeel elektrisch gereden kilometers en een hogere bijmenging van hernieuwbare brandstoffen.

Op basis van de vastgestelde en voorgenomen beleidsmaatregelen dalen de broeikasgasemissies van de mobiliteit naar verwachting naar 23,5 Mton CO2 in 2030. De geraamde daling van de uitstoot tot 2030 is vooral toe te schrijven aan de snelle toename van het aantal elektrische voertuigen in het wegverkeer en de steeds grotere inzet van biobrandstoffen. In de sector mobiliteit wordt de onzekerheidsbandbreedte van de raming met name bepaald door onzekerheid over de energieprijzen door geopolitieke ontwikkelingen, de prijsontwikkeling van batterijen, het aandeel hernieuwbare elektriciteit dat wordt ingeboekt in het kader van de brandstoftransitieverplichting en het ketenrendement van biobrandstoffen.

2. Energieverbruik door (onder andere) mobiliteit

Het finaal energieverbruik zoals gedefinieerd in de Europese energie-efficiëntie richtlijn (EED) is het energieverbruik door eindverbruikers in de sectoren industrie, gebouwde omgeving, landbouw en mobiliteit inclusief de internationale luchtvaart. De herziene EED verplicht de EU-lidstaten hun gezamenlijke finaal en primair energieverbruik te verminderen. Voor Nederland resulteert dit doel in een finaal verbruik van maximaal 1.609 PJ. Het finale energieverbruik in Nederland was in 2024 1.728 PJ, en daarmee licht gestegen ten opzichte van 2023 (1.716 PJ). De kans dat Nederland de doelstelling voor het finaal energieverbruik in 2030 haalt, is circa 10% (1.575-1.803 PJ). Met aanvullend beleid stijgt de kans tot circa 20% (1.556 ‒ 1.784 PJ).

Figuur 12 Finaal energieverbruik volgens energie-efficiëntierichtlijn (EED 2023)

Bron: Klimaat- en Energieverkenning 2025, tabel 3.1

Toelichting

De KEV 2025 maakt gebruik van de meeste recente data voor het energieverbruik. De meest recente data komt uit 2024, het jaar voorafgaand aan de publicatie van de KEV. Het finale energiegebruik in de sector binnenlandse mobiliteit in 2024 is afgenomen ten opzichte van 2023, van 450 PJ naar 447 PJ. Deze daling komt voornamelijk door de verdere groei van het aandeel elektrische voertuigen in het wagenpark. De raming van het energieverbruik in de sector binnenlandse mobiliteit komt uit op 428 PJ in 2030. Het finale energieverbruik van de internationale luchtvaart is toegenomen, van 142 PJ in 2023 naar 150 PJ in 2024. Ten opzichte van 2023 nam het aantal vliegtuigbewegingen van en naar de vijf Nederlandse nationale luchthavens toe met 5,3%. Voor de gehele sector mobiliteit, inclusief luchtvaart, is sprake van een toename van het totaal finaal energieverbruik, met 5 PJ ten opzichte van 2023.

3. Klimaat- en Energienota / Dashboard Klimaatbeleid

De vier subdoelstellingen dragen samen bij aan het verlagen van de broeikasgasemissies van de binnenlandse mobiliteit. Vanaf 2025 worden jaarlijks de Klimaat- en Energieverkenning, de Klimaat- en Energienota en hetDashboard Klimaatbeleid - Mobiliteitmet Prinsjesdag gepubliceerd. Hierin wordt op basis van indicatoren op kwantitatieve wijze over de voortgang van het klimaat- en energiebeleid gerapporteerd. De meest actuele data over de ontwikkelingen op de verschillende subdoelstellingen is te vinden in het Dashboard Klimaatbeleid.

Subdoelstelling 5: Verhogen van het aantal fietskilometers

Het Nationaal Toekomstbeeld Fiets (NTF) ondersteunt de gezamenlijke ambitie van het Rijk en regio om in 2027 20% meer fietskilometers te realiseren. Het beleid voor actieve mobiliteit (fietsen en lopen) draagt bij aan het verbeteren van de bereikbaarheid, leefbaarheid, gezondheid en duurzaamheid. Het speelt een belangrijke rol voor de mobiliteit van de toekomst. Actieve mobiliteit vermindert de druk op het mobiliteitssysteem, verbetert de luchtkwaliteit en bevordert een gezonde leefomgeving. Daarmee maakt actieve mobiliteit onderdeel uit van de Mobiliteitsvisie en is het van belang voor het functioneren van het mobiliteitssysteem als geheel.

Beleidsmatige ontwikkelingen

Onderstaand wordt ingegaan op relevante beleidsmatige ontwikkelingen op de beleidsterrein Wegen en Verkeersveiligheid.

WegverkeersbeleidVoor de implementatie van Europese en nationale wet- en regelgeving over goederenvervoer over de weg worden de gevolgen voor de uitvoering in kaart gebracht. Het gaat hier bijvoorbeeld om regelgeving over «maten en gewichten» van wegvervoer. De noodzakelijke aanpassingen in processen en capaciteit om tot goede uitvoering te kunnen komen, worden vanuit de begroting IenW gefinancierd.    

Er wordt binnen het programma «verzorgingsplaats van de toekomst» gewerkt aan een nieuwe wet voor het verdelen van vergunningen voor laadinfrastructuur en shops op verzorgingsplaatsen. Daarnaast wordt een routekaart opgesteld, waarin de vergunningverlening gepland wordt over het netwerk. Via inrichtingsplannen wordt gewerkt aan een veilige inrichting van de verzorgingsplaats. 

Voertuigen en Digitale InfrastructuurDe inzet binnen het programma Voertuigen en Digitale Infrastructuur is gericht op het stimuleren van aanvullende veiligheidsmaatregelen door voertuigfabrikanten, onder meer via actieve deelname aan en het lidmaatschap van Euro NCAP. Deze aanpak blijkt succesvol: veel fabrikanten nemen vrijwillig deel aan de veiligheidsbeoordeling en realiseren veiligheidsniveaus die verder gaan dan de geldende regelgeving. Een voorbeeld hiervan is het tegengaan van afleiding door belangrijke voertuigfuncties weer via fysieke bedieningselementen toegankelijk te maken in plaats van uitsluitend via digitale menu’s.

Daarnaast wordt in internationaal en Europees verband bijgedragen aan de ontwikkeling van regelgeving die de voertuigveiligheid verder versterkt. Via pilots voor autonoom vervoer wordt gewerkt aan een veilige introductie van het testen van autonome voertuigen binnen het openbaar vervoer en de logistieke sector.

Binnen het Digitaal Stelsel Mobiliteitsdata worden afspraken gemaakt met navigatiediensten en wegbeheerders over het digitaal beschikbaar stellen van verkeersveiligheidswaarschuwingen in navigatieapps, bijvoorbeeld voor rode kruizen, wegafsluitingen en naderende nood- en hulpdiensten. Ook wordt via innovatieve programma’s zoals Road Monitor ingezet op het verkrijgen van nauwkeuriger inzicht in locaties waar zich bijvoorbeeld bijna-ongevallen voordoen, door het aggregeren van data uit voertuigen.

De inzet is erop gericht om met een aangescherpte aanpak de stijgende trend van het aantal verkeersslachtoffers te keren, binnen de mogelijkheden die beschikbaar zijn om hierop invloed uit te oefenen. Hierbij staan de verbetering van voertuigveiligheid, de veilige introductie van nieuwe mobiliteitstechnologieën en het beter benutten van data voor verkeersveiligheidsdoeleinden centraal.

Actieve en Lichte MobiliteitVoor veel dagelijkse verplaatsingen, naar school, werk, het station, de huisarts of de supermarkt, is actieve mobiliteit (fietsen en lopen) een snelle, gezonde en praktische keuze. Actieve mobiliteit wordt in 2027 verder uitgebouwd binnen de bereikbaarheidsstrategie van het kabinet met het Nationaal Toekomstbeeld Fiets (NTF). Het NTF heeft tot doel in 2027 20% meer fietskilometers te realiseren. In 2027 start, in brede samenwerking door overheidslagen heen, de implementatie van de uitvoeringsagenda NTF.

De grootste meerwaarde van actieve mobiliteit ontstaat in samenhang met ruimtelijke opgaven. Bij nieuwe woonwijken en herontwikkelingen is het uitgangspunt dat bewoners hun dagelijkse bestemmingen vlot en veilig per fiets of te voet kunnen bereiken. In 2027 wordt gebiedsgericht gewerkt de ruimtelijke opgave om dagelijkse bestemmingen vlot en veilig te bereiken. Dit in lijn met de Nota Ruimte en via de doorontwikkeling van mobiliteitshubs die fiets, openbaar vervoer en deelmobiliteit met elkaar verbinden.

Met de Aanpak Fatbikes worden in 2027 verdere maatregelen genomen om jongeren te beschermen, de veiligheid op de weg te vergroten en overlast terug te dringen. Dit gebeurt onder andere door het uitwerken van een aparte voertuigcategorie voor fatbikes, het instellen van een minimumleeftijd, het invoeren van een helmplicht tot 18 jaar voor alle e-bikes en LEVs (inwerkingtreding naar verwachting per 1 september 2027), acties op het gebied van handhaving op snelheid en het aanscherpen van regels voor de verkoop van elektrische fietsen of onderdelen daarvan13.

In 2026 is het subsidieprogramma Fietsveiligheid Voorop gelanceerd, voor het verbeteren van de fietsveiligheid in Nederland via praktijkgericht onderzoek en innovatie. In 2027 start de uitvoering van de subsidies voor het onderbouwen van bestaande gedragsinterventies.

Verkeersveiligheid

IenW zet in op het verminderen van de grootste risico’s in het verkeer. Er komt een Strategische Agenda Verkeersveiligheid specifiek voor het Rijkswegennet. Daarnaast werken we door aan de uitvoering van het Strategisch Plan Verkeersveiligheid 2031 (SPV). Dit doen we samen met decentrale overheden en maatschappelijke partners.

Aanvullende klimaatmaatregelen 2026

Coalitieakkoord

In de Klimaat- en Energieverkenning (KEV) 2025 constateerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat de kans zeer klein is dat Nederland het 55%-reductiedoel in 2030 uit de Klimaatwet haalt. In het coalitieakkoord is afgesproken om in te blijven zetten op dit doel door de implementatie en realisatie van maatregelen die reeds zijn afgesproken en te versnellen op doorbraken waar mogelijk. Tegelijkertijd wordt er ingezet op langetermijnbeleid om de klimaatdoelen voor 2040 en 2050 te halen.

Elektrificatie is daarbij een belangrijk onderdeel van de transitie en zorgt bovendien voor minder afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. Daarom is in het coalitieakkoord afgesproken dat de laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen wordt uitgebreid en dat elektrisch rijden aantrekkelijk blijft. Zo is er een verkenning opgenomen om de grondslag in de mrb aan te passen van gewicht naar oppervlakte of omvang.

Daarnaast wordt er een voorstel uitgewerkt voor de continuering van de stroomvoorziening en de aanleg van ‘Stopcontact op Land’ voor laadinfrastructuur op verzorgingsplaatsen. Met middelen uit het Klimaat- en energiefonds (KEF) kan de stroomvoorziening na afloop van de huidige vergunningen worden voortgezet en kunnen op een aantal locaties zwaardere aansluitingen worden gerealiseerd. Het aantal elektrische personenauto’s, bestelauto’s en vrachtauto’s zal de komende jaren sterk toenemen en daarmee ook de behoefte om onderweg te laden. Dat vraagt om voldoende elektriciteitscapaciteit op de circa 230 verzorgingsplaatsen langs de snelweg. De KEF-middelen zijn middels een Nota van Wijziging naderhand toegevoegd aan de OB2026.

Verder is in het coalitieakkoord afgesproken om samen met Duitsland en Frankrijk op te trekken om de brandstoftransitieverplichting te verlengen na 2030. De brandstoftransitieverplichting (RED III-implementatie) is per 1 januari 2026 in werking getreden. Deze verplichting zorgt voor minder afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, diversificatie van de grondstoffenbasis en voor investeringszekerheid en een nieuw economisch verdienmodel. De brandstoffentransitieverplichting geldt naast wegvervoer ook voor binnenvaart en zeevaart.

Voor binnenlandse en internationale mobiliteit worden transitiepaden opgesteld met een doorkijk naar 2040 en 2050. Als we de afhankelijkheid van fossiele energie willen afbouwen, de economische kansen daarvan willen benutten en Nederland tijdig willen voorbereiden, moeten we verder vooruitkijken en meer langetermijnperspectief bieden. Daarom werken we de routes naar onafhankelijkheid van fossiele brandstoffen voor binnenlandse en internationale mobiliteit verder uit. De eerste contouren worden op Prinsjesdag 2026 gepubliceerd. Deze transitiepaden worden betrokken in de voorjaarsbesluitvorming 2027, waar het kabinet indien nodig aanvullende nationaal geborgde maatregelen zal nemen om het klimaatdoel van 2040 te halen.

Voorjaarsbesluitvorming

Bij de voorjaarsbesluitvorming 2026 zijn er in het (ontwerp)-meerjarenprogramma van het KEF middelen toegekend voor het opzetten van een inruilregeling van een fossiele auto naar een tweedehands elektrische auto. Zo wordt de tweedehandsmarkt voor elektrische auto’s gestimuleerd en wordt elektrisch rijden toegankelijker voor lagere inkomensgroepen. Dit draagt bij aan het afbouwen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en aan minder uitstoot van broeikasgassen. Ook zijn er in het KEF middelen gereserveerd voor een gedragscampagne duurzame mobiliteit. De middelen uit het KEF worden, indien er voldaan is aan de voorwaarden, overgeheveld naar de IenW-begroting.

Energieschok

Om op korte termijn de weerbaarheid tegen economische schokken als gevolg van geopolitieke ontwikkelingen met betrekking tot de vraag naar energie te vergroten is besloten om de inruilregeling versneld in te voeren om de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen sneller af te bouwen. Daarnaast zijn er maatregelen getroffen om burgers en bedrijven te ondersteunen. Zo is de mrb voor bestelauto’s tijdelijk verlaagd en is de onbelaste reiskostenvergoeding met € 0,02 verhoogd naar € 0,25 per kilometer.

Europese ontwikkelingen

Naast nationale regelgeving is Europese regelgeving een belangrijke drijfveer voor de ingroei van elektrische voertuigen. De Europese Commissie publiceerde in december 2025 het Automotive Package. Hierin is voorgesteld om het emissiereductiedoel per 2035 te verlagen van 100% naar 90% emissiereductie (t.o.v. de referentiewaardes uit 2021). Zonder aanvullend nationaal beleid leidt dit tot een lagere nieuwverkoop van elektrische voertuigen in 2035 en wordt de ingroei vertraagd. Dit heeft tot gevolg dat in 2050 meer voertuigen zijn met een verbrandingsmotor en meer gebruik moet worden gemaakt van biobrandstoffen en synthetische brandstoffen om te komen tot een klimaatneutrale mobiliteitssector.

Netcongestie

Om bedrijven te helpen te verduurzamen in tijden van netcongestie wordt een loket ingericht bij RVO voor advies aan bedrijven en worden ook middelen beschikbaar gesteld voor het nemen van mitigerende maatregelen, zoals het plaatsen van batterijen en maatwerkadvies.

Vier pijlers

De pijler actieve mobiliteit valt niet meer onder artikel 14.3. Het beleidsonderwerp is geïntegreerd met artikel 14.2 verkeersveiligheid. De middelen op de begroting zijn overgeheveld naar dit artikel.

Met Prinsjesdag 2026 publiceert het PBL de Klimaat- en Energieverkenning 2026 waarin op basis van geactualiseerde ramingen van broeikasgasemissies en energieverbruik een prognose wordt gegeven over het behalen van de klimaat- en energiebesparingsdoelen in 2030. Dit kan aanleiding geven tot intensivering van het beleid om de wettelijke doelen te kunnen halen. De minister van Klimaat en Groene Groei heeft hierin een coördinerende rol. Aangezien de sector mobiliteit een bijdrage levert aan het behalen van deze wettelijke doelen, kunnen eventuele intensiveringen van invloed zijn op het mobiliteitsbeleid.